ПРИЧИНЫ И РЕШЕНИЯ ПРОБЛЕМ В ОБРАЗОВАНИИ И ПРЕПОДАВАНИИ В ОБЩИХ ШКОЛАХ

          ÜMUMTƏHSİL  MƏKTƏBLƏRİNDƏ   TƏLİM-TƏDRİS     

       PROBLEMLƏRİNİN  SƏBƏBLƏRİ  VƏ  HƏLLİ   YOLLARI

Açar  sözlər:ümumtəhsil məktəbi,təlim-tədris  problemləri, səbəblər,problem-

                    lərin  həlli  yolları

                              “Təhsil sahəsi həyatımızın ən gərəkli, ən mühüm sahəsidir.  

                             O, milli məqsədlər, mənafelər əsasında qurulmalıdır”.  

                                                                                                 Heydər  Əliyev,

                                                             Azərbaycan  xalqının  ümummilli lideri

    Cəmiyyətin inkişafı millətin gələcəyi olan təhsilin inkişafına kömək etsə  də təlim-tədris problemlərinin də artmasına şərait yaradır.Uzun illər təlim-tərbiyə   işləri üzrə direktor müavini,hazırda isə direktor kimi fəaliyyət göstərdiyim üçün  rəhbərlik etdiyim məktəblərdə daim müxtəlif problelərlə qarşılaşmış, onları do-ğuran səbəbləri araşdırmış, problemlərin həlli yollarını axtarmağa çalışmışam .

    Təim-tədris prosesindəki problemləri iki qrupa bölmək olar: bütün təhsil sis-temində yaranan ümumi problemlər və konkret təhsil müəssisəsində yaranan xüsusi  problemlər.

    Ümumi problemlərin səbəbləri daha çox cəmiyyətin sosial-iqtisadi,sosial-psi-xoloji durumunun yaratdığı problemlərdən qaynaqlandığı üçün onların aradan  qaldırılması bir məktəbin üzərinə düşən məsuliyyət kimi qəbul oluna  bilməz. Belə problemlərin aradan qaldırılması dövlət səviyyəsində  müxtəlif qurumların  məqsədyönlü birgə fəaliyyəti nəticəsində tənzimlənə bilər.

    Vaxtilə Təhsil Nazirliyinə rəhbərlik etmiş sabiq təhsil naziri Mikayıl Cabba-rov ölkəmizdəki təhsilin əsas ağrılı nöqtələri-problemlərini  aşağıdakı  kimi  qruplaşdırmışdı:

1.Rüşvətxorluq.

2.Kurikulum və dərsliklərin əvvəlcədən sınaqdan keçirilməyərək tətbiqi.

3.Müəllimlərin peşəkarlıq səviyyəsinin aşağı olması. Bu, kurikulumun əsas ideyalarının həyata keçirilməsinə mane olur.

4.Yeni nəsil dərsliklərinin yaranması və tətbiqi üçün mexanizm, təcrübə və kadrların çatışmazlığı.

5.Dərslik və metodiki vəsaitlərin yenidən ciddi şəkildə işlənib-hazırlanma zərurəti.

6.Müəllim fəaliyyətinin keyfiyyətini stimullaşdıran mexanizmlərin və onun rasional monitorinq sisteminin olmaması.

7.Təhsil infrastrukturunun idarəetmə və maliyyələşdirmə mexanizmlərinin qeyri-rasionallığı və keyfiyyətsizliyi.

     Müşahidələr göstərir ki,illər keçsə də təhsil sistemimizdə yaranmış və kök salmış bu problemlərin çoxu hələ də qalmaqdadır.Bu gün bu problemlər nəinki  aradan qaldırılmış,hətta daha da artmışdır.

     Təlim-tədris prosesindəki problemlər,ilk  növbədə, təhsil sistemindəki qlobal  problemlərdən qaynaqlandığı üçün yuxarıda sadalanmış problemlərin səbəbləri-nə  aydınlıq gətirmək lazım gəlir.

    1.Təhsil sistemindəki rüşvətxorluq cəmiyyətin ümumi bəlasının tərkib his-səsi olub vəzifə təyinatındaki qanun boşluqları ilə bağlıdır.Son zamanlar müəl-lim və məktəb rəhbərlərinin vəzifə təyinatı imtahan və müsahibələrlə həyata ke-çirildiyi üçün bu təhlükəli sosial bəla qismən azalmışdır.”Salam verdim, rüşvət  deyildir,-deyə almadılar...” deyən Füzulinin də dövründə mövcud olan  rüşvət-xorluğa qarşı heç bir tədbir onun kökünü kəsə bilmir, daha sərt tədbirlər  görül-məsini zəruri edir.

