KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI
Оценка 4.8 (более 1000 оценок)

KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI

Оценка 4.8 (более 1000 оценок)
doc
20.02.2020
KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI
1.05 Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti.doc

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI

XALQ TALIM VAZIRLIGI

 

NAMANGAN VILOYAT XALQ TALIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH HUDUDIY MARKAZI

 

 ANIQ VA TABIIY FANLAR METODIKASI

KAFEDRASI

 

INFORMATIKA FANINI O’QITISH HUQUQINI BERISH BO’YICHA KASBIY QAYTA TAYYORLASH KURSINING UMUMKASBIY FANLARI TARKIBIGA KIRUVCHI

 

KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI

moduli bo’yicha

 

O’QUV – USLUBIY MAJMUA

 

 

Namangan-2019

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI

XALQ TALIM VAZIRLIGI

 

NAMANGAN VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH  VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH HUDUDIY MARKAZI

 

“TASDIQLAYMAN”

Namangan viloyat XTXQTMOHM o’quv va ilmiy ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari:_______________ H. Eraliyev

“____”__________ 2019 yil

 

KOMPYUTERNING ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI

moduli bo’yicha

O’QUV-USLUBIY MAJMUA

 

 

 

Kasbiy qayta tayyorlash yo’nalishi:              Informatikani o’qitish

huquqini berish bo’yicha kasbiy

 qayta tayyorlash kursi

 

Tinglovchilar kontingenti:                       Oliy tahlim muassasalarini kasbiy

va pedagogik yo’nalishlarini

bitirgan mutaxassislar

 

 

 

NAMANGAN – 2019

 

Informatikani o’qitish huquqini berish bo’yicha kasbiy qayta tayyorlash kursi  uchun Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti moduli bo’yicha tayyorlangan mazkur o’quv-uslubiy majmua Xalq ta’limi vazirligining   “Xalq ta’limi tizimida oliy ma’lumotli kadrlarni kasbiy va pedagogik qayta tayyorlash ishlarini yanada takomillashtirish to’g’risida”gi 2018 yil 10 sentabr 228-sonli va “Xalq ta’limi tizimida oliy ma’lumotli kadrlarni qayta tayyorlash ishlarini yanada takomillashtirish to’g’risida”gi 2019 yil 28 mart 115-sonli  buyrug’lari bilan tasdiqlangan informatika fani o’qituvchilarining malakasini oshirish o’quv rejasi va dasturiga muvofiq ishlab chiqilgan ishchi o’quv dasturga muvofiq tayyorlandi.

 

 

 

Tuzuvchi:                       U. G’oyipov NamMQI “Informatika va AT” kafedrasi  o’qituvchisi

 

 

 

 

Taqrizchilar:                  O. Jakbarov- NamMQI “Informatika va AT” kafedrasi  mudiri, dots.

 

 N.Otaxonov, NamDU Amaliy matematika  kafedrasi mudiri, p.f.n.

 

 

 

 

 

 

 

Namangan viloyat XTXQTMOHM I aniq  va tabiiy

fanlar metodikasi kafedrasi mudiri .:             ___________      M. Mo’minov

 

 

 

Mazkur o’quv-metodik  majmua Namangan viloyat XTXQTMOHM Aniq va tabiiy fanlar metodikasi kafedrasining 2019 yil ___-__________dagi __-sonli yig’ilishida muhokama etilgan va hududiy markaz

 

Ilmiy-metodik Kengashinig 2019 yil __-_________dagi __-sonli yig’ilish qaroriga asosan foydalanishga tavsiya etilgan.

 

Informatikani o‘qitish huquqini berish bo‘yicha kasbiy qayta tayyorlash kursining

  O‘QUV REJASI

O’quv bloklari, modullar va faoliyat turlarining nomlari

Tinglovchining o’quv yuklamasi (soatlarda)

Soatlarning   oylar

kesimidagi taqsimoti

Umumiy yuklama-ning hajmi

Auditoriya mashg’ulotlari (soatlarda)

 

 

Jmai

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya  ishi

ishi

Seminar

Kurs ishi

OYLAR

 

1

2

3

4

5

6

7

 

soat

%

HAFTALAR SONI

 

5

4

4

4

5

4

1

 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

 

1.00

Umumkasbiy fanlar

726

74,7

726

232

182

284

28

 

180

144

144

114

98

46

 

 

1.01

Informatika va axborot texnolo-giyalarini o’qitish metodikasi

92

9,5

92

32

16

16

28

 

 

 

 

30

36

26

 

 

1.02

Algoritmlash va dasturlash tillari

120

12,3

120

40

32

48

 

 

46

38

36

 

 

 

 

 

1.03

Informatika

92

9,5

92

30

26

36

 

 

32

30

30

 

 

 

 

 

1.04

Kompyuter tarmoqlari

42

4,3

42

12

12

18

 

 

22

20

 

 

 

 

 

 

1.05

Kompyuterning  zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti

106

10,9

106

34

24

48

 

 

40

34

32

 

 

 

 

 

1.06

Axborot tizimlari va texnologiyalari

62

6,4

62

16

18

28

 

 

40

22

 

 

 

 

 

 

1.07

Ma’lumotlar va bilimlar bazasi, ularni boshqarish tizimlari

74

7,6

74

26

16

32

 

 

 

 

 

22

32

20

 

 

1.08

Kompyuter grafikasi va Web-dizayn

92

9,5

92

26

24

42

 

 

 

 

32

30

30

 

 

 

1.09

Tanlov fanlari

46

4,7

46

16

14

16

 

 

 

 

14

32

 

 

 

 

2.00

Ixtisoslik fanlari

174

17,9

174

54

50

62

8

 

 

 

 

30

82

62

 

 

2.01

Matematik va kompyuterli modellashtirish asoslari

46

4,7

46

16

16

14

 

 

 

 

 

 

28

18

 

 

2.02

Pedagogik dasturiy vositalar va ularni yaratish texnologiyalari

54

5,6

54

14

14

26

 

 

 

 

 

 

34

20

 

 

2.03

Informatikani o’qitish texnologiyalari va loyihalashtirish

50

5,1

50

16

12

14

8

 

 

 

 

30

20

 

 

 

2.04

Tanlov fanlari

24

2,5

24

8

8

8

 

 

 

 

 

 

 

24

 

 

 

Jami

900

92,6

900

286

232

346

36

 

180

144

144

144

180

108

 

 

 

Davlat attestatsiyasi

36

3,7

36

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

36

 

 

 

Bitiruv ishi

36

3,7

36

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

36

 

 

Jami

72

7,4

72

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

36

36

 

 

Hammasi

972

100

972

286

232

346

36

 

180

144

144

144

180

144

36

 


KOMPUTERNING  ZAMONAVIY TEXNIK VA DASTURIY TA’MINOTI

KIRISH

 

Mazkur ishchi o’quv fan dasturi tinglovchilar o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilimlari va ularga qo’yiladigan talablar asosida tuzilgan bo’lib, fan o’qituvchisi egallashi kerak bo’lgan bilimlar va ko’nikmalar majmuini o’z ichiga oladi.

 

Fanning maqsadi va vazifalari

 

 Fanning asosiy maqsadi  - informatika o’qituvchisining kasbiy sohasida egallashi lozim bo’lgan bilimlar va amalda qo’llash uchun ko’nikma va makalalarni shaklantirish va rivojlantirishdan iborat. Unda har bir kasb egasining faoliyati kerak bo’lgan tayanch nazariy va amaliy ma’lumotlarni o’z ichiga oladi.

Fanning  vazifalari - kompyuter texnikasi, arxitekturasi tushunchasi, ishlash prinsiplari, asosiy texnik vositalari bilan tanishish;

- mikroprotsessorlar, ularning turlari, vazifalari, imkoniyatlari, ahamiyati, ulardan foydalanishni o’zlashtirish

- chiplar, mikroelektron uskunalar va qurilmalarning tuzilish printsipi, tezkor va doimiy hotira qurilmalarini tashkil etish

- sistemali dasturlash va uning asosiy vazifalari, kompyuter resurslari, operatsion sistemalar, operatsion sistemalarning rivojlanishi va asosiy funktsiyalari, operatsion sistema tarkibi: ichki(o’rnatilgan) va tashqi(utilit–dasturlar), operatsion sistema buyruqlari, tarmoq operatsion sistemalari, zamonaviy operatsion sistemalar, amaliy dasturiy ta’minot, matnlar, grafik va tovushli axborotlar bilan ishlash sistemalari, zamonaviy ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemalari, jadval protsessorlar, integrallashgan dasturiy vositalarni ishlatish asoslarini bilish.

 

Fan bo’yicha tinglovchilarning bilimi, ko’nikma va malakalariga

qo’yiladigan talablar

 

 «Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti» o’quv fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida tinglovchi:

mikroprotsessorlarni, mikroprotsessorlar zamonaviy kompyuterlarning mikroelektron asosi sifatida, kompyuter xotirasi,  registrlar va xotiraga murojaat etish modeli, protsessorning ish rejimlari, shaxsiy kompyuterning tashqi qurilmalarini boshqarish tamoyillarini bilishlari kerak;

- ma’lumotlarni kiritish-chiqarishning bazaviy tizimi, mashinaga mo’ljallangan dasturlash tili, kompyuter arxitekturasini rivojlanishining zamonaviy tendentsiyalarini mustaqil bajara olishi, mikroprotsessorlarning ishlash va faoliyat ko’rsatish tamoyilarini, ularning turlarini ajrata bilishni, ularni ekspluatatsiya qilish, zamonaviy kompyuterlarning arxitekturasi va apparat ta’minoti, kompyuterning zamonaviy dasturiy ta’minotlari va xizmat ko’rsatuvchi dasturlar ta’minot, operatsion tizimlarni o’rni hamda ularga xizmat ko’rsatish, grafik qobiqlar, matn muxarirlari, jadval dasturlari, multimedia va WEB – texnologiyalari bilan ishlay olish ko’nikmalariga ega bo’lishlari kerak;

Kasbiy sohasida uchraydigan kompyuter bilan bog’liq turli xil texnik muammolarni hal qila olishi, ularning turini farqlay olishi, ularning imkoniyatlarini aniqlashi, baholay bilishi, texnik qurilmani tanish, almashtirish, tuzatish, texnik nosozligiga to’g’ri tashhis qo’ya olish, kompyuter texnologiyalari bilan ishlash va ularni takomillashtirish operatsion tizimni o’rnata olishi va yangilariga o’zgartirish, amaliy dasturlar paketida ishlash, dasturlash texnologiyalarining uskunaviy vositalarida ishlash malakalariga ega bo’lishlari kerak.

 

Fanning o’quv rejasidagi boshqa fanlar bilan o’zaro bog’liqligi,   uslubiy jihatdan uzviyligi va ketma-ketligi

 

«Kompyuterning  zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti» fani asosiy  kasbiy fanlaridan biri hisoblananib, dasturni amalga oshirish o’quv rejasidagi rejalashtirilgan nazariy informatika, ma’lumotlar bazasi va ularni boshqarish tizimlari, matematika asoslari fanlaridan olingan  nazariy va amaliy  bilimlarga tayanadi.

Fanning  ta’limdagi o’rni

 

«Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti» fanini puxta o’zlashtirish nazariy materiallarni bilish bilan birga, tinglovchilarning pedagogik faoliyati davrida   ko’nikma sifatida xizmat qiladi. Tinglovchilarda fanning o’quv rejadagi boshqa fanlar bilan o’zaro bog’liqligi va uslubiy jihatdan uzviy ketma-ketligini o’rganish va amaliyotda o’quvlarga o’rgatish uslublarini o’rganishdan iborat. Metodika fanini o’rganish tinglovchilarni o’quvchilarni o’qitish va tarbiyalashga doir masalalarni mustaqil va ongli xal etishga tayyorlash, shuningdek, ta’lim va tarbiya nazariyasi va amaliyotni mustaqil o’rganishni davom ettirish uchun, yangi nashr etilgan metodik adabiyotlarni o’qish uchun, yozish tajribasini tarkibiy baholash va umumlashtirish uchun zarur bo’lgan ko’nikmalar bilan qurollantiradi.

 

Fanni o’qitishda foydalaniladigan zamonaviy axborot va

 pedagogik texnologiyalar

 

«Kompyuterning zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti» fani o’quvchida darsliklar, o’quv-uslubiy qo’llanmalar, ma’ruza matnlari, elektron materiallardan foydalanish, zamonaviy axborot  va pedagogik texnologiyalarni qo’llash, interfaol usullarni, ta’limiy vositalarni ta’lim jarayoniga tadbiq etish muhim ta’limiy ahamiyatga ega.

 

 

ASOSIY QISM

 

Mavzular

Jami

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya ishi

1

Mikroprotsessorlar haqida asosiy tushunchalar

2

2

 

 

2

Mikroprotsessor tarixi va uning turlari

2

2

 

 

3

Mikroprotsessorning tuzilishi.

2

2

 

 

4

Arifmetik mantiqiy qurilma

2

2

 

 

5

Registrlar

2

2

 

 

6

Pentium mikroprotsessorlarida registrlar bloki

2

2

 

 

7

Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot

2

2

 

 

8

Interfeys tushunchasi, uning turlari, dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasi

2

2

 

 

9

Sistemaviy dasturiy ta’minot va ularning turlari

2

2

 

 

10

Amaliy dasturiy ta’minot va ularning turlari

2

2

 

 

11

Dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida tushuncha

2

2

 

 

12

Sistemaviy dasturiy ta’minot

2

2

 

 

13

Operatsion sistamalar va ularning turlari, operatsion sistemalarning tarixi

2

2

 

 

14

Operatsion tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlari

2

2

 

 

15

Windows operatsion sistemasi va uning turlari.

2

 

2

 

16

Fayllarga xizmat ko’rsatuvchi dasturlar

2

2

 

 

17

Sistemali dasturlarning roli va vazifasi

2

 

2

 

18

Windows Commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. Turli formatdagi disklarga fayllar ko’chirish.

2

2

 

 

19

Dasturiy ta’minotning holati va rivojlanish tendentsiyalari.

2

2

 

 

20

Operatsion sistema va uning turlari. Windows-zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion sistemasi

2

 

2

 

21

Arxivlashtirish dasturlari

2

 

2

 

22

Antivirus dasturiy vositalar

2

 

2

 

23

Disklarga xizmat ko’rsatuvchi dasturlar:

2

 

2

 

24

Amaliy dasturiy ta’minot va uning imkoniyatlari. Unga kiruvchi dasturlar.

2

 

2

 

25

Ofis dasturlarining keyingi versiyalari va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlari.

2

 

2

 

26

Kompyuterning grafik imkoniyatlari va ularning turlari.

2

 

2

 

27

Amaliy dasturlar paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishi

2

 

2

 

28

Nashriyot tizimida qo’llanilarigan Page Maker dasturi va uning imkoniyatlari

4

 

 

4

29

Matematik masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL5, Math Cad dasturlari va ularda ishlash

6

 

 

6

30

Buxgalteriya, iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar

4

 

 

4

31

Yuqori darajali dasturlash tillari va ularning turlari.

2

 

2

 

32

Dasturlash texnologiyasi va uning imkoniyatlari.

2

 

2

 

33

VISUAL BASIS, DELPHI, C++ dasturlash tillari va ularning imkoniyatlari.

8

 

 

8

34

Dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari

6

 

 

6

35

Elektron va multimediyali qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar

6

 

 

6

36

Flash texnologiyasida boshqaruvchi ob’ektlar yaratish.

4

 

 

4

37

Flash texnologiyasida so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratish

4

 

 

4

38

Flash texnologiyasida animatsiyalar hosil qilish

6

 

 

6

 

Jami:

106

34

24

48

 

1-mavzu: Mikroprotsessorlar haqida asosiy tushunchalar (2 soat ma’ruza).

 

       Tinglovchilarda markaziy protsessor, arifmetik – mantiqiy qurilma; berilgan va adreslar shinasi; registrlar; buyruqlar hisoblagichi; kesh; o’zgaruvchi nuqtali sonlar matematikasi tsoprotsessoriga doir bilimlarni shakllantirish.

 

2-mavzu: Mikroprotsessor tarixi va uning turlari (2 soat ma’ruza)

 

       Tinglovchilarda mikroprotsessor ishlab chiqarilish tarixi, hisoblash sistemasida bir necha parallel protsessorlar, ko’p protsessorli haqidagi ma’lumotlar, mikroprotsessor turlari:  intel, intel celeron, via, nvidia, elbrus, philips, hitachi, sun, amd athlonga doir bilimlarni shakllantirish.

 

3-mavzu: Mikroprotsessorning tuzilishi (2 soat ma’ruza).

 

       Tinglovchilarda boshqarish qurilmasi, buyruqlar registri, buyruqlar registri bloki, operatsiyalar deshifratori, mikrodasturlarni doimiy saqlash qurilmasi (PZU), impuls operatsiyalar deshifratori, berilganlar, adreslar, instruktsiyalar kodli shinalar, schyotchik-registr, operativ xotira, operatsiya kodi va tanlangan buyruqni kayta shifrlash, qayta shifrlangan kodga mos doimiy xotira yacheykalaridan boshkarish impulslarini o’qish va bloklarga yuborish, mikroprotsessorli xotiraga doir bilimlarni shakllantirish.

 

4-mavzu: Arifmetik mantiqiy qurilma (2 soat ma’ruza).

 

      Tinglovchilarda arifmetik mantiqiy qurilma, registr summator va boshqarish sxemasi, xotiraning tezkor yacheykalari. Boshqarish sxemasiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

5-mavzu: Registrlar (2 soat ma’ruza).

 

       Tinglovchilarda registrlar va ularning turlari, vazifalari, tasnifi, umumiy foydalanuvchiga mo’ljallangan registrlar, segment registrlari, xolat va boshqaruv registrlar, shart flaglari, xolat flaglari, yangi flaglar, sistemali registrlar. Xotirani boshkarish registrlari. Boshqarish registrlari. otladka registrlar, testli registrlarga doir bilimlarni shakllantirish.

 

6-mavzu: Pentium mikroprotsessorlarida registrlar bloki (2 soat ma’ruza).

 

     Tinglovchilarda segment registrlar, flag registri boshkarish flaglari buyruk registri, soprotsessor registrlari, multimedia kengaytmali butun sonli registrlar, segment registrlari, flag registrlari, boshkarish flaglari, mikroprotsessorning sistemali registrlari, sistemali adreslar registri, soprotsessor registrlari, swr xolat registrlari, cwr boshkarish registri, twr teglar registriga doir bilimlarni shakllantirish.

7-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda shaxsiy kompyuterlarning ta’minoti haqida tushuncha, texnikaviy va dasturiy ta’minot, dasturlar va apparat ta’minoti orasidagi bog’liqlikka doir bilimlarni shakllantirish.

 

8-mavzu: Interfeys tushunchasi, uning turlari, dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasi (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda interfeys tushunchasi, uning turlari, dasturiy ta’minot turlari va ularning klassifikasiyasiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

9-mavzu: Sistemaviy dasturiy ta’minot va ularning turlari (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda sistemaviy dasturiy ta’minot va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

10-mavzu: Amaliy dasturiy ta’minot va ularning turlari (2 soat ma’ruza)

 

    Tinglovchilarda amaliy dasturiy ta’minot va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

11-mavzu: Dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida tushuncha (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari va unda qo’llaniladigan dasturlar haqida tushuncha hosil qilish.

