Дешара конференци Боканаькъан Хаме Ахьмад «Тиша ц1а» яхача дувцар т1а наьна дагара ца йоала сагото.

Дешара конференци

Боканаькъан Хаме Ахьмад

«Тиша ц1а» яхача дувцар т1а наьна дагара ца йоала сагото.

8 «А» класс

Маг1албикерча № 16  йолча ишкола

Хьехархо: Кхоартой А. Е.

Дешара конференци

Тема: Боканаькъан Хьаме Ахьмад 

«Тиша ц1а» яхача дувцар т1а наьна дагара ца йоала сагото.

Лоарх1ам:

1. Боканаькъан Х.А. вахара а кхоллама а наькъаш, дешархошта ховр д1ахо к1оаргдар.

2. «Тиша ц1а» яхача дувцар т1а т1ема къизал, харцо гучаяккхар.

3. Из т1ом бахьан долаш наьнага есса сагото, дезалгара г1айг1а хьахьокхар.                      

 4. Дешархой дегашка моастаг1чунца бола цабезам кхебар, Даьхенцара безам совбаккхар.

Маг1албикерча № 16  йолча ишкола

Хьехархо: Кхоартой А. Е.

Тема: Боканаькъан Хьаме Ахьмад  «Тиша ц1а» яхача дувцар т1а наьна дагара ца йоала сагото.

Лоарх1ам:

1. Боканаькъан Х.А. вахара а кхоллама а наькъаш, дешархошта ховр д1ахо к1оаргдар.

2. «Тиша ц1а» яхача дувцар т1а т1ема къизал, харцо гучаяккхар.

3. Из т1ом бахьан долаш наьнага есса сагото, дезалгара г1айг1а хьахьокхар.                      

 4. Дешархой дегашка моастаг1чунца бола цабезам кхебар, Даьхенцара безам совбаккхар.

Гойтара г1ирс: Йоазонхочох йола кепайоазон материал, цун  прозаически гулламаш,  дидактически карточкаш, «Г1араг1ураш» яхача стихотворени тарх1ар гойташ  йола презентаци.

Урока никъ:

1.     Урока кийчо яр.  Ловца баккхар.

«Б1арга хоза а хийтта, дега дезаденнача х1амах Дала кхедолда шо. Ирази, аьттуви, машари хилба шун къулба. Т1ема сагота ц1аккха ма йовзийла шоана».

Таханара  урок даим вай  хулача урокаш т1а тара йоацаш к1еззига чоалхане хургья аьнна хет сона, х1ана аьлча вай шуца д1ахьоргья дешара конференци. Вайна хьалхашка латта лоарх1ам ба. (2 слайд)

(Класс тоабаех екъар. Цхьан тоаба пенгазет де, аьнна, т1адилар. Шоллаг1ча тоаба дидактически карточкаш далар.)

Интерактивни улг.  (4 слайд)

1.     Фу саг хиннав Боканаькъан Х.А.?

1 дешархо:

Бокнаькъан Хьаме Ахьмада, ваьв 1924-ча шера июнь  бетта ткъаь пхелаг1ча дийнахьа. Ваь моттиг я  Соаг1апче. З1амига волча хана а цхьа сиха, аьрдаг1а воацаш сабаре к1аьнк хиннав Хьаме во1. Дешарг хилча шоай юртарча юхьанцарча дешарле д1ачувеннав из дас-нанас. Из дешарле яьккха ваьлча ший дийтта шу ма даьланге, 1938-ча шера Наьсарерча зооветеренарни техникуме деша вода из. Цига из дешаш хул 1941-ча шерага кхаччалца йолча хана. Х1аьта, цига дешаш волашше Шолжа-г1алий т1арча рабфаке а деша отт из. Ше деша веналг а ховш, шийна 1илма накъа даргдолг кхета а деш, дешарах дика кхеташ а волаш т1ате11а къахьегаш хиннад з1амигача саго. Бакъда, дийша чакхвалале Даьхен Сийлахь-Боккха Т1ом а хьайна, из дешар дита дийзад цун. Т1авенача моастаг1чоа духьал овтта цхьатарра т1ем т1а арабувлаш хиннаб Ахьмадал боккхаг1а а, ханнара а, хьашт дале з1амаг1а а кагий бола нах. Ахьмада а дагадох т1ем т1а ваха, бакъда, бера хана лаьца лазар бахьан долаш аьттув хилац цун кхычар санна моастаг1чоа духьал вала. Ц1ен дезал а раьза хилац из т1ем т1а вахийта.

