Экинджи дередже азалары (10 сыныф, къырымтатар тили, план-конспект)

10 СЫНЫФ.    Мевзу:  Джумленинъ экинджи дередже азалары.                    Дерс ярыш.                                                  Макъсат: Кечкен мевзуларны пекитмек ;   Экинджи дередже азаларыны джумледе  ишлетювини анълатмакъ;  Бильги даирелерини кенишлетмек;  Ана тили дерсине меракъларыны арттырмакъ Корьгезме: Джедвеллер, карточкалар. Дерснинъ кетишаты. I. Пекитюв дерси . 1.Кечкен мевзуны пекитюв. Мий уждюми аркъалы мевзуларны текрарлав . А) Эки теркипли джумлелер ­  бу насыл джумлелер? Б) Эки теркипли джумлелернинъ чешитлерини айтып кечинъиз. В)Кениш олгъан джумлелер ве кениш олмагъан джумлелер акъкъында  не айта билесинъиз?      II. Индивидуаль вазифе.  Карточкаларнен чалышув. 1. Джумледе тамамлайыджыны тапмакъ :  Талебе дефтерини оджагъа берди.2. Джумледе алны тапмакъ:  Язда балалар денъизде раатландылар.       3.Джумледе нокъта ерине бир де бир экинджи дередже азасыны къоймакъ. А) Балалар … .. кельдилер. (мектепке) Б) Сыныфымызда ….. ралелер тура. (янъы) В) Мен ….. (чечеклерни ) сувгъа къойдым. Къалгъанлары дикте аркъалы тахтагъа джумлелер язалар.  Джумлелерде  экинджи дередже азаларыны бельгилемек. (агъзавий шекильде) 1. Дюльбер манзараны  сейир эттик . 2. Биз оджаларгъа десте­ десте чечеклер багъышладыкъ. 3. Къыш эрте кельди . Куньдюз серин ельчик эсти  III. Группаларда иш. Сыныфны 2 группагъа болем. Дерснинъ макъсадынен таныштырам. Дерс ярыш 4 ярыштан ибарет. Эр бир ярышнынъ вазифесини анълатам, къайсы бир  группанынъ джевабы азыр олса элиндеки бельгилерини котерелер.                                                                        I Ярыш . 1. Джумленинъ экинджи дередже азалары къач тюрлерге  болюнирлер?  (2 балл) 2. Къайсы бир группа тапмаджанынъ  джевабыны тездже берер. ( 1 балл) Пара бермей киресинъ,Дюнья сырын билесинъ. (мектеп). 3. Аталар сезлерининъ девамыны язмакъ. А) Къышнынъ къары – кузьге… (берекет, арекет, девлет) Б) Илим къазаны отсыз, оджакъсыз… (янар, къайнар, сонер)                                                                II Ярыш. 1. Тамамлайыджы нени бильдире ве насыл суаллерге джевап  бере?           (2 балл) 2. Тапмаджынынъ джевабыны тапмакъ. Тили бар  ­ инсан дегиль, Тикиши бар­ кольмек дегиль, Япрагъы бар – терек дегиль.   (китап)   (1 балл )                                      3. Аталар сезлерини догъру тизмек . Къайыкъ ичиндеки эджаларны къошып , догъру аталар сезю тизмек. А) Ва­ тан­ догъ­ муш –а­ нанъ­исе, гъур­бет­иль­ о­гий­а­нанъ. Б) Ер­ни­ ку­неш­я­раш­ты­рыр, ин­сан­ны­ иш.А) Ва­ та III Ярыш. 1. Айырыджы насыл джумле азасы  ве насыл суаллерге джевап бере? 2. Аталар сезлерининъ сонъуны сагъ тарафтан тапынъыз. 1) Сезюнънен ишинъ …                                                  …балдан татлы 2) Татлы сез…                                                                    … боран олур 3) Ишлеген…                                                                      … бир олсун  4) Халкъ уфюрсе …                                                           … белли олур 5) Дост къара куньде…                                                    …тишлер 3. Эки сезден бир сез япып , козенеклерини толдурынъыз . Къайсы бир группа тездже сезни тапса, балл къазана. (3 балл)            Яр,акъ Бардакъ, акъ Без, эльКъурт, бал Джевабы : 1. Акъяр 2. Акъбардакъ  3.Эльбез  4.Балкъурт                                                     IV Ярыш  1.