 

12-mavzu: Sistemaviy dasturiy ta’minot (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda sistemaviy dasturiy ta’minot turlari bilan ishlash. kompyuterni ishga tushiruvchi sistemaviy dasturlar va ularning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

13-mavzu: Operatsion sistamalar va ularning turlari, operatsion sistemalarning tarixi (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda operatsion sistamalar va ularning turlari, operatsion sistemalarning tarixiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

14-mavzu: Operatsion tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsionsistemaning tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlari

 (2 soat ma’ruza).

 

     Tinglovchilarda operatsion tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

15-mavzu: Windows operatsion sistemasi va uning turlari (2 soat amaliy).

 

     Tinglovchilarda Windows operatsion tizimining oddiy va serverli sistemalarini kompyuterga o’rnatishga doir bilimlarni shakllantirish.

 

16-mavzu: Fayllarga xizmat ko’rsatuvchi dasturlar (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda fayllarga xizmat ko’rsatuvchi dasturlar. kompyuterning tashqi qurilmalarini boshqaruvchi dasturlar - drayverlarga doir bilimlarni shakllantirish.

 

17-mavzu: Sistemali dasturlarning roli va vazifasi (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda sistemali dasturlarning roli va vazifasiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

18-mavzu: Windows Commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. Turli formatdagi disklarga fayllar ko’chirish (2 soat ma’ruza).

 

    Tinglovchilarda Windows commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. SD va CD-R kompakt disklariga fayllar ko’chirish. Nero dasturi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

19-mavzu: Dasturiy ta’minotning holati va rivojlanish tendensiyalari

(2 soat ma’ruza).

 

     Tinglovchilarda dasturiy ta’minotning holati va rivojlanish tendentsiyalari. dasturiy mahsulotlar, ularning asosiy tavsiflari va klassifikatsiyasiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

20-mavzu: Operatsion sistema va uning turlari. Windows-zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion sistemasi (2 soat amaliy)

 

    Tinglovchilarda operatsion sistema va uning turlari. Windows -zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion sistemasiga doir bilimlarni shakllantirish.

 

21-mavzu: Arxivlashtirish dasturlari (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda fayllarni arxivlashtirish xaqida umumiy ma’lumot, rar va zip arxivator dasturlarga doir bilimlarni shakllantirish

 

22-mavzu: Antivirus dasturiy vositalar (2 soat amaliy).

 

     Tinglovchilarda kompyuter viruslarining xarakteristikalari, viruslarni aniqlash va ulardan himoya qilish dasturlariga doir bilimlarni shakllantirish.

 

23-mavzu: Disklarga xizmat kґrsatuvchi dasturlar (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda shikastlangan fayllar va disklarni tiklash, disklarni fragmentatsiyasini bekor qilish, ularning ishini tezlashtirishga doir bilimlarni shakllantirish.

 

24-mavzu: Amaliy dasturiy ta’minot va uning imkoniyatlari. Unga kiruvchi dasturlar (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda amaliy dasturiy ta’minot va uning imkoniyatlari. unga kiruvchi dasturlarga doir bilimlarni shakllantirish .

 

25-mavzu: Ofis dasturlarining keyingi versiyalar va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlari (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda ofis dasturlariningya’ni  WORD, EXCEL, POWER POINT, ACCESS, OUTLOOK EXPRESS XP keyingi versiyalar va ularning oldingi versiyalaridan farqli imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

 

26-mavzu: Kompyuterning grafik imkoniyatlari va ularning turlari

 (2 soat amaliy).

 

     Tinglovchilarda kompyuterning grafik imkoniyatlari va ularning turlari. Photoshop, coreldraw dasturlari va ular bilan ishlashga doir bilimlarni shakllantirish

 

27-mavzu: Amaliy dasturlar paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishi

 (2 soat amaliy).

 

    Tinglovchilarda amaliy dasturlar paketi va ularning kasbiy sohalarda qo’llanilishiga doir bilimlarni shakllantirish

 

28-mavzu: Nashriyot tizimida qo’llanilarigan Page Maker dasturi va uning  imkoniyatlari (4-soat laboratoriya ishi).

 

    Tinglovchilarda nashriyot tizimida qo’llanilarigan Page Maker dasturi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

 

29-mavzu: Matematik masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL 5, Math Cad dasturlari va ularda ishlash

(6 soat laboratoriya ishi).

 

    Tinglovchilarda matematik masalalarni yechish va ularning grafiklarini yaratishga mo’ljallangan MAPL 5, Math Cad dasturlari va ularda ishlashga doir bilimlarni shakllantirish

 

30-mavzu: Buxgalteriya, iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar

(4-soat laboratoriya ishi).

 

    Tinglovchilarni buxgalteriya, iqtisod va boshqa sohalarda qo’llaniladigan dasturlar haqida ma’lumot va ularning ishlash imkoniyatlari bilan tanishtirish

 

31-mavzu: Yuqori darajali dasturlash tillari va ularning turlari

(2 soat amaliy ishi).

 

    Tinglovchilarda yuqori darajali dasturlash tillari va ularning turlariga doir bilimlarni shakllantirish

 

 

32-mavzu: Dasturlash texnologiyasi va uning imkoniyatlari

(2 soat amaliy ishi).

 

      Tinglovchilarda dasturlash texnologiyasi va uning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

 

33-mavzu: VISUAL BASIC, DELPHI, C++ dasturlash tillari va ularning imkoniyatlari. (8 soat laboratoriya ishi).

 

     VISUAL BASIC, DELPHI, C++ dasturlash tillari va ularning imkoniyatlariga doir bilimlarni shakllantirish

 

34-mavzu: Dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalari

(6 soat laboratoriya ishi).

 

    Tinglovchilarda dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalariga doir bilimlarni shakllantirish

 

35-mavzu: Elektron va multimediyali qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalar (6 soat laboratoriya ishi).

 

     Tinglovchilarda elektron va multimediyali qo’llanmalarni yaratishda foydalaniladigan texnologiyalarga doir bilimlarni shakllantirish

 

36-mavzu: Flash texnologiyasida boshqaruvchi ob’ektlar yaratish

(4-soat laboratoriya ishi).

 

    Tinglovchilarda FLASH texnologiyasida boshqaruvchi ob’ektlar yaratishga doir bilimlarni shakllantirish

 

37-mavzu: Flash texnologiyasida so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratish

(4soat laboratoriya ishi).

 

     Tinglovchilarda FLASH texnologiyasida so’rov shaklidagi ob’ektlarni yaratishga doir bilimlarni shakllantirish

 

38-mavzu: Flash texnologiyasida animatsiyalar hosil qilish (6 soat laboratoriya)

    Tinglovchilarda Flash texnologiyasida animatsiyalar hosil qilishga doir bilimlarni shakllantirish

 

Foydalaniladigan asosiy darslik va o’quv qo’llanmalar, elektron ta’lim resurslari hamda qo’shimcha adabiyotlar  ro’yxati.

Asosiy darsliklar va o’quv qo’llanmalari.

 

1.     Bezruchko V. T. Informatika kurs lektsiy: Uchebnoe posobie. M.: ID. "Forum": INFRA, M. 2013, 432s

2.     Isaev G.N. Modelirovanie informatsionnыx resursov: teoriya i reshenie zadach: Uchebnoe posobie. M.: Alfa-M: INFRA, M. 2012, 224s.

 

Qo’shimcha adabiyotlar

1.     Karimova D. Kompyuternie texnologii upravleniya trudom. FAN, Tashkent, 2001

B.Boltayev, A.Azamatov, Sh.Xidirov, B.Xurramov. “Algoritmlash va Paskal dasturlash tili bo’yicha misol va masalalar yechish usullari”. Toshkent,  2012 yil.


1-MAVZU. MIKROPROSESSORLAR HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Kompyuterning zamonaviy texnik va dastuyriy ta’minoti fani haqida;

2. Markaziy prosessor, arifmetik – mantiqiy qurilma, berilgan va adreslar shinasi, registrlar; buyruqlar hisoblagichi, kesh haqida tushuncha;

3. O’zgaruvchi nuqtali sonlar matematikasi soprosessori haqida tushuncha.

 

Mikroprotsessor (MP) shaxsiy kompyuter (SHK)ning markaziy bloki bo’lib, u mashinaning barcha bloklari ishini boshqarish hamda axborot ustida arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun mo’ljallangan. Mikroprotsessor tarkibiga quyidagi qurilmalar kiradi.

Boshqarish qurilmasi (BQ): mashinani hamma bloklariga kerakli vaqtda aniq boshqarish signallarini shakllantiradi va uzatadi (boshqaruvchi impulslarni), bu signallar bajarilayotgan amal xususiyati va oldingi amallar natijalari bilan belgilanadi; bajarilayotgan amal ishlatadigan xotira yacheykalari adreslarini shakllantiradi va bu adreslarni EHM ni mos bloklariga uzatadi; boshqarish qurilmasi impulslarning tayanchli ketma-ketligini taktli impulslar generatoridan oladi.

Arifmetik-mantiqny qurilma (AMK) — sonli va belgili axborot ustida barcha arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun mo’ljallangan (SHK larning ba’zi modellarida amallarni bajarilishini tezlashtirish uchun qo’shimcha matematik soprocessor ulanadi).

Mikroprotsessorli xotira (MPX) — mashina ishlashining eng yaqin taktlaridagi hisoblashlarda bevosita ishlatiladigan axborotni qisqa vaqt saqlash, yozish va uzatish uchun mo’ljallangan; MPX registrlar asosida quriladi va mashinaning yuqori tezkorligini ta’minlash uchun ishlatiladi, negaki asosiy xotira (AX) tez ishlovchi mikroprotsessorning samarali ishlashi uchun kerak bo’lgan ma’lumotni yozish, qidirish va o’qish tezligini har doim ham ta’minlayvermaydi. Registrlar — turli xil uzunlikdagi xotiraning tez ishlovchi yacheykalari (1 bayt standart uzunlikka ega bo’lgan va tezkorligi nisbatan pastroq AX yacheykalaridan farqli o’laroq).

Mikroprotsessorning interfeysli tizimi SHKning boshqa qurilmalari bilan ulash va aloqa qilish uchun mo’ljallangan, u o’z ichiga MPning ichki interfeysi, buferli eslab qolish registrlari va kiritish-chiqarish portlarini (KCHP), boshqarish sxemalari va tizimli shinani oladi.

Interfeys (interface) — kompyuter qurilmalarini o’zaro moslash va aloqa qurilmalari to’plami bo’lib, ularning o’zaro samarali ishlashini ta’minlaydi.

Kiritish-chiqarish porti (I/O port) — ulash texnik aviyurasi bo’lib, mikroprotsessorga boshqa qurilmalarni ulash imkonini beradi.

Taktli impulslar generatori chastotasi shaxsiy kompyuterning asosiy tavsiflaridan biri hisoblanadi va ko’p jihatdan uning ishlash tezligini aniqlaydi, negaki mashinadagi har bir amal ma’lum taktlar soni davonida bajariladi.

Tizimli shina — kompyuterning asosiy interfeysli tizimi bo’lib, u kompyuterning barcha qurilmalari orasidagi o’zaro ulanishni va aloqani ta’minlaydi.

Tizimli shina quyidagilarni o’z ichiga oladi:

• qiymatlarning kodli shinasi (AQSH), u operand sonli kodining (mashina so’zi) hamma razryadlarini parallel uzatish uchun simlar va ulash sxemalarini o’z ichiga oladi;

• adresning kodli shinasi (AQSH), u asosiy xotira yacheykalarining va tashqi qurilma kiritish-chiqarish portlarining adreslari kodining hamma razryadlarini parallel uzatish uchun simlar va ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi;

• ko’rsatmalarning kodli shinasi (KKSH), u mashinaning hamma bloklariga ko’rsatmalarni (boshqaruvchi signallarni, impulslarni) uzatish uchun simlar va ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi;

• ta’minot (tok) shinasi, u energo ta’minot tizimiga SHKning bloklarini ulash uchun simlar va ulanish sxemalarini o’z ichiga oladi.

Mikroprotsessorlar haqida gapirar ekanmiz asosiy muhim tushinchalarga to’xtalib utishimiz lozim bo’ladi. Mirkoprotsessorga nisbatan amal bajaruvchi har qanday tashqi qurilma periferiya deb atash mumkin.

  Registr- qurilmalarning o’ziga xos tengliklar birlashmasini anglatadi, ularning vazifasi ma’lumotlarni saqlash hamda ma’lumotlarga tezkor murojat qilish imkoniyatini beradi. Ushbu qurilmalar integral sxemada triggerlarda foydalaniladi. Trigger o’z navbatida tranzistor o’tkazgichlarda amalga oshiriladi (ya’ni elektron kalitlar). N trigger registrda N bit ma’lumotni tushinish mumkin.

  Port –shunday sxemaki odatda o’ziga bir qancha registrlarni qamrab oluvchi hamda ulanish imkoniyatini beruvchi vositadir, masalan pereferiya qurilmasi mirkoprotsessorni tashqi shinasiga ulanishida ko’rishimiz mumkin. Amalda xar mikrsxema har xil maqsadlar uchun ishlatiladi. SHaxsiy kompyuterda har bir port o’ziga xos unikal raqamiga ega bo’ladi. SHuni aytib o’tish joyizki portlarni raqami mohiyatan registrlarning kiritib chiqarish manzili bo’lib xizmat qiladi. SHuningdek manzil kengligi asosiy xotira va kiritib chiqarish porti bilan kesishmaydi.

  Uziliksizlik – tushinchasi asinxron jarayonning xabarini anglatadi (ya’ni protsessor qandaydir asinxron jarayonni tushinadi). Ushbu holatda buyruqlarning ketma-ketligi to’xtatiladi. Uning o’rniga esa boshqa bir ketma- ketlik amalga oshiriladi.  

Test savollari

 1. Kirish shinalaridagi ma’lumotlarni yagona chiqishga o‘lovchi - …..

a) shifrator

b) kalit

c) *multipleksor

d) tranzistor

 

2. Bu texnologiyani qo‘llab, qo‘shimcha plata o‘rnatilganda, shk yoki biror sozlovchini o‘chirishni talab etilmaydi?

a) midi

b) pci

c) *plug & play

d) play & boy

2-MA’RUZA. MIKROPROTSESSOR TARIXI VA UNING TURLARI.

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Qisqacha EHM rivojlanish tarixi haqida.

2. Mikroprotsessor tuzilishi hamda funksiyalari haqida tushuncha

3. Zamonaviy mikroprotsessor turlari.

 

Kompyuterlarni tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak albatta 1940 yillardan boshlab EXMlarga asos­­­­ solina boshlagan. Rivojlanish Mini EHMlar, o’rta EHMlar va super EHMlar ga ajraladi. Bular sekundiga minglab va o’n minglab amallar bajarishi bilan farq qilib boradi.

Mikroprotsessor istalgan shaxsiy yoki mikro EHMlarni muhim qismi hisoblanadi. Ushbu element orqali mikro EHMyoki shaxsiy kompyuterlarni hisoblash imkoniyatlarini beradi va uni yuragi hisoblanadi. Hozirgi paytga qadar shartsiz etakchi bo’lib hamda zamonaviy mikroprotsessorlarni yaratadigan firma Inteldir. Mikroprotsessor istalgan shaxsiy yoki mikro EHMlarni muhim qismi hisoblanadi. Ushbu element orqali mikro EHMyoki shaxsiy kompyuterlarni hisoblash imkoniyatlarini beradi va uni yuragi hisoblanadi. Hozirgi paytga qadar shartsiz etakchi bo’lib hamda zamonaviy mikroprotsessorlarni yaratadigan firma Inteldir. Mikroprotsessor risoladagidek, o’ta murakkab bo’lgan integral sxemalardan tashkil topgan bulib yarimutkazgich va kristallar funktsiyalarni bajarishda markazimy protsessorga kuylaylik yaratadi. Integralli mikrosxemalarnikismini chiplar (chips)deb yuritiladi. Boshqarish blogiga vaqurilmasiga shartli komponentlar arifmetik – mantikiy qurilma mikroproyessor tegishli. U tezlik(taktikali chatota) bilan xarakterlanadi, razryadli eki uzun suz (ichki va tashki) xamda buyruqlar tuplami va arxitekturalar asosida ishlaydi.

x88/x86 mirkoprotsessorlar guruhi

 Birinchi mirkoprotsessor i4004 – 1971 yilda Intel (INTegrated Electronics) korxonasi tomonidan ishlab chikarilgan. Aytib utish joizki ushbu mirkoprotsessorlaning maksimal ishlash tezligi bor yugi 750 KGts ni tashkil kilgan. Intel firmaisning sotuvga chikarilgan keyin avlodi i8080 mirkoprotsessori bulgan.

i8088

i8088 mirkoprotsessorlari 1979 yilda Intel korxonasi tomonidan rejalashtirilgan edi. 1981 yilda esa IBM firmasi ushbu mirkoprotsessorlarni uzining birinchi shaxsiy kompyuterlar avlodi uchun kullagan. YAngi chip urtacha 29000 tranzistorlarni uz ichiga kamrab olgan.

Скругленный прямоугольник: 1-Guruh uchun topshiriq
Mikroprotsessorning tuzilishi haqida doklat tayyorlash
Скругленный прямоугольник: 2-Guruh uchun topshiriq
Mirkoprotsessorlar guruhi haqida doklat tayyorlash
 

 

 

 

 

 

 


                              

 

Test savollari

 1. Pentium PRO mikroprotsessori plata-kartridj kurinishida ishlangan. Unda nechta tranzistor bor?

a) 1 mln

b) 3,7 mln

c) 4,5 mln

d) *5,5 mln

 

2. Ikkinchi darajali kesh-xotira kaerda joylashgan?

a) *Bosh platada

b) Microprotsessor ichida

c) Tashki xotirada

d) Akustik tizim ichida

 

 

3-MA’RUZA. MIKROPROTSESSORNING TUZILISHI

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. DEQQ yacheykalaridan boshqaruvchi signallarni (impulslarni) o’qish

2. Mikroprotsessorli xotira

3. Asosiy xotiraning fizik strukturasi

4. Diskda ma’lumotni adreslash

 

Mikroprotsessorning tuzilishini biz asosan birinchi mavzuda ko’rib o’tilgan bo’lsa-da, ayrim qurilmalari ishi bilan kengroq tanishamiz.

Buyruqlar registri — eslab qoluvchi registr bo’lib, unda buyruq kodi: bajariladigan amal kodi (BAK) va amalda qatnashuvchi operandlar adreslari saqlanadi. Buyruqlar registri MP ning interfeysli qismida, buyruqlar registrlari blokida joylashgan.

  Amallar deshifratori — mantiqiy blok bo’lib, u buyruqlar registridan kelayotgan amalning kodiga (BAK) mos ravishda unda mavjud bo’lgan chiqishlardan bitgasini tanlaydi.

  Mikrodasturlarni doimiy eslab qoluvchi qurilma (DEQQ) o’zining yacheykalarida boshqaruvchi signallarni (impulslarni) saqlaydi, ular SHK bloklarida ma’lumotlarni qayta ishlash amallari jarayonini bajarish uchun kerak. Impuls amallar deshifratori tanlagani bo’yicha amallar kodiga mos ravishda mikroprogrammalarni DEQQ, dan boshqaruvchi signallarning kerakli ketma-ketligini o’qiydi.