5 слайд

2 дешархо: Доккха 1илма деша 1омаде аьттув беце а, цу т1ема шерашка лоацца хинна хьехархой курсаш а яьха, Соаг1апчарча а Буро-К1алхарча а дешарлешка болх баьб Хьаме Ахьмада. Цул совг1а, 1942-ча шера т1ом Маг1албика юхе кхаьчача, Пседаха ВЛКСМ-а райкомо т1адилларца, ди-бийса къоаста ца деш моастаг1чоа духьала бола т1ема кхоачам кийчбечарца волаш балхаш даьд цо. Вайна ма харра моастаг1чоа духьал латаш, шоай синош кхо цадеш т1ом беш хинна нохч-г1алг1ай, 1944-ча шера  февраль бетта ткъаь кхоалаг1ча дийнахьа халкъа моастаг1ий ба аьле хьа а кхайкадий мехках а баьхе Казахстанеи Юкъерча Азеи 1обохьийт. Наггахьа эбаргбайна лелараш мара кхы саг ца вусаш, з1амига а воккха а къоаста цавеш шевар сибаре 1овуга.

Бехк боацаш мехках даьккха Сибарег1а дахийтача дерригача г1алг1ай къаман дар санна, халонех дизза хиннад Ахьмада вахар. Х1аьта а низ ший ма кхоачча дешарца доттаг1ал леладеш халонна ка ца луш духьал лаьттав из.

6 слайд

3 дешархо:

Сийлахь - боккхача Даьхен т1ема тема ювцача г1алг1ай литературе хьалхара мул баьккхарех ва Боков Ахьмад. Цо 1971 – 1983 – ча шерашка язду эпически дувцар «Тиша ц1а».  Цу дувцар т1а дика хьекхай автора т1емо шийна т1ехьа йита къиза лар. Дувцар хьалхара оаг1ош ешаш гучайоаккх коллективизаци хинна ха, цу хана хинна халонаш а, наьха вахар а.

Интерактивни улг. 7 слайд

2.     Малаг1а тема гучайоаккх авторо?

4 дешархо: Дешара тема а , хьаьналча къахьегама тема а айяьй автора дувцар т1а.  Т1ема шерашка  къамашта юкъе лаьтта бувзам бувцаш а, Даьхенцара безам гойташ а, саг дунен т1а вара а цун вахара ма1ан дувцаш а язду автора. Керттерча т1ема темаца цхьана д1аэттай наьнах йола тема. Даьхенахи наьнахи йола темаш цхьатарра мах болаш латт.

Хьехархо:  Дувцар д1адолалуш бокъонца хиннача турпалашта хетадаь язду йоазонхочо: «Сийлахь-боккхача Даьй – Мехка т1ема шерашка  Ленинград лораеш байнача Боканаькъан Хизарийи 1аьлийи сийна», аьнна. Йоазонхочо дийцад: «Боков  Хизар хьалхарчарца т1ем т1а вахар шийна беза школера болх а ший дешархой а бита, цунна т1еххьа вахар з1амаг1вола  воша 1аьла а. Шаккха а вошас шоай къона вахар д1аделар Ленинград бахьан. Цар вахар а, цар наьна Гудза вахар а да дувцара лард хинна д1аэттар.»

Интерактивни улг.  8 лайд

3.     Малаг1ча тайпара д1адолалу дувцар?

5 дешархо: Хьалхарча муг1арашца гу наькъ йисте даг1а тиша ц1а. «Цхьа ц1а даг1а тха юрта, улув г1олла т1ехвоалар шийна б1арахьежавеш,» -аьнна, доладу йоазонхочо ший  дувцар. Автора дувцачох, дукха дайнад цунна, «юхасаца, наькъахо, ладувг1а цу заман тешо дувцачунга», - йоах цо. Ший метта лакха говзал гучайоаккхаш , дийндарах  пайда эцаш, бокъонца из дийна саг волаш санна цох къахетийташ гойт автора из ц1а. Х1аьта, т1емо цунгара кхачийта г1айг1а гучайоаккхаш, цо из дуст даи нанеи доацаш дисача боца. «Г1ийла латт из, г1айг1ане хьахьеж цун кораш», - яхача дешаша дешашволчун бокъонца дог тохадолийт. Интерактивни улг.

