JULDIZLAR.QUYASH

doc
09.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

№39-TEMA JULDIZLAR.QUYASH.doc

`

 

 

 

 

 

Nókis rayonı XBMXMThSHBne qaraslı

№ - 22- sanli' uluwma orta bilim beriw

mektebinin'

Fizika pa'ni mug'allimi

 

Aǵılash   Saylauovtıń

 

JULDÍZLARÁ QUYASH

atlı teması boyınsha

sabaqlıq is jobası

   

 

 

 

2015-2016 jıl

 

Nókis Rayonı                                                                                                         22-mektep  Saylauov Aǵılash

 

№34-TEMA          JULDÍZLARÁ QUYASH

 

Sabaqtıń maqseti

a)Bilimlendiriw maqseti

Oqıwshılarǵa Juldızlar. Quyash haqqında uluwma tusinikler beriw hám bul temanıń basqa temalardan ózgesheligin aytıp temanı baslaw.

b) Tarbiyalıq maqseti.

Oqıwshılarǵa temadan kelip shıqqan halda ómirde jaqsı menen jamannıń birdey juriwin biraq jaqsılıqtıń jeńip shıǵıwın tusindirip, oqıwshılardı jaqsılıq ruwxında tárbiyalaw.

c)Rawajlandırıw maqseti

Oqıwshılardıń pánge degen qızıǵıwshılıǵın arttırıw nátiyjesinde olardıńoqıw ham jazıw kónlikpelerin arttırıp barıw

Sabaqtı qurallandırıw

Sabaqlıq kitap,tarqatpa materiallar, hám kórgizbeli qurallar.

Sabaqta paydalanılǵan metodlar: «Blits» interaktiv metodı «Skarabey» interaktiv metodı

Sabaq jobası

1

Shólkemlestiriw bólimi

2-minut

2

Úyge tapsırmalardi soraw

10-minut

3

Taza temanı tusindiriw

15-minut

4

Taza temanı bekkemlew

16-minut

5

Úyge tapsırma beriw

2-minut

 

Sabaqtın barısı

Shálkemlestiriw

Klassqa kirip oqıwshılardıń tazalıǵına, klass tazalıǵina itibar qaratıw.Oqıwshılardıń oqıw quralların kózden keshirip  náwbettegi sabaqqa tayarlıǵın tekseriw

Úyge tapsırma soraw

Ózbekistanda yadrp fizikasınıń rawajlanıwı temasın soraw

Tema

Juldızlar

Juldızlar tiykarınan qızǵan vodorod hám geliy gazlarınan dúzilgen nur shashıwshı gaz sıyaqlı sharlar.

Átirapımızdaǵı dúnyanı jaqtılandırıp turǵan Quyash juldızlardan biri bolıp esaplanadı. Sonıń ushın juldızlardı Quyashqa salıstırıp úyreniw qolaylı. Quyashtıń massası MQ = 2·1030 kg, Juldızlardıń massası 0,4MQ den 60MQ ge shekem. Quyashtıń nurlanıw energiyası Lq= 3,8·1026 W. Juldızlardıń nurlanıw energiyası 0,5Lq den júz mıńlarǵa shekem Lq ge teń.

Juldızlardıń orayında temperatura 10 000 000°C dan joqarı boladı. Bunday joqarı temperaturada vodorodtıń geliyge aylanıw termoyadro reakciyası bolıp turadı. Yadro reakciyasında júdá úlken energiya ajıralıwı hám nurlanıwı júz beredi.

Juldızlar dúnyası hár túrli reńli boladı. Aqshıl hám kókshil túrdegi juldızlar eń jaqtı juldızlar bolıp esaplanadı. Olardıń sırtında temperatura 10 000–100 000°C boladı. Sarı reńdegi juldızlar betindegi temperatura 3 000–10 000°C. Ayırım juldızlar qızıl reńde tawlanadı. Olardıń sırtında temperatura 2 000–3 000°C boladı.

Juldızdiń payda bolıwın bir neshshe basqıshlarǵa bóliw múmkin:

Birinshi basqısh. Gaz-shańnan ibarat ortalıqtıń gravitaciyalıq qısılıwı nátiyjesinde protojuldızlar (birlemshi juldız) payda boladı. Qısılıw nátiyjesinde onıń orayında temperatura 10–12 mln gradusqa kóteriledi hám termoyadro reakciysı baslanıp ketedi. Sol tárizde jas juldız payda boladı.

Ekinshi basqısh. Gazokinetikalıq basım hám nurlanıw (jaqtılıq) basımı gravitaciyalıq qısılıwın toqtatadı, juldız dinamikalıq ten salmaqlı halǵa ótedi. Bul stacionar halda ol uzaq waqıt (mısalı, Quyash shama menen 10 milliard jılǵa shekem) jasaydı. Bul dáwirde vodorod janıp geliyge, geliy janıp uglerodqa, uglerod janıp basqa elementlerge aylanıp baradı. Solay etip juldızlardıń «termoyadro reaktorı»nda túrli elementler payda boladı. Bul – tábiyattıń ájayıp sıylıǵı.