  Adresni shakllantirish uzeli (MP ning interfeysli qismida joylashgan) buyruqlar registridan va MPX registrlaridan keluvchi rekvizitlar bo’yicha xotira yacheykasining (registrining) to’liq adresini hisoblovchi qurilmadir.

  Ma’lumotlarning, adreslarning va ko’rsatmalarning kodli shinalari — mikroprotsessor ichki interfeysli shinasining qismi.

  Umumiy holatda BQ, quyidagi asosiy jarayonlarni bajarish uchun boshqaruvchi signallarni shakllantiradi:

• MPX ning buyruqlar adresining registr-hisoblagichidan dasturning navbatdagi buyrug’i saqlanayotgan TEQQ, yacheykasining adresini tanlab olish;

• TEQQ yacheykalaridan navbatdagi buyruqlar kodini tanlab olish va o’qilgan buyruqni buyruqlar registriga qabul qilish;

• amallar kodini va tanlangan buyruqlar belgilarining nimaligini aytib berish (shifrini ochish);

Mikroprotsessorli xotira (MPX) — unchalik katta bo’lmagan, lekin o’ta tezkor xotiradir (MPX ga murojaat qilish vaqti, ya’ni bu xotiradan ma’lumotlarni o’qish, qidirish yoki yozish vaqti nanosekundlar — mikrosekundning mingdan bir ulushlari bilan o’lchanadi).

  U mashina ishlashining yaqin taktlarida hisoblashlarda qatnashadigan ma’lumotlarni qisqa vaqt saqlash, yozish yoki berish uchun mo’ljallangan; MPX mashinaning yuqori tezkorliligini ta’minlash uchun ishlatiladi, negaki asosiy xotira (AX) tez harakat qiladigan mikroprotsessorni samarali ishlashi uchun kerak bo’lgan ma’lumotlarni qidirish, o’qish va yozish tezligini har doim ham ta’minlay olmaydi.

  Mikroprotsessorli xotira razryadliligi mashina so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan registrlardan tashkil topgan. Registrlarni soni va razryadliligi turli mikroprotsessorlarda turlicha: 8086 MP da 14 ta ikki baytli registrlardan to Pentium MP dagi turli uzunlikdagi bir nechta o’nlab registrlargachadir.

  Mikroprotsessor registrlari umumiy vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.

  Maxsus registrlar turli adreslarni (xotira segmentlarining adreslari — Asegm, xotira yacheykalarining segmentlar ichida siljish adreslari — Abaza, Aqayd, Asil buyruqlar va b. ), amallarni bajarilish natijalari va SHK ning ish rejimlari belgilarini (masalan, bayroqchalar registri) va b. saqlash uchun ishlatiladi.

  Umumiy vazifali registrlar universal hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin ularning ba’zilari bir qator jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan bo’lishlari shart.

  MPX registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni [4] ishda ko’rib chiqish mumkin.

 

Asosiy xotira

Asosiy xotiraning fizik strukturasi

 

  Asosiy xotira ( AX ) o’z ichiga tezkor (RAM — Random Access Memory) va doimiy (ROM — Read Only Memory) eslab qolish qurilmalarini oladi.

  Tez eslab qolish qurilmasi (TeEQQ SHK ishining joriy bosqichidagi hisoblash jarayonida bevosita qatnashayotgan axborotlarni (dasturlar va qiymatlar) saqlash uchun. mo’ljallangan.

  TeEQQ — energiyaga bog’liq xotira: kuchlanish uzilganda unda saqlanayotgan ma’lumot yo’qoladi. TeEQQ, asosini yarim o’tkazgichli eslab qolishelementlarining (triggerlarni) matricasini o’z ichiga olgan katta integral sxemalar tashkil etadi. Eslab qoluvchi elementlar matricaning vertikal va gorizontal shinalarining kesishishida joylashgan; ma’lumotlarni yozish va o’qish tanlangan xotira yacheykasiga tegishli bo’lgan elementlar bilan ulangan matricaning shinalari bo’yicha elektr impulslarni berish orqali amalga oshiriladi.

  Konstruktiv jihatdan tezkor xotira elementlari ayrim xotira modullari ko’rinishda bajariladi — katta bo’lmagan plataga bitta yoki bir nechta mikrosxemalar kavsharlangan.

Qo’llaniladigan modullar tiplari:

— DIP (Dual In Line Package) va SIPP (Single In Line Package), hozir juda kam qo’llanilmoqda;

— SIMM (Single In Line Memory Module); SIMM modullari 256 Kbayt, 1, 4, 8, 16, 32 yoki 64 Mbayt sig’imga ega, saqlanayotgan bitlar juftligini nazorat qilinadi va nazorat kilinmaydi; kompyuterning bosh platasi raz’yomlariga mos keluvchi 30 - («qisqa» — eskirgan variant) va 72-kontaktli («uzun») raz’yomlarga ega bo’lishi mumkin; uzun modullar RAM EDO xotirasini tashkil etishda ham qo’llaniladi.

— DIMM (Dual In Line Memory Module) — 168-kontaktli raz’yomlarga ega bo’lgan yangi tipdagi moduldir; shunday mos raz’yomlarga ega bo’lgan faqat yangi tipdagi tizimli platalarga o’rnatilishi mumkin. DIMM modullari RAM EDO va SD RAM xotiralarni tashkil etishda qo’llaniladi.

486 MP uchun bosh platalarda 30- va/yoki 72-kontaktli modullar ishlatiladi, Pentium-mashinalarda esa odatda 72-kontaktli SIMM modullar yoki 168-kontaktli DIMM modullar qo’llaniladi. 30-kontaktli SIMM modulning uzunligi 10 sm dan oshiqroq, DIMM modulning uzunligi esa 13 sm atrofida. Bosh platala xotira modullarini o’rnatish uchun bir nechta raz’yomlar gURO’hi (banklar) bo’lishi mumkin, bitta bankka bir xil sig’imli bloklarni qo’yish mumkin, masalan, faqat 1 Mbaytdan yoki faqat 4 Mbaytdan, turli xil sig’imli bloklarni faqat turli banklarda o’rnatish mumkin. Ko’pchilik mikrosxemalarda murojaat qilish vaqti 60 yoki 70 ns; agar bosh plata 60 nanosekundli modullarga mo’ljallangan bo’lsa, unga 70 nanosekundli modullarni o’rnatish mumkin emas, teskarisiga esa mumkin.

  Hozir tez saxifali murojaat qilinadigan FPM (Fast Page Mode) xotira bilan bir qatorda Pentium va Pentium Pro MP lari uchun ishlab chiqilgan ko’paytirilgan tezkorlikli DRAM xotirasining ushbu yangi tiplari paydo bo’ldi: RAM EDO (Extented Data Output) va SD RAM (Synchronous DRAM).

  RAM EDO xotirasi MP uchun qiymatlarni TeEQQning o’qishiga kerak bo’ladigan vaqtni qisqartiradi, xususan, EDO da registr «zanjirlar» to’plani qo’shilgan, ularning hisobotiga chiqishdagi qiymatlar mikrosxemaga keyingi so’rovgacha ushlanib turilishi mumkin (bugungi kunda RAM EDO tipidagi xotira o’rtacha 45 nanosekund murojaat qilish vaqtiga va 264 Mbayt/s processor—xotira qiymatlarini maksimal uzatish tezligiga egadir.

  SD RAM xotirasi tizim unumdorligini, TeEQQ, ishlash tezligining processor shinasini ishlash tezligi bilan bir-biriga moslashishi hisobiga oshiradi (SD RAM hozir 200 MGc chastotalargacha ishlashi mumkin). Bu xotirada qiymatlarga murojaat qilish vaqti MP ning ichki taktli chastotasiga bog’liqdir va 6— 10 ns ga etadi, qiymatlarni processor—xotira bo’yicha maksimal uzatish tezligi 528 Mbayt/s (!) (haqiqatda processor—kesh xotira bo’yicha uzatish tezligiga teng). SD RAM xotirasi SHK ning unumdorligini umumiy 25 % ko’paytiradi va ayniqsa jonli videografikalarni ko’rib chiqishda va uch o’lchamli grafika bilan ishlashda qulaydir.

  Aslida ta’kidlash kerakki, oxirgi raqam SHK kesh-xotirasiz ishlashga xosdir — kuchli kesh bor bo’lganda unumdorlikdagi yutuq bir necha foizlarni tashkiletishi mumkin.

Xotiraning har bir yacheykasi o’zining yagona adresiga (qolgan hammasidan farq qiladigan) egadir. Asosiy xotira TeEQQ va DEQQ, uchun umumiy adres kengligiga egadir.

  Adres kengligi asosiy xotiraning bevosita adreslanadigan yacheykalarini imkon boricha maksimal sonini belgilaydi.

  Adres kengligi adresli shinalar razryadliligiga bog’liqdir, negaki turli adreslarning maksimal soni ikkilik sonlarning har xilligi bilan aniqlanib, bu sonlarni ta razryad bilan tasvirlash mumkin, ya’ni adres kengligi 2p ga teng, bu yerda ya — adres razryadliligi.

  SHKda asos qilib uzunligi bo’yicha mashina so’zi o’lchaniga teng bo’lgan 16-razryadli adresli kod olingan. 16-razryadli adres kodi bor bo’lganda bevosita jani 216q65536q64K (Kq1024) xotira yacheykasini adreslash mumkin. Mana shu segment deb ataluvchi 64 kilobaytli xotira maydoni AX mantiqiy strukturasining asosidir. Ta’kidlash kerakki, himoya qilingan rejimda segment o’lchani boshqacha va 64 Kbaytdan birmuncha ko’p bo’lishi mumkin.

  Zamonaviy SHK lar (oddiy maishiy kompyuterlardan tashqari) sig’imi 1 Mbaytdan sezilarli katta bo’lgan asosiy xotiraga ega: 1 Mbayt sig’imli xotira AX ning yana bitta muhim strukturali tashkil etuvchisidir — uni bevosita adreslanadigan xotira deb atayniz (u faqat haqiqiy rejim uchun tegishlidir).

1 M q 220 q 1048576 ta bevosita adreslanadigan xotira yacheykalarini adreslash uchun 20 razryadli kod kerakdir, uni SHKda AX yacheykasi adreslarini strukturlashning maxsus uslublarini ishlatib olish mumkin.

  Absolyut (to’liq, fizik) adres (Aabs) bir nechta tashkil etuvchilar yig’indisi ko’rinishida shakllanib, bu tashkil etuvchilardan ko’proq ishlatiladiganlari segment adresi va siljish adresidir.

 

Test savollari

1. Aksariyat qurilmalar har bir oniy vaqtda faqat bitta masalaga xizmat kilishi mumkin. qurilmalarning bunday ko‘rinishda ishlashi kompyuterdan ……..foydalanishga olib keladi.

a) tezkor

b) *noeffektiv

c) parallel

d) ketma-ket

 

2. Buyruq protsessori xotiraga yuklanganda doimo xotirada saqlanadigan qismi qanday?

a) segment

b) blokirovka

c) *rezident

d) stek

4-MA’RUZA. ARIFMETIK-MANTIQIY QURILMA

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Arifmetik-mantiqiy qurilma qisqacha ma’lumot.

2. Arifmetik-mantiqiy qurilmaning strukturasi

3. Arifmetik- mantikiy qurilmani funktsional tashkil etuvchilari

4. AMQ- ning qo‘shish va ko‘paytirish amallari algoritmi

 

Arifmetik-mantiqiy qurilma (AMK) — sonli va belgili axborot ustida barcha arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish uchun mo’ljallangan (SHK larning ba’zi modellarida amallarni bajarilishini tezlashtirish uchun qo’shimcha matematik soprocessor ulanadi).

Arifmetik-mantiqiy qurilma (AMK) –axborotni o’zgartirishni arifmetik va mantiqiy amallarini bajarish uchun mo’ljallangan.

Лента лицом вверх: AMK ning tarkibiy qismlari
 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Mikroprotsessorli xotira

Mikroprotsessorli xotira (MPX) — uncha katta bo’lmagan sig’imli, lekin o’ta yuqori tezkor xotira — SHK ning eslab qoluvchi qurilmalari bobida qisqacha ko’rib chiqilgan

 

1.  Arifmetik – mantiqiy qurilma va uning vazifalari

   Arifmetik- mantiqiy qurilma arifmetik va mantiqiy operatsiyalarni amalga oshiruvchi  qurilmadir.

    Arifmetik-mantiqiy qurilma (AMQ)- tomonidan qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish mantiqiy qo‘shish va ko‘paytirish, siljitish kabi amallar bajariladi.  Fuktsional arifmetik mantiqiy qurilma ikkita registrdan, summator hamda boshqarish sxemalaridan tashkil topgan.

 

 

 MKSh                                                                                                 KShI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


    Umumlashgan AMQ sxemasida summator– hisoblovchi sxema sifatida kirish yulidagi ikkilik kodlarni qo‘shish uchun xizmat qiladi. Unga ikkilik kodlarni  registrlar uzatadi.

 

2. Arifmetik- mantiqiy qurilmaning  strukturasi

2-rasmda arifmetik- mantiqiy qurilma blok- sxema ko‘rinishida keltirilgan. Arifmetik- mantiqiy  qurilma dasturchi murojaati uchun ruxsat etilgan 3 ta 16 bitlik registrga ega:

 x,u-  operandalar registri;

R- natija registri.

         Arifmetik- mantiqiy qurilmaning arifmetik holatda bitni o‘tkazuvchi kirish signalidan foydalaniladi.

Arifmetik -mantiqiy qurilma 6-ta statik signalni generatsiyalaydi:

·                    natija(AZ)

·                    manfiy(AN)

·                    o‘tkazish(AC)

·                    natija to‘lib-toshishi (AV)

·                    ishora(AS)

·                    holati(AQ)

    Sikl oxirida arifmetik statusga ega bo‘lgan signallar o‘z holatlarini o‘zgartiradi (ASTAT):

  X kirish porti 2-ta manbadan ma’lumot qabul qilishi mumkin:

         AX- registr blokining va natijalar shinasidan natijalar shinasi (R) barcha hisoblovchi qurilmalarning kirish registrlarini birlashtiradi.

         AX- registrlar bloki ikkita registrdan tashkil topgan:

  AX0 va AX1-lar. Bu registrlar DMD shinasi orqali o‘qilishi va yozilishi mumkin.

 

                                                               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Arifmetik- mantiqiy qurilmani funktsional tashkil etuvchilari  

      Arifmetik- mantiqiy qurilmani funktsional qismi jihatdan ikkiga bo‘lish mumkin:

         A) Mikrodasturli qurilma (boshqarish qurilmasi) u mikrobuyruqlar ketma-ketligini beradi.

         B) Operatsion qurilma (Arifmetik- mantiqiy qurilma) mikrobuyruqlarni bajaradi.

Бошариш қурилмаси

 
         P1

                                                               P2                                                             

                                                                 pm

                                                                   An               A2 A1

                  Рг7                                  Рг6                               Рг5  Рг4 Рг3 Рг2      Рг1    

      1    1-1          2    1          к    к-1             3     2   1      

 
 


сумматор

 
                                                                                                   Y1

                                                                                                   Y2

 

 

                                                                                                   Yn

 


                                                                                         Nr           N2 N1

 

 

 

Arifmetik- mantiqiyqurilmaningstrukturaviyko‘rinishivaboshqamashinaqismlaribilanaloqasiquyidagirasmdakeltirilgan. Arifmetik- mantiqiyqurilmaningtarkibigaRg1 – Rg7 registrlarkiradi, ulardaoperativ (tezkor) xotiradankelayotganaxborotqaytaishlanadi.

         Axborotni qayta ishlash qonuniyati M mikrokomandasi bilan beriladi. U A1,A2..An ketma-ketlikdagi mikrokomandalar sifatida yoziladi. Shu yerning o‘zida mikrokomandalar ikki xilga farqlanadi:

   1). Tashqi mikrokomandalar ya’ni bular arifmetik- mantiqiy qurilmaga tashqi qurilmalardan keladigan buyruqlar;

    2). Ichki mikrokomandalar, ya’ni arifmetik- mantiqiy qurilmada yaratiladigan va mikrodastur qurilmasiga ta’sir etadigan. Masalan: arifmetik-mantiqiy qurilma hisoblash natijalariga qarab turib holatlarni generatsiyalashi   mumukin. Arifmetik- mantiqiy qurilmada hisoblashlar natijalari u­1,u2…un kodli shinalar orqali beriladi.(rasm.)

         Arifmetik -mantiqiy qurilma tarkibiga kiruvchi registrlar                                                                                funktsiyalari:

         Rg1- summator,  arifmetik -mantiqiy qurilmaning asosiy registri, unda hisoblash natijalari yaratiladi.

         Rg2, Rg3- qo‘shiluvchi, ko‘payuvchi, bo‘luvchi  registrlari.

         Rg4- adresli registr operandalar adresini va natija adresini eslab qolishga mo‘ljallangan.

         Rg6- adreslarni tashkillashtirish uchun kerakli  indeksli registr.        Rg7- qo‘shimcha yordamchi registr, u dastur xohishiga qarab akkumulyator, indeksli registr yoki oraliq natijalarni eslab qoluvchi xotira sifatida ishlatilishi mumkin.

  Operativ registrlar bir qismi dasturiy murojaatli hisoblanadi, ya’ni ular buyruqlar bilan adreslanishi mumkin.

  Ularga quyidagilar kiradi:  1)  summator.  2) Indeksli registr

         3) Ba’zi yordamchi registr

        Qolgan registrlar dasturiy murojaatga tegishli emas, ya’ni ular dasturda adreslanishi mumkin emas. Operatsion qurilmani qayta ishlanadigan ko‘rinishiga qarab klassifikatsiyalash mumkin.

       Arifmetik-mantiqiy qurilmaning to‘liq kvalifikatsiyasi chizmada keltirilgan. Arifmetik- mantiqiy qurilmaning mantiqiy strukturasining qiyinligini arifmetik-mantiqiy qurilmaga qo‘yilgan masalani yechishda ishlatiladigan mikrodasturlar, ko‘pligi bilan tushuntiriladi.

         Har bir registrning kirish yo‘liga tegishli mantiqiy sxemalar yig‘ilgan. Ular registrlararo muloqotni qo‘llashda ishlatiladi.

          So‘zlar ustida olib boriladigan operatsiyalarni bajarilishi so‘zlarni o‘zgartiradigan va arifmetik-mantiqiy qurilmada so‘zlarni yetkazadigan mikrobuyruqlarga olib boriladi. Mikrobuyruqlarning bajarilish tartibi bajariladigan operatsiyalar algoritmi bilan aniqlanadi. Shundan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, arifmetik- mantiqiy qurilma registrlar  va ular bajaradigan funktsiyalar bo‘ladigan operatsiyalarning uslubiga bog‘liq: arifmetik- mantiqiy,  maxsus arifmetik.

         Arifmetik-mantiqiy qurilma bajaradigan operatsiyalar ro‘yxati raqamli hisoblash mashinasi turiga bog‘liqdir.