2.Kurikulum və dərsliklərin əvvəlcədən sınaqdan keçirilməyərək tətbiqi  problemi bu gün də qalmaqdadır.Səbəbi bu proseslərin monopoliyaya alınma-sıdır.Belə ki, trims.edu.az saytı formal fəaliyyət göstərir, heç bir rəy və təklif  nəzərə alınmır.

3. Müəllimlərin peşəkarlıq səviyyəsinin aşağı olması.Bu, kurikulumun əsas ideyalarının həyata keçirilməsinə mane olur.Bu problemin əsas səbəbi müəllim  hazırlığının və özünütəhsilin məktəblərdə təşkil olunmamasıdır.Mövcud  kuri-kulumda ciddi nöqsanlar var, onun tətbiqi formal xarakter daşıyır.Bəzi  fənlər-də bir dərs saatı üçün 6-7 standart “tətbiq olunursa” hansı keyfiyyətdən danış-maq  olar?!Sertifikasiya bu problemlərin həllinə kömək edə bilmir, öz  üzə-rində  işləyən  məsuliyyətli  müəllim  sertifikasiyadan  keçsə də, sertifikasiyada  iştirak etməsə də tədris prosesinə məsuliyyətlə yanaşır.Səriştəsiz müəllim isə  sertifikasiyaya maaş artımı və işini itirməmək amili kimi baxır.

4.Yeni nəsil dərsliklərinin yaranması və tətbiqi üçün mexanizm, təcrübə və kadrların çatışmazlığı.Hələ də qalmaqda olan bu problemin tezliklə həll olu-nacağını gözləmək sadəlövhlükdür.Problemin əsas səbəbi monopoliyadır.Bir  sıra dərslik və MMV-ləri nəzərdən keçirdikdə müəlliflərin əksəriyyətinin mək-təb təcrübəsindən xəbərsizliyi,təcrübəsizliyi müşahidə olunur.Əgər dərsliklər  şagirdə imtahan vermək üçün zəruri bilik və bacarığı vermirsə, şagird özünə  la-zım olanları vəsaitlər, kurs və repetitorların köməyi ilə əldə edirsə, bu dərsliklər  üçün külli miqdarda dövlət vəsaiti ayırmağa dəyərmi?!

5.Dərslik və metodiki vəsaitlərin yenidən ciddi şəkildə işlənib-hazırlanma zərurəti.Bu problemin səbəbi bu sahədə ciddi monitorinqlərin təşkil  edilməmə-sidir.Belə ki, hazırlanan dərslik və metodik vəsaitlər ciddi müzakirə olunmur, göndərilən rəylərə formal yanaşılır və nətcədə nə təhsilalanlara, nə də təhsil ve-rənlərə faydası olmayan dərslik və MMV-lər külli miqdarda dövlət vəsaitinin  səmərəsiz sərf olunmasına səbəb  olur.

6.Müəllim fəaliyyətinin keyfiyyətini stimullaşdıran mexanizmlərin və onun rasional monitorinq sisteminin olmaması.Bu problemin səbəbi müəllim  əmə-yinə laqeyd yanaşmadan,müəllim nüfuzunu aşağı salma istiqamətindən qaynaq-lanır.Bu gün sertifkasiyanın tətbiqi stimullaşdırma mexanizmi kimi görünsə də, müəllim nüfuzunun qaldırılması istiqamətində heç bir iş görülmür.Bu gün sosial  mediada,KİV-də cəmiyyətin bütün sosial fəlakətlərinin bir nömrəli günahkarı müəllimlər və məktəblərdir.Təhsi sisteminin subyektlərinə qarşı yönəldilmiş bu  kompaniyalara son qoyulmasa, təhsilimiz çox böyük təhlükələrlə üzləşə bilər.

