САПАН КАРАЧА ЧОБАНА

                ***Hərb  tariximiz  və  folklor**

QARACA ÇOBANIN SAPANI:

I məqalə: XALQ QÜDRƏTİNİN VƏ MÜQAVİMƏT RUHUNUN RƏMZİ

   Azərbaycan xalqının ən möhtəşəm epik abidələrindən biri olan “Kitabi-Dədə Qorqud” yalnız qəhrəmanlıq salnaməsi deyil, həm də xalqın sosial, mənəvi və tarixi yaddaşının bədii ifadəsidir. Bu dastanlarda yalnız xanlar, bəylər deyil, eyni zamanda sadə xalq nümayəndələri də yüksək qəhrəman-lıq zirvəsinə yüksəldilir. Belə obrazlardan biri də Qaraca Çobandır.

Qaraca Çoban – xalq qəhrəmanının siması

  Qaraca Çoban dastanda sosial baxımdan aşağı təbəqəyə mənsub olsa da, mənəvi və fiziki güc baxımından bir çox bəylərdən üstün təsvir olunur. O, sədaqəti, cəsarəti və vətənpərvərliyi ilə seçilir. Düşmən hücumu zamanı o, nə var-dövlətə, nə də qorxuya boyun əyir, yurdunu müdafiə etmək üçün sonadək mübarizə aparır.

   “Salur Qazanın evi yağmalandığı boy”da Qaraca Çoban iki qardaşı ilə birlikdə düşmənə qarşı vuruşur, qardaşlarını itirsə də, özü yaralı halda mü-barizəni davam etdirir. Bu fakt onun sadəcə fiziki güc deyil, həm də mənəvi möhkəmliyə malik olduğunu göstərir.

    Sapan – adi alətdən simvola

   Qaraca Çobanın ən diqqətçəkən xüsusiyyəti onun sapanı ilə bağlıdır. Dastanda bu sapan qeyri-adi gücə malik bir silah kimi təsvir olunur:

• Sapandın ayası dana dərisindən hazırlanmışdır
• Qolları keçi tükündəndir
• Atdığı daşlar dağıdıcı gücə malikdir
• Bir zərbə ilə bir neçə düşməni məhv edə bilir

    Bu təsvirlər mübaliğəli olsa da, onların arxasında dərin simvolik məna dayanır. Sapan burada sadəcə silah deyil, xalqın sadə vasitələrlə böyük gücə qarşı müqavimət göstərmək qabiliyyətinin rəmzidir.

    Tarixi yaddaşda Qaraca Çoban və sapan motivi

    Tarixi və folklor mənbələrində Qaraca Çoban obrazı yalnız ədəbi qəhrə-man kimi qalmamış, real məkanlarla da əlaqələndirilmişdir. Xocavənd böl-gəsində onun qəbri olduğu ehtimal edilir və ətrafda yerləşən iri daşlar xalq arasında onun sapanla atdığı daşlar kimi izah olunur.

   Bu cür rəvayətlər göstərir ki, dastan obrazları zamanla xalq yaddaşında tarixiləşir və coğrafi məkanlara bağlanır. Beləliklə, Qaraca Çobanın sapanı həm də tarixlə mifin qovuşduğu nöqtəyə çevrilir.

Sosial məna: xalqın gücü və ədalət ideyası

   “Kitabi-Dədə Qorqud” dastan-larında Qaraca Çoban kimi ob-razların önə çıxarılması təsadüfi deyil. Bu, xalq yaradıcılığının əsas ideyalarından birini – əda-lətin yalnız hakim təbəqənin deyil, sadə insanların da əlində olduğunu göstərir.

    Qaraca Çoban altı yüz düşmə-nə qarşı təkbaşına dayanaraq sü-rüləri qoruyur və beləliklə, kollek-tiv rifahın müdafiəçisi kimi çıxış edir. Onun sapanı isə bu mübari-zənin əsas alətidir – sadə, lakin təsirli.

Nəticə

  Qaraca Çobanın sapanı dastanda fiziki gücün təs-viri olmaqla yanaşı, daha geniş mənada aşağıdakı ideyaları simvolizə edir:

·         Xalqın sarsılmaz iradəsi

·         Sadə vasitələrlə böyük qələbə qazanmaq bacarığı

·         Sədaqət və vətənpərvərlik

·         Sosial ədalət və bərabərlik

    Beləliklə, Qaraca Çobanın sapanı yalnız bir silah deyil, xalqın ruhunun, müqavimət gücünün və tarixi yaddaşının bədii simvoludur. Bu baxımdan, o, “Kitabi-Dədə Qorqud”un ən dərin və çoxqatlı obrazlarından birinin ayrılmaz hissəsi kimi Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutur.

                                 Rəfail  Əliyev

                        Əməkdar  müəllim, təqaüddə  olan  sabiq  hərbi  rəhbər,      

                        istefada  olan  zabit-baş  leytenant, Təhsil  İnstitunda  ÇH   

                        fənni üzrə  fəaliyyət  göstərmiş  işçi  qrupun  üzvü, tədris   

                         proqramının həmmüəllifi