         Shu tariqa arifmetik-mantiqiy qurilma strukturasi berilgan arifmetik- mantiqiy va maxsus operatsiyalarni bajarilishi bilan belgilanadi. Arifmetik-mantiqiy qurilma qurilishi esa mikrodasturlarda bajariladigan mikrobuyruqlar bilan belgilanadi. Arifmetik- mantiqiy qurilmaning undanda soddaroq sxemasini olish uchun arifmetik- mantiqtsiy operatsiyalardan eng minimalini tanlash lozim. Bunda arifmetik-mantiqiy qurilmaning berilgan tezkorligini hisobga olish zarur.

 

4. Arifmetik-mantiqiy qurilmaning  qo‘shish  va ko‘paytirish  amallari  algoritmi

Mikrodasturning sxematik ko‘rinishi rasmda keltirilgan. Ushbu algoritm quyidagilardan tashkil topgan:

1.                             Birinchi qo‘shiluvchi   Rg1- da joylashadi, uning ishorasi tahlildan o‘tadi, agar ishora manfiy bo‘lsa, operand Rg3-ga yuboriladi, agar musbat bo‘lsa, inversiyasiz Rg2 va Rg3-ga uzatiladi.

2.                             Ikkinchi qo‘shiluvchi ham Rg1-ga keladi va uning ishorasi tekshiriladi, agar ishora manfiy bo‘lsa operand invertsiyadan o‘tadi aks holda Rg2-- dagi operandlar yig‘indisi hisoblanadi(summator).

3.                             Qo‘shilgandan keyin natija ishorasi tekshiriladi, agar natija manfiy bo‘lsa, u invertsiyadan o‘tkaziladi, agar musbat bo‘lsa +1 qo‘shiladi.

4.                             Mashina razryad setkasi to‘lishi yuz bersa  to‘lib toshish holati bajariladi, aks holda qo‘shish mikrodasturining oxirida boriladi.     

        Endi ko‘paytirish algoritmini ko‘rib o‘tamiz. Fiksirlangan vergulli ikkilik sonlarni ko‘paytirishni surilish va qo‘shishlar ketma – ketligi ko‘rinishida ifodalash mumkin.

        Quyidagi algoritm eng qulay va ixchamroq hisoblanadi. Ko‘paytirish ko‘paytmaning kichik razryadlaridan boshlanadi, ular unga suriladi, qisman yig‘indilar summasi ham o‘ngga suriladi, kupaytuvchi joyida qoladi (rasm).

1.                 Boshida barcha registrlar 0 holatiga keltiriladi.

2.                 Ko‘payuvchi va ko‘paytuvchi tegishli registrlarda joylashadi, shuningdek qisman yig‘indalar alohida regisrlarga ajratiladi.

3.                 Kupaytuvining kichik razryadi tekshiriladi, agar u 1 bo‘lsa u holda qisman yig‘indiga ko‘payuvchi qo‘shiladi.

4.                 Qisman yig‘ilgan summa va ko‘paytma bir razryad o‘ngga siljiydi.

5.                 3 va 4 amallar n marta takrorlanadi.

         Algoritmdan ko‘rinib turibdiki, bunday ketma-ketlikda amallarni bajarish qurilmaning vaqtini tejaydi.

Test savollari

 

 1. . . . dasturi xotira va tashqi qurilmalar orasidagi kiritish-chiqarish operatsiyalarini boshqaradi?

a) * IO.SYS

b) MSDOS.SYS

c) COMMAND.COM

d) SYS.COM

 

2. Apparat qurilmalarini boshqarish uchun buyruqlarni saqlovchi maxsus dastur yoki fayl… deyiladi?

a) OT

b) * qurilmalar drayveri

c) diskvod

d) xotira

5-MA’RUZA. REGISTRLAR

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Registrlar haqida boshlang’ich ma’lumotlar.

2. Interfeys va Kiritish-chiqarish porti haqida tushunchasi.

3. Mikroprotsessor registrlari va turlari.

4. Registrli kesh-xotira va mikroprotsessorli xotira (MPX)haqida.

 

Registr- qurilmalarning o’ziga xos tengliklar birlashmasini angladatadi, ularning vazifasi ma’lumotlarni saqlash hamda ma’lumotlarga tezkor murojat kilish imkoniyatini beradi.

Interfeys (interface) — kompyuter qurilmalarini o’zaro moslash va aloqa qurilmalari to’plani bo’lib, ularning o’zaro samarali ishlashini ta’minlaydi.

Kiritish-chiqarish porti (I/O port) — ulash texnikaviy urasi bo’lib,  mikroprotsessorga boshqa qurilmalarni ulash imkonini beradi.

Taktli impulslar generatori chastotasi shaxsiy kompyuterning asosiy tavsiflaridan biri hisoblanadi va ko’p jihatdan uning ishlash tezligini aniqlaydi, negaki mashinadagi har bir amal ma’lum taktlar soni davonida bajariladi.

  Mikroprotsessorli xotira razryadliligi mashina so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan  registrlardan tashkil topgan. Registrlarni soni va razryadliligi turli mikroprotsessorlarda turlicha: 8086 MP da 14 ta ikki baytli registrlardan to Pentium MP dagi turli uzunlikdagi bir nechta o’nlab registrlargachadir.

Mikroprotsessor registrlari umumiy vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.

Maxsus registrlar turli adreslarni (xotira segment larining adreslari — Asegm, xotira yacheykalarining segmentlar ichida siljish adreslari — Abaza, Aqayd, Asil buyruqlarva b.), amallarni bajarilish natijalari va SHKning ish rejimlari belgilarini (masalan, bayroqchalar registri) va b. Saqlash uchun ishlatiladi.

  Umumiy vazifali registrlar universal hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin ularning ba’zilari bir qator jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan bo’lishlari shart.

  MPX registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni [4] ishda ko’rib chiqish mumkin.

  MPX registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni [4] ishda ko’rib chiqish mumkin.

  Registrlar turli uzunlikdagi tez harakat qiluvchi xotira yacheykalaridir: Registr 1 (Rg 1) ikkilangan 3o’z razryadliligiga, Registr 2 (Rg 2) esa so’z razryadliligiga egadir.

  Amallarni bajarishda Rg1 ga amalda qatnashuvchi birinchi son, amal tugagandan keyin esa natija joylashtiriladi; Rg2 ga — amalda qatnashuvchi ikkinchi son joylashtiriladi (amal tugagandan keyin undagi ma’lumot o’zgarmaydi). Registr 1 ma’lumotlarni kodli shinalaridan qabul qilishi va unga ma’lumotlarni berishi mumkin; registr 2 bu shinalarddn ma’lumotlarni faqat olishi mumkin.

Registrli kesh-xotira — nisbatan katta sig’imli yuqori tezlikli xotira bo’lib, u AX va MP o’rtasida buferdir va amallar bajarish tezligini oshirish imkonini beradi. Uni berish generatorining taktli chastotasi 40 MG c va undan yuqori bo’lgan SHK larda yaratish maqsadga muvofiqdir.

 Kesh-xotira registrlariga foydalanuvchi murojaat etaolmaydi, shuning uchun ham uni kesh (Cache) deb nomlangan, bu ingliz tilidan tarjima qilganda «maxfiy joy» ma’nosini bildiradi.

  Kesh-xotirada MP olgan yoki o’z ishining yaqin taktlarida oladigan qiymatlar saqlanadi, bu qiymatlarga tezda murojaat qilish dasturning navbatdagi buyruqlarini bajarish vaqtini qisqartirish imkonini beradi. Dasturning bajarilish vaqtida AX dan birmuncha ilgari uqilgan qiymatlar kesh-xotiraga yoziladi.

Natijalarni yozish prinstipi bo’yicha kesh-xotiraning ikki tipi bor:

 «teskari yoziladigan» kesh-xotirada amallarning natijalari u AX ga yozilishidan oldin kesh-xotirada qayd qilinadi, keyin esa kesh-xotira nazoratchisi bu qiymatlarni mustaqil ravishda AX ga qaytadan ko’chirib yozadi;

•«to’g’ridanto’g’riyoziladigan» kesh-xotirada amallarning natijalari bir vaqtning o’zida parallel ravishda ham kesh-xotiraga, ham AX gayoziladi.

  80486 MP laridan boshlab mikroprotsessorlar o’zining sozlangan xotirasiga ( yoki 1-darajali kesh-xotiraga) ega, shu bilan, xususan, ularning yuqori unumdorligi kelib chiqadi. Pentium va Pentium Pro mikroprotsessorlari qiymatlar uchun alohida va buyruqlar uchun alohida kesh-xotiraga ega: Pentium da bu xotira sig’imi katta emas — 8 Kbaytdan, Pentium MMX da — 16 Kbaytdan, Pentium Pro da 1-darajali kesh-xotiradan tashqari, mikroprotsessor platasiga sozlangan va mikroprotsessorning taktli chastotasida ishlaydigan, sig’imi 256 yoki 512 Kbayt bo’lgan 2-darajali kesh-xotira ham mavjuddir.

  Shuni inobatga olish kerakki, hamma MP larda 2-darajali qo’shimcha kesh-xotira ishlatilishi mumkin, u MP dan tashqarida bosh platada joylashtiriladi va sig’imi bir necha megabaytlargacha etishi mumkin.

Izox, Tezkor xotira dinamik (Dynamic Random Access Memory — DRAM) yokistatik (Static Random Access Memory — SRAM) tipidagi mikrosxemalarda qurilishi mumkin. Xotiraning statik tipi sezilarli darajada yuqoriroq tezkorlikka ega, lekindinamiktipgaqaragandaanchaqimmatroqdir. SRAM registrlixotiraning (MPX vakesh-xotira) asosihisoblanadi, asosiyxotiradaTeSKJK, ningasosiniodatda DRAM-mikrosxemalartashkil etadi.

Protsessor tarkibida o‘n ikkita 16 razryadli programmaviy adreslanuvchi re­gistrlardan ibo­rat.

Berilganlar registrlari

Ko‘rsatgich registrlari

 

 

AX

Akkumlyator

SI

Manba indeksi

AH

AL

 

 

 

 

 

BX

Baza registri

DI

Qabul indeksi

BH

BL

 

 

 

 

 

CX

Sanagich

BP

Baza ko‘rsatgichi

CH

CL

 

 

 

 

 

DX

Berilganlar registri

SP

Stek ko‘rsatgichi

DH

DL

 

 

 

 

 

 

 

Segment registrlari

 

 

 

 

 

 

CS

Buyruq segmenti registri

 

 

 

 

 

 

 

DS

Berilganlar segmenti registri

 

 

 

 

 

SS

Stek segmenti registri

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ES

Qo‘shimcha berilganlar segmenti registri

 

 

 

 

 

Boshqa registrlar

 

 

 

 

 

 

IP

Buyruq ko‘rsatgichi

 

 

 

 

 

 

 

 

FLAGS

Bayroqlar registri

 

 

 

 

 

Protsessor registrlari

Ularni uch guruhga ajratish mumkin: beril­ganlar registr­lari, registr-ko‘rsatgichlar va segment registr­lari. Beril­ganlar registr­­lari va ko‘rsatgich registrlari umumiy registrlar deyiladi. Bundan tashqari protsessorga buyruq ko‘rsat­gichi va bayroq registri kiradi.

Berilganlar registrlariga to‘rtta registr: AX, BX, CX va DX registrlar kiradi. Programma tuzuvchi bu registrdan o‘z hohishiga ko‘ra turli programma ob’ektlarni (berilganlar va adreslarni) saq­lash­da va ular ustida amallar bajarishda fyodalanishi mum­kin. Bundan tashqari bu registr bir-biriga bog‘liqmas ravishda kattayarmiga (AH, BH, CH va DH) va kichik yarmiga (AL, BL, CL, va DL) murojaat qilishi mumkin. Masalan, movBL, AH buyrug‘ida BX registrining kichik baytiga AX registrining katta bayti uzatiladi. Buyruqda oldin qabul qiluvchi operand verguldan keyin operand- manba yoziladi.

Berilganlar registrlari umuman olganda teng kuchli (ekvivalent), lekin ko‘p hollarda AX registri ishlatiladi. Ayrim buyruq­lar AX (yoki uning yarmi AL) ishlatilsa tezroq bajariladi. Boshqa tomon­dan, shunday buyruqlar borki, oshkormas ravishda ma’lum bir registrlarni ishlatadi, masalan, takrorlash buyruqlari takrorlash qadamini sanash uchun SX registrini ishlatadi. Xuddi shunday ko‘pay­tirish va bo‘lish amallari AX va DX registrlarini ishlatadi, o‘qish-yozish amallarini faqat AX va AL registrlari orqali amalga oshi­rish mumkin va hakoza.

Xuddi shunday SI va DI registralari ham har xil maqsadda ishlatilishi mumkin, lekin ularni asosiy vazifasi - xotiradan ope­randni tanlashda indekslarni yoki biror bazaga nisbatan (massiv boshiga nisbatan) siljishni saqlashdir. Bunda baza adresi VX yoki VR baza registrlarida bo‘lishi mumkin. Satr bilan ish­lash­da SI va DI registrlar qayta ishlanayotgan satrlar ko‘rsatgichi sifa­ti­da ish­la­­tiladi. BP registr stek ko‘rinishdagi struktura­larda baza ko‘r­sat­gichi sifatida ishlatiladi, lekin u boshqa arifmetik va mantiqiy amallarda ham ishlatilishi mumkin. SP-maxsus registr bo‘lib, u faqat stek uchini ko‘rsatish uchungina ishlatiladi. Buyruq ko‘rsat­gichi IPprogramma bajarilishini kuzatib” boradi, ya’ni bajari­layotgan buyruqdan keyingi buyruqning nisbiy adresini ko‘rsatib turadi. IP registriga programmadan murojaat qilish mumkin emas. IP- bu registrning qisqartirilgan nomi, prog­­ram­ma­dagi mnemonik nom emas. IR registr qiymatini o‘zgartiri­shni mikroprotsessorning o‘zi amalga oshiradi.

Bayroqlar registri (uni FLAGS deb nomlashadi) bilan pro­tses­sor holati haqida ma’lumotni o‘zida saqlaydi. Unda 6 ta holatlar raz­ryadli, 3 ta protsessor ishlashini boshqarish razryadlari bo‘ladi.

15

14

13

12

11

10

09

08

07

06

05

04

03

02

01

00

 

 

 

 

 

OF

DF

IF

TF

SF

ZF

 

AF

 

PF

 

CF

Bayroqlar registri holatlar bayrog‘i protsessor tomonidan har bir navbatdagi amal bajarilganda o‘zgartiriladi. Bu holat bo‘yicha bajarilgan buyruq haqi­da mulohaza yuritish mumkin.

CF (Carry Flag) - o‘tishbayrog‘i. Arifmetik amallar bajaril­ganda olib o‘tish (yoki olish) holati yuz berganligini bildiradi. Olib o‘tish holati deb buyruq bajarilishi natijasida 16 ta ikkilik raz­ryad­dan ortiq joy egallovchi son hosil bo‘lgan holatiga ayti­ladi, ya’ni son registr yoki xotira katagiga sig‘may qoladi. Aytaylik, AX registrida 60000 soni, VX- 40000 bo‘lsin. Qo‘shish amalini baja­rish buyrug‘i

addAX, BX

bajarilganda qabul qiluvchi AX registrida 100000 soni hosil bo‘li­shi kerak va bu son AX registriga sig‘maydi. Bunday holat ro‘y berganligini CF razryadidagi 1 qiymati bildiradi, chunki AX registrida 100000-65536=34464 soni, ya’ni noto‘g‘ri natija hosil bo‘ladi.

Shuni ta’kidlash kerakni, programma bajarilishida ro‘y bergan xato­lar hech qanday oqibatlarga olib kelmaydi. Bunday holatlarni bosh­qa­rish programma tuzuvchisi zimmasiga yuklanadi. yuqorida holat uchun maxsus jc (jampifcarry - olib o‘tish bo‘lsa, o‘tish) buyrug‘i mav­jud.

addAX, BX

jcerror                  ; xato bo‘lsa error nishoniga o‘tilsin

...                         ; normal holatda davom etish

PF (ParityFlag)- paritet bayrog‘i. Agar amal natijasida 1 son miq­dori juft bo‘lsa 1 qiymatni qabul qiladi, aks holda 0. Bu bay­roq­dan berilganlarni uzatishdagi xatolikni aniqlashda foydala­nish mumkin.

AF (AuxiliaryFlag) - yordamchi o‘tish bayrog‘i. Ikkilik-o‘nlik ko‘rini­shidagi sonlar ustida amal bajarilganda ishlatiladi va u katta 4 bitdan o‘tish ro‘y berganligini bildiradi. Ikkilik-o‘nlik usulida bayt yarmida (4 bitda) o‘nlik raqamning ikkilik kodi saqlanadi. Bunda bir baytda 0 dan 99 gacha bo‘lgan sonlarni saqlash mumkin.

Ikkilik-o‘nlik ko‘rinishdan o‘lchash qurilmalari bilan ma’lu­mot almashish uchun ishlatiladi. Bu sonlar uchun maxsus buyruqlar aniq­langan. Bu buyruqlar bajarilganda AF bayrog‘i holatini tek­shirish­ga to‘g‘ri keladi.

ZF (ZeroFlag)- nol bayrog‘i. Amal natijasi 0 bo‘lsa ZF=1. Masalan, 5 dan 5 ayirish, 20 ga -20 ni qo‘shish amalida.

SF (Sign Falg) - ishora bayrog‘i. Bayroq qiymati 1 bo‘ladi, agar amal natijasi manfiy son bo‘lsa. Umuman olganda, protsessor sonlarni ishorasiz hamda manfiy va musbat bo‘lishi mumkin bo‘lgan ishorali butunlarni bir-biridan ajrata oladi. Ishorali sonning manfiylik alomati - katta razryadda 1 bo‘lishi (15 razryadda yoki 7 razryadda). Masa­lan, ishorali butun sonlar uchun 8000h...FFFFh oralig‘idagi sonlar manfiy hisoblanadi).

OF (Overlow Flag) - to‘lib ketish bayrog‘i. Ishorali sonlar uchun natijani chegaradan chiqib ketishini fiksirlaydi. Masalan musbat sonlar 7FFFh dan oshmasligi kerak. Ikkita musbat sonlarni qo‘shish­da manfiy son hosil bo‘lsa (natija 7FFFh sonidan katta katta bo‘l­sa) yoki manfiy sondan ayirishda natija 8000h sonidan kichik bo‘lsa OF=1 bo‘ladi.

Boshqaruv bayroqlari real rejim bayroqlari registrida uchta.

TF (TraceFlag) - trassirovka bayrog‘i. Programmani qadam­lab baja­rish­ni ta’minlaydi. TF=1 bo‘lsa, har bir buyruq bajarilgandan keyin 1 nomerli vektor bo‘yicha uzilish bajariladi (04 fizik adres­­dagi). Bu bayroq sozlash programmalarida boshqa programmalarni qadamlab bajarishni tashkil qilishda keng foydalaniladi.

IF (Interupt Flag) - uzilish bayrog‘i. Protsessor tomonidan tashqi quril­malardan bo‘ladigan uzilishlarga aks ta’sir qilish (IF=1) yoki qilmaslik (IF=0) shartini aniqlaydi. Bu orqali programmalarningjuda muhim qismlarini tashqi ta’sirsiz bajarish imkon tug‘iladi.

DF (Direstion Flag) - yo‘nalishni boshqarish bayrog‘i. Satr­larni qay­ta ishlash buyruqlarida qo‘llaniladi. Agar DF=0 bo‘lsa, satrkichikadres­lardan katta adrestomonto‘g‘riyo‘nalishda, aks holdateskariyo‘nalishda qaytaishlanadi.