7.Təhsil infrastrukturunun idarəetmə və maliyyələşdirmə mexanizmlərinin qeyri-rasionallığı və keyfiyyətsizliyi.Təhsil sisteminin idarəetmə strukturların-dakı dəyişikliklər bu problemin həllinə yönəldilib və maliyyələşdirmə mexa-nizmlərinin qeyri-rasionallığının və keyfiyyətsizliyinin aradan qaldırılmasına  yönəldilib.İllər öncə yaradılmış regional ƏMHM-lər, bu gün fəaliyyət göstərən Regional Təhsil İdarələri, eləcə də yeni yaradılmış agentlik bu məqsədə xidmət  edir.

    Bu problemlər fonunda məktəb rəhbəri kimi illərlə müşahidə etdiyim  prob-lemlər və onların yaranma səbəbləri, həlli yollarına da şəxsi təcrübəm əsasında  nəzər salmaqla fikirlərmi həmkarlarımla bölüşmək istərdim.

   Bu problemlərin həlli yollarını müəyyənləşdirərkən məktəbin imkanlarını  nə-zərə almaqla problemin kökünü araşdırır,konkret tədbirlər müəyyənləşdiririk.

    Son zamanlar məktəblərdə mobil  telefonların  nəzarətdənkənar istifadəsi  təhsilalanların məktəbdə tədris prosesini pozmaqla təhsil sistemində çox ciddi  fəsadlara yol açır, təhsilalanların məktəbə, təhsilə marağını azaltmaqla  yanaşı, təhsilin sosial-mənəvi sferasında sağalmaz çatlar yaradır.Artıq xeyli vaxtdır ki, bu problemin həllində ciddi dönüş edə bilmişik.İlk  günlərdə təşklatçının  ota-ğında,əsasən, əsas və tam orta təhsil səviyyəsində təhsilalanların sinifləri üzrə   rəflər və qutular yaradaraq telefonları burada toplamağa nail olduq.Bir müddət  keçəndən sonra telefonların sayı kəskin azaldı.İndi bəzi şagirdlər məktəbə  tele-fonu müəyyən ciddi səbəblərlə bağlı gətirərkən məktəbə daxil olan kimi onu  təşkilatçıya təhvil verir, sonuncu dərsdən çıxanda götürürlər.

     Məktəblər üçün ən ağrılı problemlərdən biri olan davamiyyətin pozulması probleminin də qarşısını,əsasən, almışıq.Davamiyyətin pozulmasının səbəbləri müxtəlifdir.Yuxarı siniflərdə bu problemin yaranma səbəbi çox hallarda  şagir-din əlavə hazırlıqlara getməsi ilə bağlı olur, ona görə də məktəb rəhbərliyi  sə-viyyəsində repetitor müəllimlərlə və kurslarla əlaqə saxlayaraq məşğələlərin  təşkilində məktəbdəki iş rejiminin də nəzərə alınmaqla təşkil olunmasını tövsi-yə edirik.

    Yuxarı siniflərin davamiyyət probleminə həssas yanaşılması da problemin  düzgün həllinə kömək edir.Belə ki, gələcəyin tələbəsi olmağı hədəfləyən  təhsil-alanlala təzyiq dili ilə danışmaq faydasızdır.Əksinə, onlara dəstək olmaqla  yan-larında olmaq, onların durumunu düzgün qiymətləndirmək ən düzgün  yoldur. Bu təhsilalanlara təzyiq göstərdikdə onlar məktəbini dəyişməklə məktəbin  gə-ləcək uğurunu başqa məktəbə köçürürlər.Lazım gəldikdə bəzən belə  təhsilalan-larla hazırlıqları məktəbdə təşkil etmək də effektiv üsuldur.Təhsilalanları  mək-təbə cəlb etməklə onların davamiyyətini də normallaşdıra bilərik.Bu işdə təhsil-verənlərin səriştəliliyi əsas amillərdən biridir: çalışmaq lazımdır ki, şagird imta-han üçün tələb olunan bilik və bacarıqları məktəbdə alsın.Bu məqsədlə  məktəb-də həftə sonları gələcəyin abituriyentləri ilə müxtəlif imtahan modelləri üzrə  sı-naqlar da aparmaq faydalıdır.Məktəbin repetitor müəllim kimi tanınmış, kurs-larda da tədris aparan təhsilverənlərin potensialından istifadə edərək onları bu  işə cəlb etməklə həvəsləndirmə tədbirləri də həyata  keçirilməlidir.Bu  proble-min qəti həlli o zaman mümkün olacaq ki, təhsil evlərdən, kurslardan məktəbə  köçürüləcək, qəbul proqramlarının da tələblərini ödəyəcək yüksək səviyyəli  dərsliklər yaradılacaq, məktəblər vahid təhsil məkanına çevrilməklə  repetitor-luğa və tədris kurslarının fəaliyyətinə son qoyulacaq.Yuxarı siniflərdə tədrisin  differensiallaşmasını tam həyata keçirə bilsək, təmayülləşməni formalizmdən  xilas etsək bu problem tam həllini tapacaq.Ali təhsil almaq istəməyən  təhsil-alanları10-cu sinfə qəbul etmək təhsilin əsas formalizm bəlalarındandır.