Ал насыл джумле азасы  ве насыл суаллерге джевап  бере? (2 балл) 2. Насыл сатырда «мектеп» сезю язылгъал  А)   а м е к т  п Б)  к е м  т е т В)   п т е к м е  3. Берильген  сезлерден мумкюн олгъаны къадар янъы сезлер тизинъиз . Бирер талебе чыкъып яза, къайсы бир группа тез язаджакъ.                        I                                                                                                II            КЪАБУРЧАКЪ                                                               КЪАЛАБАЛЫКЪ                          Къабур, баракъ, къар,                                         къала, балыкъ, бала, бакъа , бурчакъ, бар,                                                                      бал, къакъ,  къабакъ, къабукъ, бакъ, къач ,                                                                      къаба, балкъ,  бакъла,чар.                                                                                                  балакъ.   IV. Пекитюв. Балалар, насыл мевзуны текрарладыкъ: Тамамлайыджы ,айырыджы ве ал нени  бильдирелер, насыл суаллерге джевап берелер. V. Баалав. VI. Эвге вазифе.Мектеп газетине макъале язып кельмек (Къурбан байрамы,  меракълы инсанлар акъкъында)НУТУКЪ ИНКИШАФЫ. Мевзу:   Ресим устюнден чалышув Макъсат: Ресим устюнден кичик икяелер тизмек;                  сез байлыкъларыны зенгинлештирмек;                  рессамлар акъкъында умумий малюмат бермек;                  санаткъа севги ашламакъ. Корьгезме: ресимлер, даркъатма материал.                                                      Дерс кетишаты. I.Тешкилий  дакъкъа.  (Невбетчининъ рапорты) II.Эв ишини сорав 1. Карточкаларнен чалышув . 2. Субет: Рессамлар акъкъында . Бугуньки субетимизни рессамлар  акъкъында кечирейик. Рессамлар аджайип инсанлардыр. Олар къальплериндеки  дуйгъуларыны беяз кягъытларда тасвирлейлер. Бу инсанлар санат   инджилеридир . Бизимм халкъымызнынъ да аджайип рессамларыбар. Булар: Мамут Чурлу, Рамиз Нетовкин , Кязим Эминов , Рустем Эминов, Ирфан Нафеев, Зарема Трасинова, Сейтхалил Османовве  дигерлери. Рессамларымызнынъ чокъ ишлери тек Къырымда дегиль , дигер четэль мемлекетлернинъ мухлислерининъ шахсий  коллекцияларында ер алалар . (Бир къач рессамларнынъ ресимлеринен таныштырув) III. Ресим устюнден чалышув. 1. Тахтада насыл ресим тасвирленген? 2. Агъзавий ишсильде айталар. 3. Ярдымджы сезлерге эсасланып сез бирикмелери ве джумлелер  тизелер.     боранлы сувукъ беяз                                      Къыш                                                  сыджакъ                    эрте                              къарлы                                                               яш япракъсызкъыскъа                            Тереклер узун                               балабан къарт къарнен  орьтюльген                                                                           Ер         бем­беяз       тегиз  Узакъта орман , сыкъ сачылгъан тереклер; Кок мавы, булутлы Тахтада мустакъиль язалар Лугъат иши кечириле Кичик икяе тизелер, сыныфны таныш этелер.  Тизильген икяелерини дефтерлерине къайд этелер.Ресимде къыш мевсими тасвирленген. Къышнынъ сувукъ куньлери . Ер бем­ беяз къарнен къаплангъан. Тереклернинъ япракълары бутюнлей текюльген ве  оларнынъ пытакълары да къарнен орьтюльген. Куньлер къыскъарып  геджелер  узайды. Кок булутлы. Узакъта сыкъ сачылгъан тереклер де корюне. Къыш бу  йыл эрте кельди. IV.Озь сыныфдашлары Рустемнинъ ресимлеринен танышув. Ресимлерини комментирлей. V. Группаларда чалышув 1) зенаатлар акъкъында аталар сезлери; 2) эгленджили грамматика. Сыныф эки группагъа болюне. Тахтада эки ресим асувлы. Эр бир группа  кягъытларгъа керекли сезлерни язып япыштыраджакълар.