 

Nókis Rayonı                                                                                                         22-mektep  Saylauov Aǵılash

Nókis Rayonı                                                                                                         22-mektep  Saylauov Aǵılash

 

Úshinshi basqısh. Termoyadroniń janarmay zapası tamam bola baslaydı. Juldız qızıl gigantqa hám gigantqa aylanadı. Qatar jarılıwlar payda boladı. Nátiyjede «taza juldız» hám «júdá taza juldız» payda boladı. Sonıń menen birge, awır elementler de payda boladı hám jarılıwlar nátiyjesinde elementler aspanǵa shashılıp ketedi. Bular bolsa ekilemshi juldızlardıń payda bolıwında material boladı.

Bul basqıshlar barlıq juldızlarǵa tiyisli. Biraq olar massasına qarap hár qıylı sónedi. Massası 1,4MQ dan kishkene bolǵan Quyash túrindegi juldızlar aq kishkene (karlik) juldızlarǵa aylanadı. Olardıń radiusı 0,01RQ den RQ ge shekem, nurlanıw energiyası 10-4LQ den LQ ge shekem, tıǵızlıǵı ρ107–109 kg/m3 boladı. Bunda RQ= 6,96·108 m – Quyashtıń radiusi.

Massası 3MQ den úlken bolǵan juldızlar neytron juldızlarǵa aylanadı. Neytron juldızlardıń tıǵızlıǵı ρ1017 kg/m3, radiusi R=20 km átirapında boladı. Júdá tıǵız juldızlar ómiriniń aqırında qara tesikke aylanadı.

Quyash – Jerdiń energiya deregi

Quyash ortasha úlkenliktegi sarǵısh reńli juldızlar qatarına kiredi.

Quyashtıń orayındaǵı yadro reakciyalar zonasınıń radiusi 200 mıń kilometrdi quraydı. Bul zonada temperatura 14 000 000° átirapında bolıp esaplanadı. Quyashtıń betindegi temperatura 6000° átirapında boladı. Quyashtan 1 sekund dawamında shıǵıp atırǵan energiya 12 mıń trillion tonna kómirdi jaqqanda ajıralatuǵın energiya muǵdarına teń. Quyash hár sekundta 4,3 million tonna massasın joǵaltadı. Energiyası hám massası úzilissiz azayıp barsa da, Quyash jáne 5 milliard jıl dawamında sonday nur shashıp tura aladı.

Quyash energiyasın 2 milliardtan bir bólegi ǵana Jer júzine tuwra keledi. Sol energiyanıń ózi planetamızdaǵı tiri organizmlerdiń tirishiligi ushın jeterli bolıp esaplanadı.

Jerdegi pútkil tiri tábiyat – ósimlik hám haywanatlar dúnyası, sonday-aq, adamzat Quyashtıń jaqtılıǵı sebepli bar bolıp esaplanadı.

Quyashtan kiyatırǵan jaqtılıqtıń esabına Jerdi orap turǵan hawa jılıydı, suw puwları aspanǵa kóteriledi, olar jawınǵa aylanıp jáne jerge túsedi, jawınlar dáryalarda suw bolıp aǵadı, dáryalarǵa qurılǵan elektr stanciyalarında elektr energiyası payda etiledi.

Janarmay sıpatında paydalanılatuǵın neft, gaz hám kómirler million jıllar dawamında Quyash energiysı esabınan payda bolǵan. Jerdiń astındaǵı qazılma baylıqlar áyyem zamanlardaǵı ósimlik hám tereklerdiń qaldıqları bolıp esaplanadı.

Ósimlik, terek hám basqa tiri tábiyat Quyash energiyası esabınan bar bolıp esaplanadı. Adamlardıń tirishiligi olardıń bergen azıqawqatları esabınan boladı.

Sabaqtı bekkemlew

Bekkemlew ushın «Debat», «klaster» interaktiv metodı usınıs yetiledi. Tema boyınsha oqıwshılarǵa  qayta sorawlar berip hám qosımsha tapsırma túrinde hár toparǵa krosvordlar tarqatıladı.tapsırma orınlanıp bolǵannan soń boslıqlardı tolıqtırıw maqsetinde,bilimlerin bekkemlep barıw ushın yadtan formulalar jazadı

1. Juldızlar qanday gazlardan quralǵan?

2. Juldızlardıń reńi hám temperaturası bir-birinen qalay ajıraladı?

3. Juldızlardıń payda bolıwı, ózgeriwi hám sınıwı qanday júz beredi?

4. Quyash ne ushın Jerdegi tirishilik ushın energiya deregi dep ataladı?

 

Uy tapsırma tapsırıw

Juldızlará Quyash temasın oqıp keliw. 

 

Sabaqtı juwmaqlaw

Úy jumısın qayta yadına salıp otip, búgingi sabaqqa belsene qatnasqan oqıwshılarǵa tiyisli bahaların qoyǵan halda búgingi sabaǵıma juwmaq jasayman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nókis Rayonı                                                                                                         22-mektep  Saylauov Aǵılash


скачать по прямой ссылке
Заполните анкету и получите свидетельство финалиста.
Олимпиада-аукцион для вас и ваших учеников с мгновенными наградами.
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)