Boshqaruv bayroqlarini «o‘rnatish» va “tashlab yuborish” uchun max­sus buyruqlar mavjud; Masalan, sti (set interrupt - uzilishlarni o‘rnatish) vaungateskaricli (clear interrupt - uzilishlarni “tashlab yuborish”) buyruqlari IF bayrog‘i qiymatini o‘rnatadi.

Mikroprotsessorli xotira (MPX) — unchalik katta bo’lmagan, lekin o’ta tezkor xotiradir (MPX ga murojaat qilish vaqti, ya’ni bu xotiradan ma’lumotlarni o’qish, qidirish yoki yozish vaqti nanosekundlar — mikrosekundning mingdan bir ulushlari bilan o’lchanadi).

  U mashina ishlashining yaqin taktlarida hisoblashlarda qatnashadigan ma’lumotlarni qisqa vaqt saqlash, yozish yoki berish uchun mo’ljallangan; MPX mashinaning yuqori tezkorliligini ta’minlash uchun ishlatiladi, negaki asosiy xotira (AX) tez harakat qiladigan mikroprotsessorni samarali ishlashi uchun kerak bo’lgan ma’lumotlarni qidirish, o’qish va yozish tezligini har doim ham ta’minlay olmaydi.

  Mikroprotsessorli xotira razryadliligi mashina so’zidan kam bo’lmagan tez harakat qiladigan registrlardan tashkiltopgan.

Registrlarni soni va razryadliligi turli mikroprotsessorlarda turlicha: 8086 MPda 14 ta ikki baytli registrlardan to Pentium MP dagiturli uzunlik dagi birnechta o’nlab registrlargachadir.

 Mikroprotsessor registrlari umumiy vazifali va maxsus registrlarga bo’linadi.

  Maxsus registrlar turli adreslarni (xotira segmentlarining adreslari — Asegm, xotira yacheykalarining segmentlar ichida siljish adreslari — Abaza, Aqayd, Asil buyruqlar va b. ), amallarni bajarilish natijalari va SHKning ish rejimlari belgilarini (masalan, bayroqchalar registri) va b. saqlash uchun ishlatiladi.

  Umumiy vazifali registrlar universal hisoblanadi va istalgan ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin, lekin ularning ba’zilari bir qator jarayonlarni bajarishda albatga ishlatilgan bo’lishlari shart.

  MPX registrlarining tarkibi va vazifalari to’g’risidagi batafsilroq ma’lumotlarni ishda ko’rib chiqish mumkin.

 

 

Test savollari

 

 1. Dastlabki 640 Kbayt xotira … xotira deb ataladi?

a) Kesh

b) Yuqori

c) Katta

d) *  Asosiy

 

2. Jarayonlarni bajarish uchun operatsion tizim … dan joy ajratadi?

 

a) Doimiy xotira qurilmasi

b) Tashqi xotira qurilmasi

c) *  OZU tezkor xotira qurilmasi

d) KESh xotira

 

 

6-MA’RUZA. PENTIUM MIKROPROTSESSORLARIDA REGISTRLAR BLOKI

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Pentium mikroprotsessorlarida registrlar bloki

2. Pentium Pro mikroprotsessorlari

3. Pentium MMX mikroprotsessorlari

4. Pentium II  mikroprotsessorlari

 

80586 (R5) mikroprotsessorlari Intel firmasi tomonidan patentlangan Pentium tavar markasi bo’yicha ko’proq ma’lumdir (boshqa firmalarning 80586 MP boshqacha belgilanishga ega: AMD firmasida K5, Cyrix firmasida Ml va b.). Bu mikroprotsessorlar besh pag’onali konveyerli strukturaga ega bo’lib, u ketma-ket buyruqlarning bajarilish taktlarini ko’p marotaba birgalikda ishlashini ta’minlaydi va yana boshqarishni shartli uzatish buyruqlari uchun kesh-buferga ega bo’lib, u dasturlarni tarmoqlanish yo’nalishini oldindan aytish imkonini beradi; samarali tezkorligi bo’yicha ular har bir buyruqni go’yoki bir takt ichida bajaradigan RISC MP lariga yaqinlashadi. Pentium 32razryadli adresli shinaga va 64-razryadli ma’lumotlar shinasiga egadir. Tizim bilan qiymatlarni almashish sekundiga 1 Gbayt tezlik bilan bajarilishi mumkin.

  Hamma Pentium MPlarida har biriga 16 Kbaytdan alohida buyruqlar uchun, alohida ma’lumotlar uchun sozlangan kesh-xotira va 2-darajali kesh-xotiraning sozlangan nazoratchisi (bu nazoratchini MPning ichki chastotasida ishlashini ta’minlaydi) bor; maxsuslashgan konveyerli texnikaviyli qo’shish, ko’paytirish va bo’lish bloklari bor bo’lib, ular siljib yuradigan nuqtali amallarning bajarilishini jiddiy tezlashtiradi.

Pentium Pro mikroprotsessorlari

 

  1995 yil sentyabrda savdo markasi Pentium Pro bo’lgan 80686 (R6) MP ning taqdimot marosini bo’ldi va savdoga chiqarildi.

  Mikroprotsessor 2 ta kristalldan: MP ni o’zidan va kesh-xotiradan tashkil topgan. Lekin u Pentium bilan to’liq mos kelmaydi va xususan, maxsus tizimli platani talab etadi. Pentium Pro 32-bitli ilovalarda yaxshi ishlaydi, 16-bitli ilovalarda esa xattoki Pentium ga birmuncha yutkazadi.

  Yangi sxematexnik echimlar tufayli ular SHKlar uchun yanada yuqoriroq unumdorlikni ta’minlaydi. Bu yangiliklarning bir qismi "dinamik bajarilish" (dinamic execution) tushunchasi bilan birlashtirilishi mumkin, bu 14 ta pag’onali superkonveyerli struktura (superpi pelining), boshqarishni shartli uzatishlarda dasturning tarmoqlanishini oldindan aytish (branch prediction) va mo’ljallangan tarmoqlanish yo’li bo’yicha (speculative execution) buyruqlarning bajarish borligini bildiradi.

Izox, ko’p masalalarni, ayniqsa iqtisodiy masalalarni echish dasturlarida ko’p sonli boshqarishni shartli uzatishlar mavjud. Agar processor o’tish, tarmoqlanish yo’nalishini oldindan ayta olsa, u holda uning ish unumdorligi hisoblash konveyerlarini yuklashni optimallashtirish hisobiga sezilarli ortadi. Pentium Pro processorida oldindan to’g’ri aytish ehtimolligi 90%, Pentium da esa 80%.

256 — 512 Kbayt sig’imli kesh-xotira — Pentium processorlaridagi yuqori unumli tizimlarning majburiy xususiyatidir. Lekin ularda sozlangan kesh-xotira katta bo’lmagan (16 Kbayt) sig’imga ega, uning asosiy qismi esa processordan tashqarida asosiy platada joylashadi.

Shuning uchun u bilan ma’lumotlar almashish MP ning ichki chastotasida emas, balki odatda 2-3 marta past bo’lgan taktli generator chastotasida amalga oshiriladi, buesa kompyuterning umumiy tezkorligini pasaytiradi. Pentium Pro MP da 1-darajali kesh-xotira ham (8 Kbayt dan buyruqlar va qiymatlar uchun) va 256 yoki 512 Kbayt sig’imli 2-darajali kristall kesh-xotira ham bor bo’lib, ular mikroprotsessorning o’zini platasida joylashgan va MP ning ichki chastotasida ishlaydi.

Pentium MMXva Pentium II mikroprotsessorlari

 

  1997 yil ning yanvarida va iyunida multimedia texnologiyasida ishlash uchun modernizatsiya qilingan va mos ravishda Pentium MMX (MMX — Multi Media eXtention) va Pentium II savdo markalarini olgan Pentium Pro mikroprotsessorlarining taqdimot marosimi bo’ldi.

  Pentium MMX MP audio- va videoma’lumotlarni qayta ishlashga mo’ljallangan qo’shimcha 57 ta buyruq, ikki marta kattalashgan (32 Kbayt gacha) kesh-xotira, Pentium Pro MP dan olingan tarmoqlanishlarni oldindan aytish yangi blokini va b. o’z ichiga oladi. SHuning hisobiga unda Pentium MP ga nisbatan 1 millionta tranzistorli element ko’proqdir.

  Bu mikroprotsessorlarnn samarali ishlatish uchun barcha eski dasturlarga (shu jumladan WINDOWS 95, WINDOWS NT operatsion tizimlariga ham) moslashtiruvchi dasturli lavhalarni qo’shish kerak; aslida esa, ularsiz ham Pentium MMX MP oddiy Pentium MPdan birmuncha unumliroqdir. Pentium MMX MP oddiy ilovalarni bajarishda Pentium MPga qaraganda 10-15% tezkorroqdir, yangi 57 ta buyruqni ishlatib multimedia ilovalarini bajarishda esa u 30%ga tezkorroqdir (taqqoslash uchun Pentium Pro MP oddiy ilovalarni bajarishda Pentium MP ga qaraganda, taxminan 20% tezkorroqdir). Pentium MMXning xonalarini hisobga olgan holla yozilgan dasturlar oddiy Pentium MP li SHK larda ishlay olmaydi.

  Pentium MMX MP uchun Socket 7 raz’yomli (ajratgich), MMX qo’llab-quvvatlaydigan yangi BIOS li va ikkita ta’minot kuchlanishli (2, 8 va 3, 5 V) tizimli plata talab etiladi.

  Pentium II MP boshqa hamma MP larga nisbatan o’zgacha tuzulishga ega, xususan, u uncha katta bo’lmagan plata-kartrij ko’rinishida bajarilgan bo’lib, unga processorning o’zi (Pentium Pro da 5, 5 mln ta tranzistor bo’lsa, unda 7, 5 mln ta tranzistor bor) va umumiy hajmi 512 Kbayt bo’lgan ikkincha darajali kesh-xotiraning to’rtta mikrosxemasi joylashtirilgan. Processorning o’z mikrosxemasida joylashgan 1-darajali kesh-xotira Pentium Pro MP da bor bo’lgan 16 Kbayt o’rniga 32 Kbayt sig’imga ega, lekin 2-darajali kesh-xotira MP ning ichki chastotasida emas, balki ikki marta kichik chastotada ishlaydi.

  Pentium II MP 0, 35 mikronli texnologiya asosida ishlab chiqariladi va 2, 8 V ta’minot kuchlanishini ishlatadi. Uning uchun, tabiiyki, boshqa barcha Pentium larga nisbatan o’zgacha tizimli plata talab etiladi.

 

Test savollari

 

 1. Buyruq protsessori faylini ko‘rsating?

a) BIO.COM

b) DOS.COM

c) * COMMAND.COM

d) MODE.COM

 

2. …xotira uzida EXMda ishlatilayotgan ma’lumotlarni saqaydi?

a) doimiy

b) kesh

c) tashqi

d) * tezkor

 

7-MAVZU: SHAXSIY KOMPYUTERLARNING TA’MINOTI HAQIDA TUSHUNCHA, TEXNIKAVIY VA DASTURIY TA’MINOT

 

(2 soat ma’ruza).

 

Reja

 

1. Kompyuterlarning rivojlanish tarixi.

2. Kompyuterning avlodlari.

3. Zamonaviy kompyuterlar va ularning turlari.

4. Dasturiy ta’minot haqida tushuncha.

 

O’tgan asrning 40-yillaridan boshlab univеrsal EHM larning davri boshlandi dеsa bo’ladi. Ularning taraqiyotini avlodlarga bo’lib o’rganish tajribasi kеng qo’llanib kеlingan. Ayni paytda EHMda qo’llanilgan radiotеxnik elеmеntlar bazasi hamda dasturiy ta'minoti kabi tasnif bеlgilari bo’yicha avlodlarga ajratishdan ham foydalanilgan. Lеkin yana bir tasnif bеlgisi — EHMning arxitеkturasidagi farqiga qarab ham u yoki bu avlodga ajratish maqsadga muvofiqdir. Bunga oid gapni «bazaviy EHM»ning arxitеkturasi, ya'ni abstrakt modеlidan boshlaymiz.

Dastlabki EHM larning yaratilishi davrida, mashxur matеmatik Jon fon Nеyman  1945 yildayoq kompyutеr qurilmalari ma'lumotlarni qayta ishlash uchun qanday tarzda univеrsal va maqbul bo’lishi kеrakligini aytib o’tgan edi. Shu bois kompyutеr tuzilishining asoslari fon Nеyman printsipi dеb yuritiladi. Dеyarli barcha zamonaviy (EHM) kompyutеrlar mazkur printsip asosida ishlaydi.

¯     Arifmеtik- mantiqiy qurilma – arifmеtik va mantiqiy amallarni bajaradi.

¯     Boshqarish qurilmasi - dastur bajarilish jarayonini tashkil qiladi va barcha boshqaruv vazifalarini bajaradi.

¯     Yodda saqlash qurilmasi yoki joriy xotira – ma'lumot  yoki dasturlarni o’zida saqlaydi.

¯     Tashqi qurilmalar ma'lumotlarni kiritish va chiqarishni taminlaydi.

Dastlabki EHM larning yaratilishi davrida, mashxur matеmatik Jon fon Nеyman  1945 yildayoq kompyutеr qurilmalari ma'lumotlarni qayta ishlash uchun qanday tarzda univеrsal va maqbul bo’lishi kеrakligini aytib o’tgan edi. Shu bois kompyutеr tuzilishining asoslari fon Nеyman printsipi dеb yuritiladi. Dеyarli barcha zamonaviy (EHM) kompyutеrlar mazkur printsip asosida ishlaydi.

¯     Arifmеtik- mantiqiy qurilma – arifmеtik va mantiqiy amallarni bajaradi.

¯     Boshqarish qurilmasi - dastur bajarilish jarayonini tashkil qiladi va barcha boshqaruv vazifalarini bajaradi.

¯     Yodda saqlash qurilmasi yoki joriy xotira – ma'lumot  yoki dasturlarni o’zida saqlaydi.

¯     Tashqi qurilmalar ma'lumotlarni kiritish va chiqarishni taminlaydi.

 

 

 

Klaster metodi

             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


a22p_mt4

 

 

272_____

 

 

 

 

 

 

 

Birinchi avlod mashinalari 50 yillarda ishlab chiqarilgan bo’lib, asosiy  komponent-lari elektron  lampalardan  iborat bo’lgan. Bu EHMlardagi minglab lampalar elektr energiyasini ko’p  miqdorda talab qilgan, katta  miqdorda issiqlik ajratib chiqargan va ko’p joyni egallagan. Bu mashinalarning amallarning  bajarish tezligi past, xotira sig’imi kichik va tez-tez ishdan chiqib turgan.       Dasturlar mashina kodida  yozilgan. Dastur  tuzuvchi o’zi xotira yachekasini dastur  orqali taqsimlangan. Sobiq ittifoqda birinchi elektron hisoblash  mashinasi akademik S.A.Lebedev  rahbarligida 1951 – yili Ukraina Fanlar Akademiyasi elektron institutida yaratildi va “MESM”(Malaya elektronno-schetnaya mashina) kichik elektron  mashinasi deb nom oldi. 1954-yili  aniq mexanika va hisoblash  texnikasi institutida S.A.Lebedev  rahbarligida “BESM”(Bolshaya eletronno-schetnaya mashina) katta elektron mashinasi yaratildi, u 2048 ta xotira yacheykasiga ega bo’lib sekundiga 9 ming amalni bajarar edi. O’sha vaqtda u jahondagi eng tezkor mashina edi. Birinchi avlod mashinalariga BESM -2 strеlа M-3 , Minsk Urаl-1, Urаl -2,  M-20 vа boshqаlаr kirаdi.

60-yillarning boshlarida elektron lampa o’rniga yarim o’tkazgichli bazasida yaratilgan tranzistorlar ishlatila boshlandi, bu esa mashinaning massasi, o’lchamlari va iste’mol  qiladigan energiyani, issiqlik   ajratishini  keskin kamaytirish  imkonini berdi. Yarim o’tkazgichli mashinalar  EHMning ikkinchi avlodi  bo’ldi va ularning  ishlash  ishonchliligi va tezligi ancha oshdi. Bu avlodga mansub mashinalarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri ularning qo’llanish sohasi bo’yicha ixtisoslshtirilishidir. Bu mashinalarda qo’yilgan masalalarni  yechish uchun dasturlash tillaridan foydalanila boshlandi. 

Apparatlar bloklari – mujassamlangan integral sxemalarning sanoatda ishlab chiqarilishi  60 –yillarning  oxirida uchunchi avlod EHM larning     yaratilishiga olib keldi. Sobiq ittifoqda yaratilgan katta va o’rtacha EHMlar (Ural-11,Ural-12, Ural-15 va yagona tizimli ES EHM lari ) va SM seryali EHMlar shular jumlasiga kiradi. Bu mashinalardan eng quvvatlisi hisoblangan ES-1060 sekundiga 1.5 mln.  amalni  bajarar  edi. ES-ning joriy  xotirasi yuzlab kilobayt va megabayt bilan o’lchanadi. Uchinchi avlod EHMlarini joylashtirish uchun maxsus jihozlangan mashina  zallari  talab qilinar edi.

Katta integral sxemalarning paydo bo’lishi sonli axborotlarni qayta ishlab chiqadigan dastur asosida boshqariladigan qurilmalar – mikroprotsessorlarning yaratilishiga olib keldi.

a22p_mt4Sanoatda 70-yillarda mikroprotsessorlar asosida to’rtinchi avlod mashinalari –mikro EHM ishlab chiqarila boshlandi. To’rtinchi avlod mashinalari tarkibiga “ELBRUS-2”, ”M-10”, ”Korvet”, ”AGAT-9”, ”PRAVES-8A”, IBM PC kompyuterlari ham mansub.

Beshinchi avlod EHMlari-bu to`rtinchi avlod mashinasidan tarkibida intelektual interfeys (bilimlar bazasi, masalalari avto`matik ravishda yechishni dasturiy ta`minot va muloqot prossesori borligi bilan farq qiluvchi, universal su`niy tafakkur mashinalaridir.

Bеshinchi avlod EHMlari — bu to’rtinchi avlod mashinasidan tarkibida intеllеktual intеrfеys (bilimlar bazasi, masalalarni avtomatik ravishda еchishning dasturiy ta’minoti va muloqot protsеssori  borligi bilan farq qiluvchi, univеrsal sun’iy tafakkur mashinalaridir.

Kompyuterlarni sinflash. Kompyuterlarning xotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi, ma`lumotlarning razryad to’rida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab besh guruhga bo’linadi:

-         Supper kompyuterlar (Super Computer);

-         Katta kompyuterlar (Mainframe Computer);

-         Mini kompyuterlar (Minicomputer);

-         Shaxsiy kompyuterlar (PC-Personal Computer)

-         Bloknot (noutbook) kompyuterlar.

Supper kompyuterlar (TOP 500 kompyuterlar) – juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni yechish uchun mo’ljallangan bo’ladi. Bunday masalalar sifatida ob-havoning global prognoziga oid masalalarni, uch o’lchovli fazoda turli oqimlarning kechishini o’rganish masalalari, global informatsion sistemalar va hokazolarni keltirish mumkin. Bu kompyuterlar bir sekundda 10 trilliardlab amal bajaradi.

