Тема: Коазой Ахьмада Тимура яздаь дувцар « Берза къарзар»

Тема: Коазой Ахьмада Тимура яздаь дувцар « Берза къарзар»

ЛОПРХ1АМ: Йоазонхочун вахара никъ бовзийтар, дувцарах йизза анализ яр, г1алг1ай къамо Сибарег1а лайнача халонах лаьца кердадаккхар а ч1оаг1дар а; дешархой Даьхенцара безам совбаккхар, къахетам, камоаршал кхеер.

Гойтара г1ирс: Коазой Тимура сурташ, «Берза къарзар» яха дувцар, презентаци, дидактически карточкаш.

                                   Урока никъ.

1.    Урока кийчо яр.

2.    Берашта ловца баккхар

Дай-мехках хьегаш,

Делхадеш г1ийла синош,

Моцала 1олегаш

Гулдеш дезалий къинош.

Ма дезалда шун Наьха лаьтта даха!

Ма дезалда шун, наьха лаьтта аха!

Хьехархо: Бераш, таханарча урока аз хьаийцад Пхьилекъонгий Мухьмад-Са1ида яздаь дешаш. Алал, хьан хетадаьд  йоазонхочо уж дешаш? (Мехках баьха, г1алг1ай Даьхенах хьогаш лийна ха).

- Мича хана хинна х1ама да из? ( 1944 шера саькура бетта 23 дийнахьа .)

-Фу хов шоана цу ханах лаьца? Хьан дувцаргда?

Эзареи ийс б1аь шовзткъа диълаг1а шу, саькура бетта ткъаь кхоалаг1а ди….вай къаман къаьра кхаьра. Сталинои Берияси  вай халкъ мехках даьккха ди.  Дезткъа цхьа шу дуз укх шера в1алла бехк а бокъо а йоацаш,вай деррига къам ше массаза даьхача мехкара а даьккха, Казахстане 1одахийта.Цига даьккхача кхойтта шера дукха бала,халонаш лайнай вайнаха,эзараши эзараши байнаб моцалах,шелалах,лазарех,эзача 1азапах.

Хьалха дуккхаза а масалаш хиннад дуккхача наха 1азапи балеи ловш.Бакъда,ц1аккха а цхьанна мехка хиннадац цу тайпара б1арчча къамаш,боккхийбараш а кагийбараш а къоаста ца беш,цхьаккха бокъо йоацаш,  б1аьшерашка шоай дай баьхача мехкара боахаш.

Таханара тема малаг1а хургья, аьнна, хет шоана? (1. Вай  къам Сибарег1а дахийтар, 2.къамо цига лайна хало,

- Х1аьта малаг1а декхараш хьалхашка увттадергда оаш шоашта?

3. Вай къаман нах деналах ца бохаш лайна шоашта т1акхаьча хало мишта лайнай довза, цар деналах, хьинарах масал эза)

ХЬехархо: Нийса да. Вай таханарча урока ювцаргья вай къаман тархьара эггара халаг1а йола ха. Дуккхача вай йоазанхошта цу ханах лаьца тайп-тайпара йоазонаш яздаьд. Царех ца1 да Коазой Ахьмада Тимура яздаь «Берза къарзар» яха дувцар. Цо хьалха язъяь произведенеш юххьанцарча классашка шоана яйза хиннаяц, сел боккха бац цун кхоллам, амма дараш йоккхача говзалца яздаь а дешачарна дег чу дувшаш а да.

Цкъа цун вахара  а кхоллама а никъ бовзаргба вайна. Массехк дешархочунга аз аьннадар ц1аг1а цун вахарах лаьца хоамаш кийчде. Х1анз царга ладувг1аргда вай.

4.ДЕШАРХОЧУН ХОАМ

Коазой Ахьмада Тимур ваьв июнь бетта пхийттлаг1ча дийнахьа цхьа эзареи ийс б1аь шовзткъа кхоалаг1ча шера Т1ой-юрта Наьсарен района. Деррига къамаца Коазой дезал мехках боахача хана Тимур ялх бутт баьнна хиннав.Цига, гаьнарча шийла мехка д1адахад хургволча йоазанхочун берал.

