Функциональная неграмотность

     Təlim-tədris problemlərinin nəticələri:               I məqalə: funksional  savadsızlıq

     Təlim-tədris  problemlərinin  nəticələri  müxtəlif  olsa da  ən ciddi nəticə  funksional  savadsızlıqdır.

     Funksional savadsızlıq — insanın oxuma, yazma və sadə hesab baca-rıqlarına malik olmasına baxmayaraq, bu bacarıqları gündəlik həyatda düz-gün və effektiv şəkildə tətbiq edə bilməməsidir.

Yəni belə insanlar:

• sadə mətnləri oxuya bilirlər, amma mənasını tam anlaya bilmirlər;
• təlimatları başa düşməkdə çətinlik çəkirlər;
• sadə hesablamaları real həyat situasiyalarında tətbiq edə bilmirlər; (məsələn, büdcə planlama, faiz hesablama və s.)

Qısa nümunə:

      Bir şəxs elan oxuya bilir, amma oradakı şərtləri düzgün anlamadığı üçün yanlış qərar verir — bu, funksional savadsızlığın göstəricisidir.

Elmi izah:

     UNESCO və OECD tədqiqatlarında funksional savadsızlıq “reading literacy” və “numeracy” bacarıqlarının real həyat problemlərinə transfer olunmaması kimi xarakterizə olunur.

     Funksional savadsızlıq adətən “oxu-yazı bilməmək”dən yox, tədrisin keyfiyyətli tətbiq olunmamasından yaranır. Əsas səbəblər:

*Əzbərçiliyə əsaslanan təhsil

Şagirdlər:

     --qaydaları yadda saxlayır; amma məntiqini anlamır; real həyatda tətbiq edə bilmir.

    Nəticə: bilik “passiv” qalır.

*Praktiki bacarıqların azlığı

Dərslər çox vaxt:

    --nəzəri izah ,test həlli şəklində olur.

Amma:

    --maliyyə hesablamaları,real situasiya problemləri, layihə işləri azdır.

     OECD (PISA) göstərir ki, praktika zəif olan sistemlərdə funksional savadlılıq aşağı olur.

*Qiymətləndirmə sisteminin səhvi

Əgər qiymətləndirmə yalnız:

     --test əzbərləməsinə; qısa cavablara  əsaslanırsa,

şagird  düşünmək yox,yadda saxlamaq  öyrənir.

*Müəllim yanaşması:

Bəzi hallarda:

• interaktiv metodlar azdır,fərdi yanaşma yoxdur
• “dərs demək” mərkəzlidir, “öyrətmək” yox.

* Sosial və iqtisadi faktorlar:

     --evdə kitab oxuma vərdişi yoxdur,valideyn dəstəyi zəifdir ,rəqəmsal diqqət dağınıqlığı (telefon, sosial media) mövcuddur.

 Funksional savadsızlığın aradan qaldırılması yolları  hanslar  ola  bilər?

*Kompetensiya əsaslı təhsil

Təhsil:

    --“nə bilir?” yox ,“nə edə bilir?”  prinsipinə keçməlidir.

 Şagird:

    --problem həll etmə ,analitik düşünmə, qərarvermə bacarıqları qazanmalıdır.

*Praktik öyrənmə (real həyat tətbiqi)

Dərslərdə:

  --büdcə hesablaması ,laborator təcrübələr ,real case study-lər
istifadə olunmalıdır.

   Məsələn: faiz mövzusu → bank krediti nümunəsi ilə öyrədilir.

*Layihə əsaslı öyrənmə (PBL)

Şagird:

--problem seçir,araşdırır ,nəticə təqdim edir

Bu metod:

          --düşünmə bacarığını artırır ,bilikləri “aktiv” edir.

*Qiymətləndirmə islahatı

Yeni sistem:

        --yalnız test yox ,esse, layihə, təqdimat ,real situasiya tapşırıqlarını etiva  edir.

*Müəllim hazırlığı

Müəllimlər:

        --interaktiv metodlar ,STEM yanaşması ,rəqəmsal alətlər üzrə təlim keçməlidir.

*Oxu mədəniyyətinin inkişafı

        --məktəb kitabxanaları ,gündəlik oxu saatları ,müzakirə dərsləri.

UNESCO: oxu vərdişi güclü olan ölkələrdə funksional savadlılıq daha yüksəkdir.

*Rəqəmsal savadlılıq

Şagirdlər:

    --məlumatı analiz etməyi ,düzgün mənbə seçməyi  öyrənməlidir.

Nəticə:

Funksional savadsızlıq təkcə fərdi problem deyil — təhsil sisteminin struktur problemidir. Onun aradan qaldırılması üçün əsas yol:

👉 əzbərçilikdən → düşünməyə
👉 nəzəriyyədən → praktikaya
👉 yaddaşdan → kompetensiyaya keçiddir.

                                                                Rəfail   Əliyev,

              Əməkdar  müəllim, Ən yaxşı  müəllim  müsabiqəsinin  qalibi