4.     Нийса да. Д1ахо автора фу гучадоаккх вайна? 9 слайд

6 дешархо: Д1ахо автора, ший тайпара композици оттаяь, хиннар дагаухача хьисапе гучабоах, цу ц1аг1а баьха турпалаш, уж ба Деникина духьала баьча т1ем т1а денал гойта волча 1усманеи 1айшеи къонгаш Бек-Хан, Гирихан, 1алихан. Даьхе лорае езача дийнахьа бизза мехка г1ончий а   болаш гу вайна уж, х1аьта 1айшедар турпалча наьна амат да. Интерактивни улг.

5.     Мишта дар т1ом хьалехьа дезала вахар? 10 слайд

7 дешархо: 1алаьмате хоза, иразе дар цар т1ом хьалехьа хинна вахар. Х1анз г1айг1ане даха тиша ц1а латташ долча коара 1алам а дар иштта. Лирически турпалхочун оазаца гу вайна из тамашийна сурт: «….сийначеи баьццарчеи таьшца догам дича санна хинна коаюкъ, боккха аьла холл мо даьржа лаьтта дитта, п1елгаш мо йола комараш чу а легаш, баьца сийнача к1увса т1а доккхий 1аьржа т1адамаш а увттадеш.»

Хьехархо: Из 1алама хоза сурт санна дицлургдоацаш да цу коа баьхача турпалий аматаш а: «Коа юккъе цу сийнача баь т1а аркъал а дийша, сигала г1олла йолхача г1араг1урашка хьалхьежаш бераш дадаш санна хеталу…» Д1ахо, автора юкъедоаладаьд дуккхача къамий т1ема ханарча литературашка дола г1араг1урай амат. Дувцашволчунна ший лергашка декаш санна хетт илле т1ара дешаш:

Интерактивни улг. 11 слайд

6.     Малаг1ча илле т1ара да укх дувцара юкъе доаладаь дешаш?

12 слайд

8        Дешархо: Селий  поэта язъяь «Г1араг1ураш» яха стихотворени.

       Цкъаза,  уйла йича, хеталу сона,

Т1ем т1ара ц1а ца боаг1аш биса хинна

Салтий лаьтта а ца легаш цхьан хана,

Царех к1ай г1араг1ураш хилча санна.

хезайий шоана цу илле тархьар (истори)? (презентаци)   Сона а ловра таханарча урока Боканаькъан Хьаме Ахьмада «Тиша ц1а» яхача дувцара  сийлен парта хьабела.

Интерактивни улг. 13 слайд

7.     Мишта гойт автора турпалхочун вахар, сенца дуст цо из?

9        дешархо: Боков Ахьмада тишача ц1ен  сурт шийна духьала латтарца гойт ший  турпалхой вахар, цо уж буст фаьлга т1арча турпалхошца: «Дагабоаг1ий хьона фаьлг: вахаш-текъаш даи кхо во1и хиннав, яхаш. Уж-м дукха а да даьхи кхаь во1ахи дола фалгаш.  Цу ц1аг1а а ваьхав цхьан хана даи кхо во1и. Бакъда, фаьлгашка бувцараш мо боккхий хиннабац уж, шоаех да къастача хана. Эггара з1амаг1а вола 1алихан а х1етта когаш ваха мара хиннавац». 1усман ший  къонгаш безаш а, цар дог хьоасташ а хиннав. Дукха  ха йилла хиннаяц 1усмана дунен чу ваха, моастаг1чун караг1а валар хилар цун. Цкъарчоа 1азап эзар – чов яьчул т1ехьаг1а сакхетам чу ца воаг1аш,ц1аг1а чу валалехьа  сецар, дезалий фусам а шелъеллар. Да т1авоацаш дезал кхебе хар фу яхалга да шийна т1а ца кхаьчачоа ховргдац. 1усмана  сесага 1айше б1аргех дукха хий лийгар, х1аьта ший дезал кхебара декхар дизза кхоачашдир.  Ше мо бисача кхалнаха санна хала яр 1айшена а т1айоаг1а б1аьсти. Цхьабакъда гонахьа дог лазаш а новкъостала кийча  болаш а дика нах дукха бар, царех ца1 вар цун лоалахо Абукар а. Ший беш ахалехьа 1айше лаьтта аьха 1одиллар цо, ший дезала деш санна дог лазаш дора  1усмана дезала ше дер а. Оалаш да г1алг1аша, «гаьнарча вешел юхера лоалахо тол», аьнна. Из бакъдеш дар Абукара караг1дувлаш  хинна г1улакхаш.