Бокъо а енна юха ший мехка ц1авеначул т1ехьаг1а, Тимура дийша йистейоаккх Т1ой-юртара юкъера ишкола. Цул т1ехьаг1а из деша отт Къилбаседа кавказски  горно-металлургически институте. Кхоалаг1ча курсе деша ваг1ача хана, д1ахо деша аьттув хургбоацалга кхета а даь , могашал во аьнна цу институтера хьавоал из. Т1ехьаг1а из деша отт шолжа-г1алий т1а , мехкдятта институте. Цига деша вагг1аше, цо болх бу мехкдаьтта доашхача заводе  цкъа бетонщик волаш, цул т1ехьаг1а технолог а цеха начальник а волаш.Завода керттера инженер а волаш болх бу цо массехк шера. Болх бешше а ший говзал а дешар а лакхдеш, к1оаргдеш массаза а къахьегаш хиннав Тимур.

Ткъаь итт шу даьлча, Тимура литературацара безам совбоал. Кастта ший хьалхара йоазош де волалу из, цул совг1а Нохч-Г1алг1ай телевидене а болх бу, г1алг1ай меттала передачаш кийчъеш. Цу хана Нохч-   Г1алг1ай радио а телевидене а ека йолалу цун хьалхара стихотворенеш, уж кепаетташ араювл «Сердало» газетата а «Лоаман 1уйре» яхача журнала т1а а.

 ДЕШАРХОЧУН ХОАМ

Цхьа эзареи ийс б1аь кховзткъа дийттлаг1ча шера арадоал цун хьалхара  «Тхо г1ишлонхой да» яха стихотворений гуллам.  Цул т1ехьаг1а кепатохаш арадувл

 «Ц1е зиза», «Наьсари Ачами»,  «Заман белгалонаш» яха книжкаш. Дешачар боккхача безамца т1аэц уж йоазош.

Наггахьчоа мара хац Коазой Тимура иллеш а яздеш хинналга. «Хьо йоацаш мегаргвац со», «Тамашне сайре» , уж а кхы а цун иллеш д1аоал вай паччахьалкхен филармоне солисташа.

Цхьа эзареи ийсб1аь дезткъа пхийттлаг1ча-дезткъеи вурийттлаг1чча шерашка эрсий меттала романаш язде волалу из. Ши эзареи кхойттлаг1ча шера г1алг1ай меттала язду цо «Наькъаш» яха роман. Ший йоазош т1а Тимура каст-каста йоалаю мехках даьккхача хана вай къамо лайна  халонаш.

Таханарча деношка Коазой Тимура йозуш б1аргаго йиш я «Литературни Г1алг1айче» яхача журнала оаг1онаш т1а. Тахан а хьинаре къахьегаш ва г1алг1ай сийдола йоазонхо Коазой Ахьмада Тимур.

5. ХЬЕХАРХО: Баркал хилда шоана. Кхы а ала деза, Тимура геттара доаккхал деш да 8 эзар дош т1адола  арахийца дошлорг. Из боккха а чоалханеи болх ба.  Аз шуга ц1аг1а деша аьннадар из дувцар. Из дешача хана шоана нийсденна хургда къамаьла юкъе  наггахьа мара нийслуш  доаца дешаш. Улга т1а д1аяздаь да уж. Оаш а шоай тетрадаш т1а д1аязде уж дешаш.

Берза къарзар- Ха б1аьстенгахьа ластача хана этта шелал.

Шерч-волы

Сунт-вожак стаи

Ховхилг-неженка

КХАЛАП (КХАА)- взятка

6. ЦХЬАН ДЕШАРХОЧУНГА ЛОАЦЦА ЧУЛОАЦАМ ХЬАБУВЦИЙТ.

(Керттера турпалхо Бийберб ва. Из  лакха волаш, сома дег1а маьженаш йолаш, къахьегара т1ера волаш  , к1аьда оамал йолаш , хьалха ц1еэскархо хинна г1алг1а ва. Цо дукха уйлаш ю фу бахьан долаш,малаг1а бехк болаш мехках баьха наха из харцо лов.  Совхозе сарралца балха а хинна ц1авеча, цамогаш хинна,халла садоаха ши шу ах шу даьнна йи1иг б1арахьож цунна. Вож кхо бер деннадар цар, йисар из ца1 мара яцар. Дас цох ховхилг оалар. Дуккхаза дийхадар Бийберда комендантага лор веха кхыча юрта вахийта аьнна. Коменданта из бокъо лацар футтаройна. Йи1ига лор ца воалавича из лергйолга кхетадаьча Бийберда лоарх1 цун кхаана ший эггара езаг1йола х1ама ле-  йоазув а даь совг1ата енна шалта., йоазув хилар бахьан долаш д1а ца йоаккхаш йитаяр из салташа. Комендант менна вар, цо во чавхавир Бийберд. «П-П-ОШШШОЛ» аьлар цо цунга. Бийберда эрсий мотт дика кхетабацар, х1аьта а лаьрх1ар цо  бокъо луш каьхат хьаденнадеце а, дешаца коменданта ваха бокъо енналга ала. Кхета-м дора цо из харц долга, х1аьта а кхы де х1ама дацар.Бийсанна наькъа ваха ч1оаг1а кхераме яр, х1ана аьлча цу наькъашка лелаш хулар берий ордингаш.  Даьлага болх д1а бенна вода  Бийберд. Наькъа бертий духьалйовл цунна. Царца къиза дов ду Бийберда. Пхе берза духьалъотт леш латтача йи1ига да. Уж ерригаш йоа а ю цо.