    Təhsilalanların müxtəlif fənlərə marağının azalması problemi də daha  çox yuxarı siniflərdə müşahidə olunur.Təhsilalanlar gələcək ixtisas seçimi ilə  bağlı olaraq fənləri özləri üçün “əsas” və “qeyri-əsas”a bölməklə yalnız gələcək  ixtisası üçün zəruri olan fənlərə diqqət yetirir,qalan fənləri arxa plana  keçirirlər. Təmayülləşmə bu problemin həllində müəyyən rol oynasa da, bu problem  təh-silalanların gələcək inkişafına, cəmiyyətə inteqrasiyasına çox ciddi zərbə  vu-rur.Təhsilalanlar bilməlidirlər ki, ümumtəhsil fənləri şagirdləri həyata  hazırla-maq üçün tədris edilir,bu fənlər üzrə əldə edilən bilik və bacarıqlar hər kəs üçün zəruri olan standartlardır.Məktəbdə düzgün qurulan təhsil mühiti bu  problemin  həllində mühüm amildir.Problemin kökü ibtidai təhsil pilləsindən  qaynaqlanır. Müşahidələr göstərir ki, bir sıra hallarda ibtidai sinif müəllimi ana dili və riya-ziyyatdan başqa heç bir fənnə təhsilalanların marağını təmin etmək istəmir, təs-viri incəsənət, texnologiya kimi fənlərə ayrılmış dərs saatlarını da qeyr-rəsmi  olaraq riyaziyyat və ana dili fənlərinin öyrənilməsinə sərf edir.Belə hallar aşağı siniflərdən təhsilalanlarda fənləri “əsas” və “qeyri-əsas”lara bölməsinə gətirib çıxarır, təhsilalanların tətbiqi bacarıq potensialına sağalmaz zərbə vurur.     

    Təhsilalanlar yuxarı siniflərdə də bu ənənəni davam etdirərək bir sıra  fənlə-rin öyrənilməsinə maraq göstərmirlər.Bunun qarşısını almaq məqsədilə ibtidai  siniflərdə monitorinqlər keçirərək vəziyyəti aydınlaşdırır, bu nöqsanlara yol  ve-rən təhsilverənlərə xəbərdarlıq edərək, bütün fənlərə eyni münasibət  göstəril-məsini tələb edirik, nəticədə bu problem yuxarı təhsil pillələrində təkrarlanmır.

   Ayrı-ayrı fənlər üzrə tədris keyfiyyətinin aşağı düşməsi problemi  məktəb-də şagirdyönümlü tədrisin düzgün təşkil edilməməsi, müəllim  səriştəsizliyi, va-lideyn və şagird laqeydliyinin nəticəsi kimi ortaya çıxır.Problemin  həlli  üçün  ayrı-ayrı fənlər  üzrə zəif nəticə göstərən şagirdləri müəyyənləşdirib geriləmə-nin konkret səbəblərini aydınlaşdırmaq lazım gəlir.Daha sonra bu təhsialanların  maraq və bacarıqlarını, güclü və zəif cəhətlərini müəyyənləşdirir, fərdi inkişaf  planı tərtib edirik.Fərdi inkişaf planını reallaşdırmaqla təhsialanların  maraqları-nı təmin edir, təlim keyfiyyətinin yüksəlməsinə nail oluruq.Bəzən bu problem  sosial-iqtisadi durumla da(nəqliyyat,geyim, qidalanma  və s.) bağlı ola bilir.Bu  zaman məktəb psixoloqunun köməyi ilə təhsilalanın sosial durumu araşdırılır, onunla fərqli şəkildə fərdi iş aparılır.