Shuni qayd qilish lozimki, supperkompyuterlarning ma`lum yo’nalish masalalarini yechishga qaratilgan turlari ham mavjud.

Katta kompyuterlar. – Fan va texnikaning turli sohalariga oid masalalarini yechishga mo’ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va xotira hajmi supperkompyuterlarnikiga nisbatan bir-ikki pog’ona past. Bularga misol sifatida AQSHning CRAY, IBM 390, 4300, IBM ESG’9000, Fransiyaning Borrous 600, Yaponiyaning M1800 rusumli kompyuterlarini va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.

 Minikompyuterlar. Hajmi va bajaradigan amallar tezligi jihatidan katta kompyuterlardan kamida bir pog’ona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning o’lchamlari tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy kompyuterdek kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda.

272_____Shaxsiy kompyuterlar. Hozirda korxonalar, muassasalar, oliy va o’rta maxsus o’quv yurtlarida keng tarqalgan bo’lib, ularning aksariyati Pentium va IBM rusumiga mos kompyuterlardir. Bularni turli kompaniyalar ishlab chiqarishiga qaramay, ham texnik, ham dasturiy ta`minoti mosligi, ya`ni bir-birlariga to’g’ri kelishi nazarda tutiladi.

Bloknot kompyuterlar(Noutbuk).  Noutbuk kompyuterlar hajmi ancha ixcham bo’lib, ammo amallar soni, xotira hajmi shaxsiy kompyuterlar darajasiga ko’tarilib bormoqda. Ularning qulaylik tomonlaridan biri ham elektr energiyasidan va ichiga o’rnatilgan batareyalar (akkumulyator)da ham uzluksiz ishlashi mumkinligidir.

Hozirda noutbuk kompyuterlaridan ham ixcham cho’ntak kompyuterlari ishlab chiqarilmoqdayu ular ham, tabiiyki, operatsion sistema boshqaruvida ishlaydi va ular turli soha masalalarini yechishga qodir.

Shaxsiy kompyuter ikkita tashkiliy qismlardan iboratligini biz oldingi bobda aytib o’tgan edik. Bular ap­parat ta`minot (hardware) va dasturiy ta`minot (software)lardir.

Apparat ta`minoti — bu, birinchi navbatda kompyuterning asosiy texnik qismlari va qo’shimcha (atrof) qurilmalaridir.

Dasturiy ta`minot kompyuterning ikkinchi muhim qismi bo’lib, u ma`lumotlarga ishlov beruvchi dasturlar majmuasini va kompyuterni ishlatish uchun zarur bo’lgan hujjatlarni o’z ichiga oladi. Dasturiy ta`minotsiz har qanday kompyuter bamisoli bir parcha temirga aylanib qoladi.

 

Test savollari

1. Kompyuterni ishlash printsipi va mukammal kurinishini taklif etgan olim?

a) *J. Neyman

b) B. Geyts

c) Virt

d) Paskal

 

2. Zamonaviy professional  ShK lar kanday arxitekturaga  ega?

a) Bitta platali

b) Shinali

c) energiya tejaydigan

d) Shlyuz

 

8-MAVZU: INTERFEYS TUSHUNCHASI, UNING TURLARI, DASTURIY TA’MINOT TURLARI VA ULARNING KLASSIFIKASIYASI

(2 soat ma’ruza).

 

Reja

1.                 Operatsion tizim tushunchasi.

2.                 Windows operatsion tizimi xususiyatlari

3.                 Windows operatsion tizimi ishchi stoli tuzilishi.

4.                 Windows operatsion tizimi muhitida ishlash

5.                 Fayllarni arxivlash. Arxivatorlar.

6.                 Kompьyuter virusi haqida tushuncha

7.                 Antivirus dasturlar.

8.                 Viruslarga qarshi chora tadbirlar

 

Biz hozirgacha kompyuterlar­ning tuzilishi, texnik ta’minoti (ichki va tashqi qurilmalari) va kompyuterning dasturiy ta’minoti bilan tanishib chiqdik. Umumlashtirib shuni aytish mumkinki, kompyuterning texnik va dasturiy ta’minoti o’zaro uzviy aloqada bo’ladi hamda birgalikda foydalanuvchi uchun xizmat qiladi. Vaziyatga qarab foydalanuvchi kompyuterning texnik va dasturiy ta’minotini boshqaradi, o’zining maqsadidan kelib chiqib bu qismlar bilan aloqada bo’ladi, boshqacha aytganda, o’zaro ta’sirlashadi. Bu o’zaro munosabatni informatikada interfeys atamasi bilan ifodalashadi:

Interfeys (ing. – interface) – bu o’zaro ta’sir, aloqa, birlashtirish, muvofiqlashtirish vositasidir.

Bu atama informatikada keng tushunchalar doirasida ifodalanadi: apparatli interfeys (elektron qismlar darajasida), dasturiy interfeys (dasturiy modullarni tutashtirish haqidagi qoida va kelishuvlar majmuasi), dasturlar­ning qurilmalar bilan o‘zaro munosabati apparatli-dasturiy interfeys va nihoyat, dastur va kompyuterni inson bilan muloqoti va o’zaro ta’sir vositasi sifatidagi foydalanuvchi interfeysi. Hozirgacha foydalanuvchi interfeysi bilan qisman tanishgan edingiz, masalan, Paint yoki MS Word dasrurlarining muloqot oynasi, bu dasturlarning asosiy elementlaridan menyular, ishchi maydoni va uskunalar paneli.

Interfeys vositalarning o‘zaro umumiy protokolga (qonun-qoidalarga) rioya qilinishini talab etadi. Aks holda bu vositalar o‘zaro bog‘lana olmaydi. Masalan, elektr lampochkani elektr manbaiga ulash uchun quyidagi shartlar (moslik) bajarilishi kerak:

¨                      elektr lampochka patronga mos bo‘lishi kerak;

¨                      elektr lampochka elektr manbaidagi kuchlanishga mo‘ljallangan bo‘lishi kerak.

Keltirilgan misolda interfeys protokoli ikkitagina shartdan iborat bo‘lib, ikkalasi ham apparatli interfeysga mansub. Agar bu shartlar bajarilmasa, elektr lampochkani elektr manbaiga ulab bo‘lmaydi. Bu holni lampochkani manbaga ulash interfeysi o‘zgacha protokolga ega, deyish mumkin. Lekin, lampochkani elektr manbaiga ulash bilan kompyuter sistemasini taqqoslab bo‘lmaydi, albatta.

Ma’lumki, kompyuterli tizimda o‘nlab qurilmalar bir-biri bilan bog‘lanishi va minglab dasturlar ular bilan mutanosib ishlashi kerak.

 


Kompyuterda apparatli interfeysni kompyuter qurilmalarini ishlab chiqaruv­chilar ta’minlaydi. Ular qurilmalarning bir-biri bilan bog‘lanishining (ulanishining) mosligi va bir xil kuchlanish bilan ishlashini kuzatib boradilar. Lekin dasturlar bilan qurilmalarning o‘zaro munosabati (apparatli-dasturiy interfeys) yoki dasturlar­ning o‘zaro aloqasi (dasturiy interfeys) hech kim tomonidan kuzatilmaydi. Chunki, birinchidan, dasturchilar har bir kompyu­terda qanday qurilmalar o‘rnatilganini va qanday dasturlar borligini avvaldan bilishmaydi. Ikkinchidan, kompyuter qurilmalarini ishlab chiqaruvchilar esa bu qurilmalarni qanday dasturlar bilan ishlashiga to‘g‘ri kelishini avvaldan bilishmaydi. Shu sababli dasturiy ta’minot bilan apparatli ta’minot o‘rtasidagi muvofiqlashtirishni maxsus dastur – operatsion sistema o‘z zimmasiga oladi.

Foydalanuvchi kompyuter bilan muloqoti jarayonida o’zi sezmagan holda kompyuterning apparatli ta’minoti bilan ham, dasturiy ta’minoti bilan ham aloqada bo‘ladi. Ammo kompyuterda minglab dasturlar mavjud bo‘lib, ularning har biri bilan turlicha muloqot qilishga to‘g‘ri keladi. Ba’zi dasturlar klaviatura yordamida ishlashga, boshqalari sichqoncha bilan ishlashga, yana birlari joystik yoki boshqa biror boshqarish qurilmalari bilan ishlashga mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ma’lum bir dasturlar ma’lumotlarni ekranga matn shaklida chiqarsa, boshqalari grafik tasvir shaklida, yana birlari esa umuman ekrandan foydalanmasdan tovush yoki nutq ko’rinishida ma’lumot berishi mumkin.

Dasturlar xilma-xil bo‘lgani kabi ularning interfeysi ham turlicha bo‘ladi. Foydalanuvchi interfeysi xususi­yatlariga ko‘ra bir necha turga ajratilishi mumkin. Agar dastur bilan muloqot qilish juda qulay bo‘lib, foydala­nuvchi uchun qiyinchilik tug`dirmsa, bunday dastur qulay foydalanuvchi interfeysiga ega deyiladi. Agar dastur bilan turli xil usullarda ishlash mumkin bo‘lsa, bunday dastur yumshoq interfeysga ega deyi­ladi. Shunday dasturlar ham bo‘ladiki, ular bilan ishlashda ma’lum talab va ko‘rsat­malar­dan tashqariga chiqib bo‘lmaydi. Bu holda dastur qattiq interfeysga ega deyiladi.

Dasturning ishlash muhitiga (holatiga) qarab, dastur nografik (grafik bo‘lmagan yoki matnli – A rasm) yoki grafik (B rasm) interfeysga ega deyish mumkin.

 

Dastur matnli interfeysga ega deyilishi dastur bilan ishlashda faqat klaviaturadan foydalani-lishi yoki ma’lumot­lar ekranda faqat matn ko‘rinishida aks ettirilishi bilan bog’liq. Agar dastur ishlashi jarayonida ekranda grafik tasvirlar aks ettirilsa va uni sichqoncha yordamida boshqarish mumkin bo‘lsa, u holda bunday dasturlarni grafik interfeysga ega deyiladi.

Hozirgacha kompyuterlarning texnik tuzilishi va dasturlar haqida ma’lumotlar oldingiz. Dastur bilan ta’minlanmagan komputerlar quruq “temir”dan boshqa narsa emas. Chunki, biror bir dastursiz kompyuter xech qanday “bilim”ga ega emas. Shuning uchun dasturlar kompyuterlarning texnik tuzilishining mantiqiy davomi hisoblanadi va biror kompyuterning qo‘llanish sohasi undagi dasturlar to’plamiga uzviy bog’liqdir. Kompyuterlar inson amaliy faoliyatining turli sohalarida qo‘llanilishi tufayli foydalanuvchi, ya’ni kompyuterni ishlatuvchi shaxs ham undan har xil imkoniyatlarni talab etadi. Talab etilgan imkoniyatlarning borligi ma’lum darajada dasturiy ta’minotga ham bog’liqdir.

Informatikada kompyuter texnikasini quyidagi ikki qismning birligi sifatida qaraladi:

·texnik vositalar;

·dasturiy vositalar.

Texnik vositalar – kompyuterning qurilmalaridir. Ingliz tilida bu qism Hardware deb atalishi va “qattiq mahsulotlar” deb tarjima qilininishi sizga ma’lum (ing. hard – qattiq, ware –  mahsulot). Bu qismga, masalan, protsessor, vinchester, monitor, klaviatura, disk yurituvchi, printerlarni misol sifatida ko’rsatish mumkin.

Dasturiy vositalar – kompyuter tomonidan ishlatiladigan barcha dasturlar to’plamidir. Ingliz tilida bu qism Software deb ataladi va “yumshoq mahsulotlar” deb tarjima qilinadi (ing. soft – yumshoq). Bu so‘z dasturiy ta’minot bilan kompyuterlarning mutanosibligini, dasturlarning takomillashishi, rivojlanishi va moslashuvchanligini ifodalaydi.

Bundan tashqari informatikada yana bir yo’nalish Brainware (brain inglizchadan tarjimasiintellekt, ong) – algoritmik yo’nalish ajratiladi. Bu yo’nalish algoritmlarni ishlab chiqish, ularni tuzish usul va uslublarini o‘rganish bilan bog’liqdir.

Kompyuterlarda ishlatilayotgan dasturlarni shartli ravishda quyidagi uch turga ajratish mumkin:

1.          Sistema dasturlari

2.          Amaliy dasturlar

3.          Uskunaviy dasturlar

·sistema dasturlari – turli yordamchi vazifalarni bajaruvchi dasturlar, masalan:

a)                     kompyuter resurslarini boshqarish (protsessor, xotira, kiritish-chiqarish qurilmalari);

b)                    foydalanilayotgan ma’lumot nusxalarini hosil qilish;

c)                     kompyuterni ishlash imkoniyatlarini tekshirish;

d)                    kompyuter haqida ma’lumotlar berish va hokazo.

·amaliy dasturlar – foydalanuvchiga aniq bir foydalanish sohasida ma’lumotlarga ishlov berish va qayta ishlashni amalga oshiruvchi jami dasturlar;

·uskunaviy dasturlar – kompyuter uchun yangi dasturlar tayyorlash va tahrirlashni yengillashtiruvchi dasturlar.

Bu ajratishning shartli ravishda deyilishiga sabab shuki, dasturiy ta’minotning keskin rivojlanishi va kompyuterlarni qo‘llanish sohasining kengayib borishi ba’zi dasturlarning bir turdan boshqa turga o‘tib qolishiga sabab bo’lmoqda. Masalan, ba’zi amaliy dasturlarning qo‘llanish sohasi chuqurlashib borganligidan va alohida zaruriyatga egaligidan uskunaviy dasturga aylanib bormoqda. Ikkinchi tomondan, foydalanuvchiga e’tiboriga shunday dasturlar tavsiya etilmoqdaki (masalan, “elektron suhbatdosh”), ularni yuqoridagi xususiyatlar bo’yicha ajratish mushkul.

Hozirgi kunda dasturiy ta’minotni quyidagi o’zaro bog’langan guruhlar orqali ifodalash mumkin:

·operatsion sistemalar (MS DOS, Windows naqllari, Unix, Linux, Nova, Mandriva, Machintosh, Doppix) va qobiq-dasturlar (Norton Commander, Far manajer, Windows Commander, Total Commander);

·dasturlash sistemalari (BASIC, Visual Basic, Paskal, Delphi, C, C++);

·uskunaviy sistemalar (redaktorlar, sozlovchilar, makroassemblerlar);

·integrallashgan dasturlar paketi (matn muharrirlari, matn protsessori, elektron jadvallar, ma’lumotlar omborini boshqarish sistemalari);

·mashina grafikasi sistemalari (ilmiy, muxandislik, o’quv, animatsion, ijodiy);

·ma’lumotlar omborini boshqarish sistemalari (FoxPro, Access, Paradox);

·amaliy dasturiy ta’minot (buxgalterlik, nashriyot, avtomatik loyixalash sistemalari, elektron jadvallar).

Ko’pincha amaliy dasturlarni ilovalar (rus. prilojeniya) deb ham atashadi. Barcha ilovalar alohida dastur sifatida yoki integrallashgan (birlashtirilgan) sistemalar sifatida qaralishi mumkin. Odatda, ekspert sistemalar, matematik hisoblash, modellashtirish va tajriba natijalarini qayta ishlash dasturlari, shuningdek ofis sistemalari integrallashgan sistemalardan iborat. Keng tarqalgan va qulay integrallashgan sistemaga misol sifatida Microsoft Office integrallashgan sistemasini olish mumkin. Microsoft Office integrallashgan sistemasi o’z ichiga matn protsessori, elektron jadval, ma’lumotlarni boshqarish sistemasi, taqdimot hosil qilish dasturi, elektron pochta bilan ishlash dasturi va boshqa dasturlarni o’zida mujassamlashtirgan. Bu integrallashgan sistemadagi biror dastur yordamida hosil qilingan ma’lumotlarni sistema ichidagi boshqa dasturlarga osongina bog’lash mumkin.

Sistema dasturlarining bir bo’lagi sifatida yordamchi dasturlar – utilitlar (lotin. – foydali) ishlab chiqilgan. Bu dasturlar operatsion sistemaning imkoniyatini oshirishga xizmat qilishi yoki alohida vazifani bajarishi ham mumkin.

Utilitlarning ba’zi ko’rinishlari:

·kompyuter qurilmalarini boshqaruvchi va testdan o’tkazuvchi dasturlar;

·kompyuter qurilmalarini boshqaruvchi drayver dasturlar;

·axborotni zichroq yozilishini ta’minlovchi arxiviator dasturlar;

·kompyuterning ishiga zarar keltiruvchi va foydalanuvchi ishiga hala beruvchi dasturlardan himoyalovchi antivirus va antispam dasturlar;

·kompyuterlar orasida ma’lumot almashishni ta’minlovchi kommunikatsiya dasturlari;

·kompakt disklarga yozishni ta’minlovchi dasturlar;

·nompyuterni multimedia imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlar va hokazo.

Bundan tashqari, dasturiy ta’minot tarqatilishi va targ’ib qilinishi bo’yicha quyidagi asosiy turlarga ajratiladi:

·  Software – qiymati 100% to’langanidan keyin o’rnatilib, foydalaniladigan dasturiy ta’minot. Masalan, Windows operatsion sistemalari, MS Office dasturlari, Adobe Photoshop va Macromedia Flash naqllari,

·  Shareware (ing. Share – qisman) – aprobatsiya, ya’ni sinovdan o’tkazish muddatiga ega bo’lgan dasturlar. Sinov muddati, odatda, bir necha kun yoki bir oygacha, yoki bir necha bor kirib ishlashga mo’ljallangan bo’ladi. Ba’zan bunday dasturlarning imkoniyatlari cheklangan naqli beriladi. Agar foydalanuvchiga shunday dastur zarur bo’lsa, u dasturni to’liq naqlini xarid qilib olishi mumkin. Bu kabi dasturlarni Internet tarmog’idan jahonga mashxur Download.com katalogidan, dasturlarni tarqatish bilan shug’ullanuvchi Softpedia agentligidan, rossiyaning Softkey katalogidan topish mumkin.

·  Freeware (ing. Free – erkin) – mutlaqo bepul dasturiy ta’minot. Aksariyat hollarda reklama sifatida yoki dasturchilarning ilk ishlanmalari tarqatiladi. Bu dasturlardan tekin foydalanish mumkin, lekin dasturni o’zgartirib bo’lmaydi. Chunki, dasturning birlamchi kodlari ochiq holda berilmaydi.

·  Free and Open Source Software (ing. erkin va birlamchi kodi ochiq) – mutlaqo bepul va birlamchi kodi ochiq dasturiy ta’minot. Foydalanuvchi bu kabi dasturlarni tekin ishlatish bilan birga o’z imkoniyatlari va ehtiyojiga moslab o’zgartirishi mumkin.

Kompyuterga dasturiy ta’minotni o’rnatish jarayoni installyatsiya deyiladi, uni o’chirish esa deinstallyatsiya deb ataladi. Biror bir dasturiy ta’minotni o’rnatishdan oldin dasturning sistemaga bo’lgan talablarini, ya’ni kompyuter qurilmalariga qo’yiladigan talablarni ko’rib chiqib, mosligini aniqlash lozim. Agarda kompyuterning konfiguratsiyasi (ya’ni, kompyuter qismlarining imkoniyati) dasturning talablariga javob bermasa, u holda mazkur dastur ishlamaydi yoki noto’g’ri ishlaydi.