Интерактивни улг.  14 слайд

8.     Мишта кхебар 1айши  ший къонгаш?

10 дешархо: Шоай дас санна Даьхен сий а кортамукъале а бахьан долаш шоай къона вахар д1аделар 1усмана кхаь во1о а. Моастаг1чунна шоай са ца кходеш духьалъайттар уж, цар майралах дола тешалаш  1айше т1оаргаца чу боча долаш д1адехка дадар. Оалаш да х1ара саг декхарийла ва ц1а хьалде, га д1айог1а, во1 кхеве, цу тайпара шоай вахар д1адахьа т1емо битанзар 1усмана къонгаш, цхьабакъда х1аране шоай хоза лар йитар цар дунен т1а: Бек-хана во1 висар ший даь сий лакха лоаттаде, вицвеннавац Гирихан а ше цхьан хана хьийхарашта . Цул совг1а, къаьнача Абукара дийна долаш санна духьаллат Гирихана новкъа т1адаьнна г1амг1ай з1иргаш хьадоахаш воалла сурт а. Цу хана ловца баьккхар цун Абукара, б1аьшера яхийла уж, хьо а вахалва б1аьшера, аьнна.  Бакълийнна хиннавар Абукар, цо д1аег1а г1амг1а яг1аш я наха шортта беркат а луш.  Сий долаш  ваха висар 1алихан а цхьан  хана ший ашарашца г1озбаьхарий дегашка.

Хьехархо: Дезал хьалкхерца г1оза денош даьхкар  1айшега. Далла хоастам бора цо ший къонгаш болаш. Цун вахаре из ч1оаг1а г1адюгаш малаг1а кхаа бера цунга?

Интерактивни улг.  15 слайд

9.     Гаьна даьларий 1айши иразе вахар?

11 дешархо: Гаьнадаланзар из сатийна, иразе хинна цар вахар. Гирихана Ленинграде деша ваха хинна уйла кхоачашхургхиларах тешам луш каьхат хьаийцар, цхьабакъда массанена г1оза а хоза а хинна ди ц1аьхха баьддерзадир «т1ом» яхача унзарча дешо. Юртара хьалха болхачарца ший ло1амах т1ем т1а вахар Гирихан. Бек-хан а дукха т1ехьависанзар. «Сагот ма делахь, нани, вег1ар ц1авоаг1аргва , ца воаг1е… цкъа ва а ваьв, цкъа лерг а ва оалаш да вай. Бакъда, мехка кхерам т1аэттача дийнахьа корах арахьежаргбац хьа къонгаш, букъ берзабергбац моастаг1чунга», аьнна вахар Бек-Хан.  Вахар наьна дег чу кхерам чубоассабаь, 1айше сагото шолхаяьккха. Ше аьннача тайпара къонах волаш чаккх  а ваьлар.  Т1ем т1а Бек-Хан веннав, аьнна, каьхат деначул т1ехьаг1а, дукха ха яккханзар 1алихана а т1ем т1а ваха.  Ший воккхаг1вола воша санна деналца ший са 1одилар. 

 16 слайд  Малаг1ча  кицашца пайда эца йоазонхочо?

III. Хьехархочун дош:

Бераш, х1анз д1адувшадел б1аргаш, дувцар дийша чакхдаьккхар, духьал доаладел сурташ: да воацаш дисача берий  хала вахар , д1ахо сага вахаре эггара хоза1йола ха – къонал хьаэта ха – кхай т1а болх беш воала Бекхан, школе балха вола Гирихан, дахчан пандар говза ашараш лийкха 1алихан, дезалах доаккхал деш йола 1айши; из деррига дохаду   къизача т1емо.  Дега ла хала х1амаш да уж дешашволчун.

Боккхача безамца кхеллад автора 1айше амат а. оамала к1аьда, камаьрша, нах безаш, хьаьналча къахьегамца дезал кхебаь йола нана я из. Из иштта долга Боков Ахьмада юххьанца денз къаьгга хьа а гойт. Саг дика ва е во ва ха безам бале берага хатта оалаш да, иштта 1айшена гонахьа лелача бераша гойт из нахаца ц1ена уйла йолаш а, боарам  боацаш камаьрша а саг хилар. «Вададай, ва 1айши, хьо-м  берий ц1оз коа а делла ма яг1ий», аьнна, хийла шийга лоалахочо аьлча,  фу оалар 1айше (хьалаха текста юкъера цун дешаш) «ловча, ткъовронаш ца кагйичахьа, ма кагьелаш, нане, ткъовронаш», аьле , дитта комара т1а   доахка бераш хьоастар 1айше. Т1ехьа да веце а , дезал денал долаш, бакъдолчунна т1ехьа болаш, шийна а къаманна а царех пайда баргболаш кхебу. Шоай да масала а увттавеш 1айше хьалкхебарга хьежжа, ц1ена уйла-нигат долаш, нахаца 1имерза бахаш, хоарцо ца езаш ба къонгаш.  Сурташ к1оарга ма1ан долаш да, вай дешархоша хьалхе кийчо яь  сурт да наьна сагото к1оаргаг1а гойташ.