     Dərsliklərin yaratdığı problemlərin səbəbi dərsliklə imtahan tələblərinin  üst-üstə düşməməsi,şagirdlərdə zəruri kompitensiyaların formalaşdırılması üçün  yetərli resursa çevrilə bilməməsidir.Bu problemi həll etmək məqsədilə fənn mü-əllimləri tərəfindən imtahan sualları araşdırılır, şagirdlərlə dərsdənkənar  məslə-hət saatları təşkil olunur.Bu zaman təhsilalanların dərsliklərlə bağlı qarşılaşdığı  problemlər araşdırılır,onların sualları cavablandırılır,əldə edilmiş bilik və baca-rıqlar yoxlanılb qiymətləndirilir, təhsilalanlara zəruri istiqamətlər verilir.

    Təhsilalanların bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsində formalizm  problemi.Problemin əsas səbəbləri standartların formal tətbiqi, qiymətləndirmə  materiallarının tələblərə uyğun hazırlanmamasıdır.

    Problemi aradan qaldırmaq üçün müəllimlərin planlaşdırma nümunələrində  standartların reallığa uyğun müəyyənləşdirilməsini yoxlayır, bir dərsdə 4-dən  artıq standartın tətbiq olunmamasını tövsiyə  edirik.Təhsilverənlər tərəfindən   hazırlanmış qiymətləndirmə nümunələri metodbirləşmələrdə yoxlanılaraq  tə-

ləblərə uyğun hazırlanması təmin olunur.

   Siniflərdə təhsilalanların sıxlığı problemi.Səbəbi siniflərdə  şagird  sayının  maksimum sayının təlim nəticələrinə vurduğu ziyanın nəzərə alınmaması.Çox  təəssüf ki, şagird sayı daha çox olan məktəblərdə bu problem qalmaqdadır! Bu  problemin həlli məktəb səviyyəsində mümkün deyil!Sinifdə şagird sayı norma-larına yenidən baxılmalıdır.

   Peşə yönümü problemi.Problemin səbəbi tədris prosesində fənlərin verdiyi  imkanlara uyğun olaraq təhsilalanların peşəyönümü üzrə təbliğatın zəifliyi və  yoxluğudur.Məktəbdə bu problemi aradan qaldırmaq üçün təhsilalanlarla tədris  prosesində məqsədyönlü iş aparmaqla onlarda müxtəlif peşələrə maraq  oyadır, onları müxtəlif müsabiqə və yarışlara cəlb etməklə onları potensialını müəyyən  edib istiqamətləndiririk.Nəticədə əsas təhsil pilləsinin sonunda təhsilalanlar  növbəti təhsil pilləsi üçün hədəflərini müəyyən edə bilirlər.

     Nəticə:Ümumtəhsil  məktəblərində  təlim-tədris  problemlərinin  araşdırıl-masından bu nəticəyə gəlmək olar ki, bu problemlərin kökündə formalizm  da-yanır.Formalizm təhsil sisteminin ən böyük bəlasıdır.Təhsildə hər şey icbariliyə  söykənir.Təhsildə icbarilik isə düzgün yanaşma deyil; əgər təhsilalanlar üçün  normal təhsil mühiti yaradıb onlarda məktəb təhsilinə maraq oyada bilməsək  icbarilik heç bir effektə malik olmayacaq!Etiraf edək ki,liseylərdə davamiyyət problemi  mövcud deyil, çünki burada təhsilalanların öz marağı təmin olunub, liseydə  təhsil alanın da, valideynin də, təhsilverənin də məqsədi aydındır, bura-da icbarilik arxa plandadır.Ümumtəhsil məktəblərində də əsas təhsil pilləsindən  başlayaraq şagirdləri meyl və maraqlarına görə qruplaşdırmaq, onlarda peşə yö-nümü  formalaşdırmaq əsas məqsədlərdən olmalı, fənlərin tədrisində praktiki yönüm  gücləndirilməli, məktəbin maddi-texniki bazası müasir tələblərə uyğun  qurulmalıdır.Təhsilə,müəllimə xüsusi dəyər verən Mustafa Kamal Atatürk de-yirdi ki, gələcək gənclərin,gənclər isə müəllimlərin əsəridir.Müəllim kimi də-yərli əsərlər “yaratmaq”  üçün millətin gələcəyi olan təhsilimizi problemlərdən qorumalı, yaranan hər hansı problemi vaxtında həll etməliyik.

                                                   Rəfail  Əliyev,Əməkdar  müəllim