Ba’zi dasturlar installatsiya qilinishi shart emas. Ularni faqatgina nusxalab olish kifoya. Bunday dasturlar, odatda, biror bir yo’nalishdagi ishni bajarishga mo’ljallangan bo’ladi.

Shuni unutmangki, kompyuter virusi” ham dasturdir. Lekin bu dastur boshqa dasturlarga birikib olib yoki mustaqil ravishda ishlaydi hamda foydalanuvchi ishiga yordam berish o‘rniga uning ishlariga zarar yetkazadi: ma’lumotlarni o‘chiradi yoki buzadi, kompyuter qismlari ishini o’zgartiradi, tezkor xotirani to’ldirib kompyuter ishlashini sekinlashtiradi va hokazo.

Windows  operatsion muxiti kuyidagi imkoniyatlarga ega:

§Universal grafika- Windows dasturlarining kurilmalariga va dastur ta’minotga bogliksizligini ta’minlaydi.

§Yagona interfeys- Windowsda foydalanuvchining  mulokoti yagona, ya’ni turli dasturlar bilan ishlash koidalari umumiy. SHuning uchun yangi dastur bilan ishlaganingizda bu koidalardan foydalanishingiz mumkin.

§Mavjud dastur ta’minot bilan muvofikligi – Windows ning barcha amaliy paketlari taxrirlagichlari, elektron jadvallari ishini tula ta’minlaydi.

§Ko’p masalaligi – Windows bir paytning uzida bir necha masalani xisoblaydi, bir dasturdan boshkasiga utishni ta’minlaydi.

§Mavjud operativ xotirada tula foydalana oladi, kurilma resurslaridan xam tulik foydalanadi.

§Ma’lumotlar almashuvi – Windows dasturlararo ma’lumotlar almashish imkoniyatiga ega. Bu maxsus Clipboard (ma’lumotlar buferi) yoki DDE (ma’lumotlarning dinamik almashuvi, ya’ni boshka dastur natijalaridan foydalanish) yoki OLE (ma’lumotlardan ularni taxrirlagan xolda foydalanish) yordamida amalga oshiriladi.

 

Test savollari

 

 1. WINDOWS operatsion tizimi necha masalali operatsion tizim

a) Bir masalali

b)  Ikki masalali

c) *  Kup masalali

d) Uch masalali

 

2. Windows NT 5.0 operatsion tizimida  qo‘llaniladigan asosiy fayl tizimi:

a) * NTFS

b) FAT

c) DFS

d) FAT 32

 

9-MAVZU: SISTEMAVIY DASTURIY TA’MINOT VA ULARNING TURLARI

(2 soat ma’ruza)

Reja

1.                 Sistemaviy dasturiy ta’minot.

2.                 Operatsion tizimlar.

3.                 UNIX operatsion tizimi.

4.                 WINDOWS NT operatsion tizimi.

5.                 Ms Dos Operatsion Tizimi.

6.                 Operatsion tizimni yuklash.

 

SISTEMAVIY DASTURIY TA’MINOT(SDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan:

- kompьyuterning va kompьyuterlar tarmog’ining ishonchli va samarali ishlashini ta’minlash;

- kompьyuter va kompьyuterlar tarmog’i apparat qismining ishini tashkil qilish va profilaktika ishlarini bajarish.

Sistemaviy dasturiy ta’minot ikkita tarkibiy qismdan - asosiy (bazaviy) dasturiy ta’minot va yordamchi(xizmat ko’rsatuvchi) dasturiy ta’minotdan iborat. Asosiy dasturiy ta’minot kompьyuter bilan birgalikda yetkazib berilsa, xizmat ko’rsatuvchi dasturiy ta’minot alohida, qo’shimcha tarzda olinishi mumkin.

Asosiy dasturiy ta’minot (baze software) - bu, kompьyuter ishini ta’minlovchi dasturlarining minimal to’plamidan iborat. Ularga quyidagilar kiradi: operatsion tizim (ot); tarmoq operatsion tizimi.

Yordamchi(xizmat ko’rsatuvchi) dasturiy ta’minotga asosiy dasturiy ta’minot imkoniyatlarini kengaytiruvchi va foydalanuvchining ish muxitini (interfeysni) qulayroq tashkil etuvchi dasturlar kiradi. Bular tashhis qiluvchi, kompьyuterning ishchanligini oshiruvchi, antivirus, tarmoq ishini ta’minlovchi va boshqa dasturlardir.

Operatsion tizim (OT). Kompьyuterning yoqilishi bilan ishga tushuvchi ushbu dastur kompьyuterni va uning resurslarini (tezkor xotira, diskdagi o’rinlar va hokazo) boshqaradi, foydalanuvchi bilan muloqotni tashkil etadi, bajarish uchun boshqa dasturlarni (amaliy dasturlarni) ishga tushiradi. OT foydalanuvchi va amaliy dasturlar uchun kompьyuter qurilmalari bilan qulay muloqotni(interfeysni) ta’minlaydi.

Drayverlar. Ular OT imkoniyatlarini kengaytiradi. Jumladan, kompьyuterning kiritish - chiqarish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha, printerlar va boshqalar)ni boshqarishda yordam beradi. Drayverlar yordamida kompьyuterga yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud qurilmalardan nostandart ravishda foydalanish mumkin.

Hozirgi davrda ko’plab OTlar mavjud:  unix;  ms dos; os/2; windows va h.k.

Windows 95, windows 98, windows XP2 lar grafik interfeysli OTlar hisoblanadi, chunki ular foydalanuvchi bilan grafik tasvirlar (yorliqlar, belgilar) yordamida muloqot qilish imkonini beradilar.

Tarmok operatsion tizimi. Tarmoqqa ulangan kompьyuterlarni yakkahol va birgalikda ishlashini ta’minlovchi maxsus dasturlar majmuasidan iborat OT - tarmoq operatsion tizimi deb ataladi. Ushbu OT, jumladan, tarmoq ichra ma’lumotlarni ayirboshlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish  kabi xizmatlarni ko’rsatadi.

Asosiy dasturiy ta’minotni qo’shimcha ravishda o’rnatiladigan xizmat ko’rsatuvchi dasturlar to’plami to’ldirib turadi. Bunday dasturlarni ko’pincha utilitlar deb atashadi.

Utilitlar — bu, ma’lumotlarni qayta ishlashda qo’shimcha operatsiyalarni bajarishga yoki kompьyuterga xizmat ko’rsatishga (tashxis, apparat va dasturiy vositalarni testlash, diskdan foydalanishni optimallashtirish va boshqalar) mo’ljallangan dasturlardir.

Operatsion tizimlar. EHM da har qanday masalani echish, bir tomondan, bajarilishi kerak bo‘lgan hamma amallarning ketma-ketligini belgilaydigan dasturlarni (dasturli vositalar — software), ikkinchi tomondan esa, bu amallarni amalga oshirish uchun jalb qilinadigan aniq bir texnikaviyura vositalarini (processor, xotira, displey, printer, klaviatura va b. — hardware) talab etadi.

EHM texnikaviy vositalarini boshqarishning ko‘plab jarayonlari ma’lum darajada standart hisoblanadi va aslini olganda, dasturli vositalarga bog‘liq emas.

  Operatsion tizimning (OT) asosiy vazifasi ayni shu ko‘satilgan standart, ko‘pincha esa juda etarlicha oddiy jarayonlarni bajarishni avtomatlashtirishdir.

 OT ning "do‘stonaligi" quyidagini bildiradi, u foydalanuvchiga amaliy dasturlarni bajarish jarayonida kerakli servisni ta’minlaydi va dasturlovchiga dasturlarni ishlab chiqish va sozlash uchun hamda ma’lumotlarni saqlash, o‘zgartirish, aks ettirish va nusxalash uchun qulay shart-sharoitlarni ta’minlaydi.
ShK lar uchun quyidagi OT turlari keng tarqalgan:

• MS DOS - IBM PC AT va XT ShK lari uchun;

• OS/2 - IBM PS/2 va 80386 va undan yuqori MP li PC AT ShKlari uchun;

• UNIX — 32 razryadli IBM PS/2 va 80386 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari uchun;

• WINDOWS 95 — 32 razryadli, 80386 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari uchun;

• WINDOWS NT — 32 razryadli, 80486 va undan yuqori MP li IBM PC AT ShK lari uchun.

MS DOS va WINDOWS 95 operatsion tizimlari to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlar keyingi bobda beriladi.

OS/2 operatsion tizimi. OS/2 (Operating Sistem/2) bitta foydalanuvchili ko‘p masalali OT dir, bir tomonlama (MS DOS -> OS/2) MS DOS bilan dasturli kelishadigan hamda 80286 va undan yuqori MP bilan ishlash uchun (IBM PC AT va PS/2 ShK) mo‘ljallangan. OS bir vaqtning o‘zida 16 tagacha dasturni bajarishi mumkin (ularning har biri o‘zining xotira segmentida), lekin ularning ichida faqat bittasi MS DOS uchun tayyorlangan bo‘ladi.

 OS/2 ning muhim xususiyatlari quyidagilardir:

• foydalanuvchining ko‘p oynachalik interfeysining borligi;
qiymatlar bazasi tizimi bilan ishlash uchun dasturli interfeyslarning borligi;

• lokal hisoblash tarmoqlarida ishlash uchun samarali dasturli interfeyslarning borligi.

 UNIX operatsion tizimi. UNIX — ko‘p foydalanuvchili, ko‘p masalali OT bo‘lib, u dasturlarni va turli foydalanuvchilarning fayllarini etarlicha kuchli himoya vositalarini o‘z ichiga oladi.

UNIX OT dasturlarining ko‘p qismi Si tilida yozilgan (DOS va OS/2 dagi kabi assemblerda emas) va mashinaga bog‘liq emasdir, bu OT ning yuqori harakatchanligini va amaliy dasturlarni universal EHM ga, mini EHM ga va turlicha arxitekturali ShK larga osongina o‘tkazishni ta’minlaydi. UNIX oilasidagi OT ning muhim xususiyati uning modulliligi va keng servisli dasturlar to‘plami bo‘lib, ular foydalanuvchi-dasturlovchilar uchun qulay operatsion vaziyatni yaratishni ta’minlaydi (ya’ni bu tizim amaliy dasturlovchilar mutaxassisligi uchun alohida samaralidir).

 WINDOWS NT operatsion tizimi. WINDOWS NT- ko‘p foydalanuvchili, ko‘p masalali, ko‘p oqimli OT dir, u WINDOWS 95 interfeysiga deyarli o‘xshash bo‘lgan grafikli foydalanuvchi interfeysiga eta.

Bu operatsion tizimning o‘ziga xos xususiyatlari:

• ichiga qurilgan tarmoqdi yordam berish — boshqa OT lardan farqli ularoq u boshidayoq hisoblash tarmog‘ida ishlashni hisobga olib yaratilgan, shuning uchun foydalanuvchi interfeysiga fayllar, qurilmalar va ob’ektlarni birgalikda tarmoqli ishlatish vazifalari moslashtirilgan;

• muhimlik bo‘yicha ko‘p masalalik, bu yuqoriroq muhimli ilovalarning quyi muhim ilovalarni siqib chiqarishiga imkon beradi, xususan, "to‘xtab qolgan" ilovalarni bajarishda tizimning ishlamay turib qolishini avtomatik bartaraf qilish hisobiga mashina vaqtini yanada samaraliroq ishlatish imkonini beradi;

Ms Dos Operatsion Tizimi. Mustaqil ravishda ham, WINDOWS operatsion tizimi tarkibida ham qo‘llaniladi.

MS DOS ning asosiy tarkibny qismlari:

• Kiritish-chiqarish bazaviy tazini (BIOS — Basic Input Output System);

• Operatsion tizimning yuklovchisi (boshlang‘ich yuklash dasturi Boot Record);

• Kengaytma bloki BIOS (IBMBIO. COM fayli yoki unga o‘xshashlar);

• DOS bazaviy bloki (IBMDOS. COM fayli yoki unga o‘xshashlar), uni ko‘pincha uzulishlarni qayta ishlash bloki deb ataladi;

• To‘g‘rilangan ichki makrobuyruqlarni o‘z ichiga olgan buyruqli processor (COMMAND. COM dasturi) (servis va xizmat ko‘rsatish

qims dasturlari, fayllarga xizmat ko‘rsatiladigan ko‘p qims dasturlar);

 • Tizim konfiguraciyasi fayli (CONFIG. SYS buyruqlar to‘plani);

• Jarayonlarni avtoyuklash fayli (AUTOEXEC. BAT buyruqlar to‘plani).

MS DOS bilan birgalikda DOS ga rasniy kirmaydigan, tizimning resurslari bilan ishlashni engillashtiradigan Tashqi makrobuyruqlar va servisli utilitalar va Tashqi qurilmalarning drayverlarini yuklaydigan fayl ham etkazib beriladi.  

 

Test savollari

 

 1. WINDOWS operatsion tizimi necha masalali operatsion tizim

a) Bir masalali

b)  Ikki masalali

c) *  Kup masalali

d) Uch masalali

 

2. Windows NT 5.0 operatsion tizimida  qo‘llaniladigan asosiy fayl tizimi:

a) * NTFS

b) FAT

c) DFS

d) FAT 32

 

10-MAVZU: AMALIY DASTURIY TA’MINOT VA ULARNING TURLARI

(2 soat ma’ruza)

 

Reja

1.                 Amaliy dasturiy ta’minotni  tasniflash

2.                 Predmetli sohaning ta’rifi va modeli

 

«Amaliy dasturlar paketlari» atamasi turli murakkablikdagi va belgilanishdagi dasturlar majmuasiga nisbatan qo‘llaniladi. Oldin ta’kidlanganki, amaliy dastur bo‘lgan dasturiy mahsulot va amaliy dasturlar paketlari o‘rtasida aniq chegarani o‘tkazish mumkin emas. Dasturlar paketlarining borgan sari ko‘proq soni ishlab chiqilishi bilan dasturlar paketi ostida tushinish kerak bo‘lgan yangi ta’riflar paydo bo‘lgan.

Zamonaviy qarashlarga ko‘ra, amaliy dasturlar paketlari - bu masalalarning belgilangan sinfini yechish uchun hamkorlikdagi dasturlarning majmuasidir. Amaliy dasturlar paketlari hamisha ham dasturlashda va ham ushbu amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash bilan yechiladigan masalalar kiruvchi sohadagi belgilangan malakadagi foydalanuvchilarga mo‘ljallangan.

Amaliy dasturlar paketlarini tashkil qiluvchi dasturlarni birga bo‘la olishligi ularda o‘zaro foydalanish imkoniyatini, boshqaruvchi ma’lumotlar va axborot massivlaridan foydalaniladigan tuzilmalarning umumiyligini bildiradi. Bundan tashqari amaliy dasturlar paketlariga mustaqil dasturiy mahsulot sifatida, amaliy alohida turi sifatida qarash kerak.

Ta’rifdan kelib chiqqan holda amaliy dasturlar paketlarining quyidagi umumiy xususiyatlarini ajratish mumkin.

- Paket bir necha dasturiy birliklardan iborat bo‘ladi.

- Paket masalalarning belgilangan sinfini yechish uchun mo‘ljallan-gan.

- O‘z sinfi doirasida paket belgilangan universallikka ega, ya’ni ushbu sinfdagi barcha yoki deyarli barcha masalalarni yechishga imkon beradi.

Paketda ko‘zda tutilganlardan aniq imkoniyatlarni tanlab olishga imkon beruvchi boshqaruv vositalari ko‘zda tutilgan. Paket qo‘llanishning aniq shartlarini sozlashga yo‘l qo‘yadi.

Paket u yaratilgan tashkilot doirasida undan foydalanish imkoniyatlarini hisobga olish bilan ishlab chiqilgan va dasturiy mahsulotga umumiy talablarni qanoatlantiradi.

Hujjatlar va paketni qo‘llash usullari paket tomonidan yog‘iladigan masalalarga tegishli bilimlar sohasidagi malakaning belgilangan darajasiga ega foydalanuvchiga mo‘ljallangan.

Amaliy dasturlar paketlari masalalarining belgilangan sinfini yechish uchun mo‘ljallanganligi sababli, paketning vazifaviy belgilanishi haqida gapirish mumkin.

 

 Amaliy dasturlar paketlarining tasnifi

 

     Vazifaviy belgilanishga ko‘ra OT imkoniyatlarini kengaytiruvchi amaliy dasturlar paketlari ajratiladi, masalan, ko‘p foydalanuvchili tizimlarni ko‘rish, uzoqlashtirilgan abonentlar bilan ishlash, fayllarning maxsus tashkil qilinishini amalga oshirish, OT bilan ishlashni soddalashtirish va h.k uchun. EC OTda vaqtni taqsimlash rejimini amalga oshiruvchi CPB paketi, shaxsiy EHMda MS DOS operatsion tizimi bilan ishlashni yengillashtirish uchun Norton Commander paketi xuddi shunday paketlarga misol bo‘lib xizmat qiladi.

Foydalanuvchilarning amaliy masalalarini yechish uchun mo‘ljallangan paketlar orasida uslubiy-mo‘ljallangan va muammoviy-mo‘ljallangan paketlarni ajratish mumkin. Uslubiy mo‘ljallangan paket foydalanuvchining masalasini paketda ko‘zda tutilgan bir necha usullardan biri bilan yechishga mo‘ljallangan, buning ustiga usul yoki foydalanuvchi tomonidan belgilaniladi, yoki kiruvchi ma’lumotlarning tahlili asosida avtomatik tanlanadi. Bunday paketga - qavariqli dasturlashni yo jarima vazifalari usuli bilan yoki ehtimol blgan yo‘nalishlar usullarining variantlaridan biri bilan yechishga imkon beruvchi matematik dasturlash paketi misol bo‘ladi.

Muammoviy-mo‘ljallangan paketlar umumiy ma’lumotlardan foydalanuvchi masalalarning guruhlar (izchilliklari)ni yechish uchun mo‘ljallanganlar. Bu paketlarning eng ko‘p sonli guruhidir. Muammoli-mo‘ljallangan paket tomonidan bajariladigan operatsiyalarning umumiy xarakterida aks ettirilishi mumkin. Bunday paketlarga - matnli muharrirlar, jadvalli protsessorlar, to‘g‘ri chiziqli dasturlash paketi namunaviy misol bo‘la oladi.

Muammoli-mo‘ljallanish umumiy amaliy muammoda ham berilishi mumkin, uning yechimi alohida masalalarga bo‘linadi, ularning har birlari uchun paketda o‘z algoritmi ko‘zda tutilgan. Sohalararo balanslarni hisoblashini o‘tkazish uchun paket, loyihalashni avtomatlashtirishning har xil tizimlarida foydalaniladigan paketlar - namunaviy misollardir.