Группанынъ буюги тез  вакъытта икяечик тизмек керек.(азырланмайып) 3) Аталар сезюни догъру тизмек: ­ Йигитке къыркъ унер… ­ зенаатсыз адам ­ … ­ Къышны яздан…  VI. Дерснинъ нетиджеси Бугуньки дерстен насыл файдалы малюмат алдыкъ.  VII Эвге вазифе. Аталар сезлерини , янъы сезлерни эзберлемек. Къырымтатар  рессамлары  акъкъында малюмат тапмакъ.Мевзу : Джумленинъ экинджи дередже азалары. Дерснинъ макъсады:   Джумленинъ экинджи дередже азалары акъкъында эсас  бильгилерини пекитмек.  Бильгилерини теренлештирмек.   Ана тили дерсине меракъ догъурмакъ. Корьгезмелер: дерслик , джедвель, даркъатма материал. Дерснинъ кетишаты:  1. Тешкилий дакъкъа.Дерснинъ макъсадыны беян этюв. 2. Эв ишини тешерюв3. Талебелернинъ  бильгилерини актуаллештирюв. 1) Тахтада аталар сезлери язылгъан. Нокъталар ерине керекли арифлерни  къоймакъ. Грамматик негизни къайд этмек. Баш азалары насыл сез  чешитлеринен ифаделенгенини бельгилемек.  Ана ичюн бала бал…  да татлы… .  Елджу ел… къалмаз.  Инсан … белясы тилиндедир.  Джебинъ… паранъ олмасын, дост… олсун. Баш азаларындан  гъайры насыл азаларны даа бельгилемек мумкюн?(экинджи  дередже азаларны) Меселя:  балдан – ( неден?)                  елда­ (къайда?)                 инсаннынъ­ (кимнинъ?)                джебинъде – (къайда?) Бу сезлерге суаллер бериле ве экинджи дередже азаларынынъ къайсы азалары  олгъаныны бельгилейлер. Тахтадаки схемагъа эсасланып чалышалар. Айырыджы (Насыл?)  Ал(Къайда?, неде?,  насыл алда?, Не  вакъыт?)       Экинджи дередже азаларыТамамлайыджы  (Кимни?, нени?Кимге? , Неге?, Кимде? , Неде?) Шу сезлерни схемагъа ерлештирелер. 4. Дерсликнен чалышув. Мешгъулиетни агъзавий шекильде беджерелер. 5. Группаларда иш. 1) Берильген сезлерден догъру джумле тизмек, экинджи дередже азаларны  къайд этмек.  Къар, ягъды, бутюн, гедже.   Багъчасарай , энъ, Къырымнынъ, шеэрлеринден, бири , дюльбер.  Ана, бутюн, баласына, омюрини , багъышлай.        2) Нокъталар ерине къайсы экинджи дередже азалары етишмей.  Балкъуртлар  пек  … (дост, муаббет)  яшайлар.  Олар… (янъы , къокъулы) балны чечеклерден топлайлар.  Биз… (анамнен , къомшумнен ) лейлеклерни къуванчнен къаршыладыкъ.        3)Эр бир группа йылдызларны керекли сезлернен толдура.Берильген        шиирий парчалардан экинджи дередже азаларыны тапмакъ.  Мен Къырымда яшайым,  Мен Къырымны пек севем.  Ватанымны къорчаларым ,Душманларгъа оны бермем.  Тарлаларда богъдай осе , Халкъкъа токълукъ кетире.  Мен корьдим харитада . Ем­ ешиль ярымада.  Энъ бахтлы инсаным бу дюньяда . «Ватан» деген шиирим  басылды газетада.  Меним аннам пек яхшы ,  Мераметли ,акъыллы.  Гонълюмни о котере  Огютлери файдалы.  Догъмуш тильде лаф этсек,  Миллет олып къалырмыз Тильни сакълап олсакъ биз Юрт саиби олурмыз. 1. Къырымда Харитада Ал   ДюньядаТильни, Оны, Халкъкъа, гонълюмни 2, Къырымны,                                                                                                                                           ватанымны Бахтлы,    акъыллы Мераметли, Файдалы Ем­ешиль,   догъмушТизген джумлелерни  дефтерлерине язалар. Физминутка. IV .Пекитюв 1.Лугъат диктанты. Сезлерни джедвельге тизмек        Ал                     айырыджы                      тамамлайыджы Къарлы , серин, эрте, саба, чечеклерни , дюньяда, буюк, онен, оларгъа, сербест,  сыджакъ, гурь, бирликте, сары.   V. Дерснинъ нетиджеси . Насыл мевзуны кечтик? Экинджи дередже азалары насыл суаллерге джевап  берелер VI.Бааланув  VII.Эв вазифеси: Эдебият дерслигинден джумлелер сечип язмакъ, экинджи  дередже азаларыны къайд этмек.