ХЬЕХАРХО   Баркал. Аз аьннача тайпара лоацца дийцар 1а из , х1аьта а са безам ба цхьакхаза Бийберда уйлаш ювца моттиг белгалъяккха.(Книжка т1ара 1одеш)

Уж уйлаш цхьан Бийберда хиннаяц, дерригача къамо тийнад шоашка уж жоп доаца хаттараш.

Дувцар мишта чакхдоал хьокхаргда вайна хьалхе кийчо яьча дешархоша.

      7.  ИНСЦЕНИРОВКА.

 8.Хьехархо

-  Фу яла лаьрх1ад Бийберда комендата  кхалапа( кхаана)?( Янднаькъан За1ама совг1ата цунна енна хинна шалта)

- Малаг1а ч1оаг1о яь аравоал из коменданта ц1аг1ара?

- Мишта хилар берташца хинна къиза т1ом?

- Фу саг ва аьнна хет шоана лор?Фу бахьан да цо Бийберд дика т1аэцар?

 Бераш, духхьал къам мехках даьккхача хана вай къамо лайна хало мара ювций цу дувцар т1а? ( кхы а даь ший дезалцара безам бувц).

Х1анз вай хьожаргда цхьаькха г1алг1ай  йоазонхочо яздаьча дувцар т1ара дакъа. Дикка теркам а бий, хьадагалаца, малаг1ча дувцар т1ара да ер дакъа, цун автор малув а. ( Чахкенаькъан Са1ид «Маькха г1орг1илгаш».

 (цу дувцар т1а хьахьокх наьна безам, ше ера кхерам т1алатташе къуна духьалъотт из, х1ана аьлча ялат д1а а даккхийта ц1аяхача, цун бераш моцала довргдар)

9. Х1анз шоана Тоаршхой Ибрах1ама язъяь стихотворене ешаргья хьалхе кийчо яьча дешархочо. Цу стихотворене т1а бокъонца хинна х1ама да дувцар. Да а нана а денначул т1ехьаг1а, цхьа висача к1аьнка даь ханна пандар дахчан пандар лекх, сов унзара хетаргдоацаш.Юххера хьекха мух бижачул т1ехьаг1а, наха оазах коравоаг1а корта к1айбенна к1аьнк.

                          Стихотворени еш

10.РЕФЛЕКСИ

Бераш , цу къизача д1аьхача кхойтта шера наха лайнай дукха халонаш, х1аьта а цар безам массаза а Даьхенгахьа лаьттаб. Дай-мохк бувцаш хилча, эггара хьалха духьалъувтт фуннаг1а мара т1а ца кхачарах, массаза а лаьттача тайпара латта лоамаш. Вай урока корта беш, хьаржал шоай истолаш т1а дадача каьхаташ т1а вай урокаца дувзаденна, халкъо лайна 1азап гучадоахаш дола дешаш(моцал, шелал, лазараш, къизал,харцо, бокъо ца хилар,1откъам, та1азар) Вай улга т1арча лоама лохе увттаде уж.

Из деррига а мишта  лайна , ц1енгахьа бийрзача фу кхачийтад вайга цар? Уж дешаш белгалдаха( мотт( наьха мотт хьаийцабац), даьй 1адаташ, эхь-эздел, денал, г1улакх, къахетам, камоаршал….)

Гой шоана, деналца халонех чакхбаьнна дикага кхаьча вай халкъ.   Эхьах,эзделах ца бохаш вайнах,гора ца увтташ, Веза Аллах1 виц ца веш,шоашта т1акхаьча бала яхь йолаш т1аийца, чакхбаьлар уж. Дала даькъала баь къахетам болба царех. Из балан ди ц1аккха а ма гулда шоана. Ираз долаш долаш дахалда шо.

11. Ц1аг1а бе болх балар.( Шоай ц1аг1арча боккхийча нахага хаьтте, д1аязде, цар шоаш е цар даьша ноаноша Сибарег1а яьккхача ханах лаьца).

12. Оценкаш д1акхайкаяр