Доассаделар 1айше ц1а. Дукха г1айг1ане ашараш а лийкхар 1алихана. Цхьабакъда, 1айши мел ч1оаг1а хьийжаяле а ц1енах кхетанзар цун къонгаш. Наьна дог аькхъух уж дийна ца хилара. Х1аьта, уж дийна бац, аьнна, каьхат кхачале а цун дего дувцар царгара хьал, г1ана кхелахьа  духьала ухар цунна ший къонгаш.  Т1ем т1а бахача ший къонгий хинна ца 1еш, массаволча  т1емахочун а нана йолаш санна доаладаьд автора  1айше амат. Цо ший болаш санна т1аэц ший мехка нийсбенна доарахой, «шийла хий дал, нана», аьнна, шийга дехар даьча салтечунга пишка т1а латтача яь чура чорпа молае г1ерт из. Царна дувц 1айше ший къонгий деналах лаьца а, пенах доаллача Гирихана сурта п1елг д1ат1а а  хьувкхаш.

Инсценировка.  Хоза болх бир оаш. Баркал. 

Т1ема къизал ца хьокхалуш висанзар 1айше цхьаккха а дезалхо, юххера а ший  во1 1алихан  лаха араяьннача юв бомба т1а ког лайза. Турпалхо 1айши йоазонхочо берригача ноаной аматаш чулоацаш хьекхай. Из я турпала нана. Ший дезал цо кхебаьб бизза мехка  г1ончий а  болаш. Цун яр санна йолча фусаме, барт-безам, цхьоаг1о а йолаш, хало-оатто а ловш, шоайла хьерчаш кхийна болаш бола дезал кхыча тайпара хила йиш а яцар. 

Видео 2  Учебникацара болх.

IV. Урока корта бар:

Бераш, улга т1а дилла тишача ц1ен сурт да. Шоана хьалхашка дада г1араг1урий а хьарг1ий а сурташ. Вай дийшача дувцара маллаг1а шун дега вас йоалийташ, уж 1аьржа хьарг1аш духьала йоаг1а моттигаш нийслу. Цхьан дешаца белгалдаккхал?

Дезала да воацаш дисар, да венначул т1ехьаг1а 1айше хийла дира т1адам божабар, т1ом яха 1аьржа дош, т1ема къизал, наьна сагото, бала, т1емо къонгаш боабар.

Д1ахо дувцар т1а малаг1а моттигаш яр шоана г1араг1урий сийрда аматаш духьалухийташ?

Дезала барт-цхьоаг1о, наьна дезалцара безам, дезала наьнацара безам, лоалахой барт, къахетаме хилар, даим къахьегаш хилар, шийна т1адилла декхар дизза кхоачаш дар, несий эздел, ший Даьхе езаш хилар, майралца Даьхе лораяр, Даьхе бахьан ший са ца кходар.

Нийса белгалдаьккхар оаш, вай дувцар д1адоладеннадар фаьлга чура санна чакх а даьлар иштта, х1ана аьлча укх суртага хьажача вайна гучадоал бакъдар  нийсадар даим коталонца хилар. Шун вахаре ц1аккха ма йовзийла шоана т1ема къизал. Дала воча х1амах лорадеш, унах – ц1ена дахар хилда шун. Даим даь а наьна а дегаш г1оздоахаш даха даькъала долда шо. Вай къаман дизза къонгаши мехкарийи долаш дуккхача шерашка доахадолда Дала шо.

16 слайд. Ц1аг1ара болх:

Ленинград лораеш хиннача вай мехкахоех лаьца хоам кийчбе.

Таханарча вай урока йила ха чакхъялар. Ладийг1ачарна баркал хилда, конференци  дакъа мел лаьцача дешархошта пхиаш йоаг1а.