Keyingi yillarda keng belgilanishli paketlardan iborat bo‘lgan matnli muharrir, elektron jadvallar protsessori, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi, ma’lumotlar grafik aks ettirish (ishga doir grafika) paketi va uzoqlashtirilgan abonentlar bilan ma’lumotlarni almashtirish vositalarini birlashtiruvchi integratsiyalangan paketlar deb atalganlar keng tarqalgan, 10.1-rasmda paketlarningvazifaviy belgilanishlari bo‘yicha tasniflari varianti ko‘rsatilgan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


10.1-rasm. Paketlarning vazifaviy belgilanishlari bo‘yicha tasniflari varianti

Dasturlash paketini belgilashda paket bir necha dasturiy birliklardan tashkil topadi deb ta’kidlanadi. Bunday dasturiy birliklarni odatda dasturiy modullar deb ataydilar. Paket belgilangan sinfdagi masalalarni yechish uchun mo‘ljallangan. Masalalarning bu sinfini odatda paketning predmetli sohasi deb ataydilar. Hisoblash masalalarini yechish uchun amaliy dasturlar paketlariga nisbatan predmetli soha ma’lumotlarning ba’zi bir tarkibini, ya’ni kiruvchi, oraliq va chiquvchi ma’lumotlarni tashkil qilishni belgilaydi. Aytadilarki, paket o‘zining predmetli sohasiga mos keluvchi axborot bazasidan foydalanadi.

Foydalanuvchi tomonidan tanlab olingan aniq amallarni amalga oshirish uchun paket foydalanuvchidan boshqaruvchi axborotni qabul qilib olishi kerak. Bu boshqaruvchi axborot rasmiy tilda - paketning kirish tilida beriladi. Foydalanuvchining aniq vazifasini kirish tilida bayon qilinishi kirish tilidagi dastur (KTD) deb ataladi.

Paketda har bir masalaning yechimi tegishli algoritmni bajarishdan iborat bo‘ladi. Paketda ko‘zda tutilgan masalalar yechimini algoritmini amalga oshiruvchi paketning dasturiy modellarini ishlab chiquvchi modullar deb ataymiz. Ishlab chiquvchi modullar paketning axborot bazasini tashkil qiluvchi ma’lumotlarning o‘zgarishini bajaradilar.

Foydalanuvchining vazifasini ishlab chiquvchi modullar chaqiriqlarining izchilligiga o‘zgartirish uchun paketga boshqaruvchi modullar kiritilishi kerak.

Paketning foydalanuvchi bilan va paketning boshqaruvchi modullarining axborot bazasi va ishlab chiquvchi modullar bilan o‘zaro hamkorligini ta’minlash uchun paket tarkibiga xizmat ko‘rsatuvchi modullar kiritiladi.

Shunday qilib, amaliy dasturlar paketlarini kirish tili, axborot bazasi, boshqaruvchi, xizmat ko‘rsatuvchi va ishlab chiquvchi modullarning birlashuvi sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Ishlab chiquvchi modullarning majmuasini ko‘pincha paketning vazifaviy to‘ldirilishi deb ataydilar. Boshqaruvchi va xizmat ko‘rsatuvchi modullar paketning tizimli ismi yoki paketning tizimli to‘ldiruvchisi deb ataydilar.

Paket tarkibiy qismining o‘zaro hamkorligi 10.2-rasmda sxematik ravishda ko‘rsatilgan. Operatsion tizim vositalari tomonidan paketning bosh boshqaruvchi moduli (etakchi moduli) ishga tushiriladi. keyin kirish tili dasturlari (KTD) shaklida berilgan foydalanuvchining vazifasini qabul qilish va bu vazifani ishlab chiquvchi va xizmat ko‘rsatuvchi modullarini kerakli izchillikda chaqirish bilan bajarish tashkil qilinadi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


10.2 rasm. Amaliy dasturlar paketini tarkibi.

Amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash usuli ostida masalani yechishda foydalanuvchining paket bilan o‘zaro hamkorligini tashkil qilishni tushunamiz. Amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash usulini tanlash ko‘pincha omillarga bog‘liq, OT va dasturlashning tanlangan tilining imkoniyatlari, ishlab chiqilayotgan ma’lumotlarning hajmlari, masalani yechishning davomiyligi, amaliy dasturlar paketlaridan foydalanishning tezligi (qaytarilish tezligi), paketdan foydalanuvchilar malakalarining xususiyatlari va masalalarni yechishning operativligiga talablar (hisoblash natijalarini kutishning yo‘l qo‘yiladigan vaqti) ulardan eng muhimlari bo‘ladilar.

Hozirgi vaqtda mavjud bo‘lgan amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash usullari g‘oyatda turli - tumandir,ammo paketning o‘zining qurilishi va foydalaniladigan EHM va OTlarining xususiyatlari bilan belgilaniladigan ba’zi bir namunaviy rejimlarni ajratish mumkin.

Amaliy dasturlar paketlarini qurilishi nuqtai nazaridan eng oddiy rejim paketning ayrim dasturlaridan foydalanuvchi tomonidan dasturlashning qandaydir tilida, masalan,SI da tuzilgan ba’zi bir bosh dasturning dasturchasi sifatida foydalanishdan iboratdir. Bu holda amaliy dasturlar paketlari faqat ishlab chiquvchi modullardan tashkil topadi va dasturlashda foydalanilgan til dasturlarining kutubxonasini kengaytirilishi sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.

Amalga oshirilishning murakkabligi bo‘yicha keyingi rejim paketni aniq bajarilishi uchun barcha boshqaruvchi axborotlar paketni ishga tushirishda kirish tilida tugallangan dasturlar ko‘rinishida berilishini ko‘zda tutadi. Paketning bundan keyingi ishi foydalanuvchining ishtirokisiz o‘tadi. Bunday rejimni OTning tegishli rejimiga o‘xshatib, ko‘pincha paketli deb ataydilar. Paketli rejim ko‘pincha bir turli masalalarni kirish tilidagi bittagina dasturdan foydalanish bilan yechish talab qilingan vaqtda, har bir masalani yechishga sarflangan vaqt yetarlicha katta bo‘lganda, kirish tilidagi dastur murakkab va katta hajmga ega bo‘lganda qulaydir.

Shaxsiy EHMlarida qo‘llaniladigan ko‘pchilik amaliy dasturlar paketlari masalalarni yechishni berishida foydalanuvchi bilan dialogli o‘zaro hamkorlikka mo‘ljallangan.

Eng oddiy dialogli rejim (dialogli o‘zaro hamkorlikning varianti) foydalanuvchi paketni bajarilishini initsirovka qilishi, vazifani kirish tilidagi dastur shaklida kiritishi va bunda paketni bajarilishini boshqarilishini tugallashidan iboratdir. Amalda bu rejim paketlidan faqat KTDdagi xatolarni tuzatish, muvaffaqiyatsizlikda paketni qaytadan ishga tushirish imkoniyati bilan farqlanadi.

Dialogli rejimning, yana kuzatib borish rejimi deb atalgan murakkabroq varianti paketni bajarishning dinamik boshqarish imkoniyatini ko‘zda tutadi. Boshqaruvchi axborot foydalanuvchi tomonidan qismlar bo‘yicha kiritiladi va paket bilan ishlash jarayonida orali natijalarni tahlil qilish asosida shakllantiriladi. Bunday ish ko‘pgina xollarda, xususan matnlarni tahrir qilish dasturlaridan foydalanishda, elektron jadvallar bilan ishlashda, murakkab hisoblash masalalarini yechishda foydalanuvchi uchun tabiiydir.

 

Predmetli sohaning  ta’rifi va modeli

 

     Amaliy dasturlar paketlarini qo‘llash bilan yechiladigan masalalar kiruvchi fan yoki faoliyat sohasi paketning predmetli sohasi deb ataladi. Boshqa qilib aytganda, predmetli soha paket tomonidan yechiladigan masalalar majmuasi bilan belgilaniladi. Predmetli sohaning bunday mazmunli bayoni paketdan foydalanuvchi uchun foydali axborotlarga ega, ammo u ADPni loyihalashtirish va ishlab chiqish uchun yetarlicha aniq emas.

ADPni ishlab chiquvchi predmetli sohaning ba’zi bir soddalashtirilgan tasviri bilan, predmetli sohaning ba’zi bir modeli bilan ishlaydi.

Matematik model ostida odatda ba’zi bir ob’ektlar (o‘zgaruvchanlar) va bu ob’ektlar o‘rtasidagi aloqalar (munosabatlar) ning majmuasi tushuniladi.

Amaliy dasturlar paketlari predmetli sohasining modelini masalalarni yechishda paketda foydalaniladigan ma’lumotlar (o‘zgaruvchanlar) va bu ma’lumotlar o‘rtasidagi aloqalarning majmuasi bilan berish mumkin.

Ma’lumot (o‘zgaruvchan) predmetli soha modelining bir qismi sifatida predmetli sohada uning rolini aks ettiruvchi mazmunli nomi bilan ta’riflanadi. Bunday nom foydalanuvchi uchun odatiy bo‘lgan predmetli sohaning mazmunli atamalarida belgilaniladi, masalan «Sohaning yalpi mahsuloti», «Mahsulotning nomi», «To‘g‘ridan-to‘g‘ri harajatlarning koeffitsenti». Ma’lumot nomdan tashqari, odatda noyob ism (identifikator)ga ega, undan modelni bayon qilishda foydalanadilar, mazmuniy nom esa faqat paketning foydalanuvchisi bilan aloqa uchun zarurdir. Hisoblashlar jarayonida ma’lumot boshqa ma’lumotlarning miqdorini olish uchun foydalaniladigan miqdorni oladi.

Har bir ma’lumot ma’lumotlarning belgilangan turiga tegishli. Bu yerda ma’lumotning turi ostida uning xususiyatlarining majmuasi, shu jumladan yo‘l qo‘yiladigan miqdorlarning ko‘pchiligi, ma’lumotlar ustida bajarilishi mumkin bo‘lgan operatsiyalarning majmuasi tushuniladi. Ma’lumotlarning turi bilan EHM xotirasida ma’lumot miqdorlarini taqdim etish shakli bog‘liqdir.

Shunday qilib, paketda foydalaniladigan har bir ma’lumot predmetli soha modelida nomi, turi va miqdori bilan ta’riflanadi. Nom va tur ma’lumotning qayd etilgan atributi bo‘ladi, miqdor dinamik xarakterga ega. Dastlabki holatda ma’lumot miqdorga ega bo‘lmasligi mumkin (aytadilarki, ma’lumotning miqdori aniqlanmagan), hisoblashlar jarayonida ma’lumot miqdorni olishi, miqdorni o‘zgartirishi va miqdorni yo‘qotishi mumkin.

Predmetli soha modelida ma’lumotlar o‘rtasida aloqalar (munosabatlar) o‘rnatiladi. Bu aloqalarning xarakteri turli tuman va katta qismi yechilayotgan masalalarning semantikasi bilan belgilaniladi.

Predmetli soha modelida ma’lumotlarning majmuasi paketning axborot bazasidan iborat bo‘ladi. Axborot bazasidagi ma’lumotlar bir- birlari bilan bog‘langan ma’lumotlarning ba’zi bir tuzilishini tashkil qiladi. Bu aloqalarning xarakteri paketning axborot bazasini ishlab chiqishda aniqlanadi va odatda paketni faoliyat yuritishi jarayonida o‘zgarmaydi. Bunday aloqalarni belgilash bo‘yicha aloqalar deb ataymiz. Shunday qilib, belgilash bo‘yicha aloqalar - bu paketning predmetli sohasi modelini qurishda axborot bazasida o‘rnatiladigan aloqalardir.

Paketni ishlab chiquvchi modullari tomonidan amalga oshiriladigan aloqalar boshqacha xarakterga ega. Bu aloqalar belgilab berilgan va predmetli soha modelida potentsial mavjud, ammo faqat aniq masalani yechish jarayonida, paket ishini borishida foydalanuvchining to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki vositali ko‘rsatmasi bo‘yicha amal oshiriladi. Bunday aloqalarni vazifaviy deb ataymiz.

Predmetli soha modelida modelning ishi (foydalanuvchi masalalarining yechilishi) ma’lumotlar miqdorini o‘zgarishi bilan beriladi. Paket ishining boshida ba’zi bir ma’lumotlarning miqdori belgilanishi (indamaslik bo‘yicha qabul qilinishi, foydalanuvchi tomonidan berilishi va kiritilishi) kerak, qolgan ma’lumotlarning miqdori noaniq bo‘ladi keyin foydalanuvchining talablariga muvofiq ba’zi bir ishlab chiquvchi modullar bajariladi, buning natijasida ba’zi bir oldin aniqlanmagan ma’lumotlarning miqdorlari olinadi yoki miqdorga ega bo‘lgan ma’lumotlarning miqdori o‘zgaradi.

Shunday qilib, ma’lumotlar yangi miqdorlarni faqat ikkita usulda olishlari mumkin: yoki foydalanuvchi tomonidan yangi miqdor kiritilishi natijasida, yoki ishlab chiquvchi modulni bajarish natijasida.

Ma’lumotlarning yo‘l qo‘yiladigan turlarining soni turlar ro‘yxatining o‘zi MPO va butun paketning muhim ta’riflari bo‘lishi mumkin.

Aniq miqdorlarni o‘zlashtirish usuli bo‘yicha ma’lumotlarni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:

1.  Ma’lumotlar doimiy miqdorga ega, u paketni yuklashda belgilanishi mumkin va paketni ishlash jarayonida o‘zgarmaydi (va paketdan foydalanuvchi qo‘llash mumkin bo‘lgan vositalar bilan o‘zgartirilishi mumkin emas). Bunday ma’lumotlarga misol bo‘lib har xil jismoniy konstantlar, ma’lumotnomaviy jadval xizmat qiladilar.

2.  Ma’lumot paketni yuklash paytida ba’zi bir qayd etilgan miqdorga (indamaslik bo‘yicha miqdor deb atalganga) ega bo‘ladi, paketni yuklashni borishida bu miqdor foydalanuvchining ko‘rsatmasi bo‘yicha yoki ishlab chiquvchi modullarni bajarilishi natijasida o‘zgarishi mumkin.

3.  Ma’lumot foydalanuvchi ushbu ma’lumotning miqdorini belgilash bo‘yicha harakatni qilgunga qadar miqdorga ega bo‘lmaydi. Foydalanuvchining harakati, taxmin bo‘yicha ma’lumotlar miqdorlarini kiritish va ishlab chiquvchi modullarni bajarishga savollar bilan cheklanganligi sababli, ma’lumotlarning ushbu guruhidan ishlab chiquvchi modullarning hech biri bilan miqdorini hisoblab bo‘lmaydigan ma’lumotlarni ajratish mumkin. Bu ma’lumotlar faqat kiruvchi bo‘lishlari mumkin, agar masalani yechish uchun ularning miqdorlari talab qilinsa, foydalanuvchining o‘zi bu miqdorlarni berishi kerak. Bitta ma’lumotning o‘zini foydalanuvchi tomonidan yechilayotgan masalaga ko‘ra yo kiruvchi sifatida, yoki foydalanuvchining vazifasi bo‘yicha paketni ishlashida hisoblanuvchi sifatida ko‘rib chiqish mumkin bo‘lgan vaziyat bo‘lishi mumkin.

Shunday qilib, predmetli soha modelini qurishda paketda ma’lumotlarning qanday turidan foydalanilishini va miqdorlarni o‘zlashtirishning qanday usullari amalga oshirilishini belgilash, keyin ma’lumotlarning nomini tengli va har bir ma’lumot uchun uning turi va guruhini belgilash kerak.

 

 

 

Test savollari

 1. Bir vazifali operatsion tizim

a) * MSDOS

b) UNIX

c) OS/2

d) WINDOWS NT

 

2. Windows operatsion tizimini o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan asosiy vosita:

a) O‘rnatuvchi fayllari

b) * Tizimni o‘rnatuvchi tizimli CD disk

c) Tizimning asosiy fayllari

d) Utilit dastur fayllari

 

11-MAVZU: DASTURLASH TEXNOLOGIYASINING USKUNAVIY VOSITALARI VA UNDA QO’LLANILADIGAN DASTURLAR HAQIDA TUSHUNCHA

(2 soat ma’ruza)

Reja

1.                 Dasturlar yaratish vositalari.

2.                 Case-texnologiyasi

3.                 Sun`iy intellekt tizimlari

 

DASTURLASH TEXNOLOGIYaSINING USKUNAVIY VOSITALARI. Hozirgi paytda dasturlash texnologiyasining uskunaviy vositalarini yaratish bilan bog’liq yo’nalish tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Bunday uskunaviy vositalar dasturlar yaratish va sozlash uchun quvvatli va qulay vositalarni tashkil etadi. Ularga Dasturlar yaratish vositalari va Sase-texnologiyalar kiradi.

Dasturlar yaratish vositalari. Ushbu vositalar dasturlar yaratishda ayrim ishlarni  avtomatik ravishda bajarishni ta’minlovchi dasturiy tizimlarni o’z ichiga oladi.       

Ularga quyidagilar kiradi: kompilyator va  interpretatorlar; dasturlar kutubxonasi; turli yordamchi dasturlar.

Kompilyator dasturlash tilidagi dasturni mashina kodidagi dasturga aylantirib beradi. Interpretator yuqori darajadagi dasturlash tilida yozilgan dasturning bevosita bajarilishini ham ta’minlaydi.

Dasturlar kutubxonasi oldindan tayyorlangan dasturlar to’plamidan iborat.

Dasturlar yaratish vositalariga Makroassembler MASM, Visual Cutt for Windows Professional Edition kompilyatori, Visual Basic for Windows va boshqalar kiradi.

CASE-texnologiyasi informatikaning hozirgi paytda eng tezkor rivojlanayotgan sohalaridan biridir.

CASE - Somputer aided sistem engineering - axborotlar tizimini avtomatlashtirilgan usulda loyihalash degani bo’lib, CASE-texnologiyasi turli mutaxassislar, jumladan, tizimli tahlilchilar, loyihachilar va dasturchilar ishtirok etadigan ko’pchilikning qatnashishi talab etiladigan axborot tizimlarini yaratishda qo’llaniladi. CASE-texnologiyalari vositalari nisbatan yangi, 80- yillar oxirida shakllangan yo’nalishdir. CASE-texnologiyasi - murakkab dasturiy tizimlarni tahlil etish, loyihalash, ishlab chiqarish va kuzatib turish texnologik jarayonini avtomatlashtiruvchi dasturiy ta’minotdir.

Dasturlash tillari va ularni tasniflash

Hozirgi kunda dasturlash tillarini u yoki bu belgisi bo’yicha tasniflash mumkin. Dasturlash tilining kompyuterga bog’liqlik da­rajasi bo’yicha tasniflash eng umumiy hisoblanadi .

Yuqorida aytilgan belgiga qarab, dasturlash tillari kompyutera bog’liq va kompyuterga bog’liq bo’lmagan tillarga bo’linadi.

Kompyuterga bog’lik tillar, o’z navbatida, kompyuter tillari va kompyuterga mo’ljallangan tillarga ajratiladi.

Dasturlash tilining kompyuter tiliga yaqinligi darajasini tariflash uchun til darajasi tushunchasi qo’llaniladi.

 Kompyuter tili 0 daraja deb qabul qilingan bo’lib, sanoq boshi hisoblana­di. Odamning tabiiy tili “eng yuqori darajadagi til” deb qara­ladi.

Kompyuterga bog’liq bo’lmagan tillar ham ikkita turga bo’li­nadi: birinchisi protseduraga mo’ljallangan tillar, ikkinchisiga - muammoga mo’ljallangan tillar.

Protseduraga mo’ljallangan tillar turli masalalarni yechish algoritmlarini (protseduralarni) tavsiflashga mo’ljallangan; shu­ning uchun ular ko’pincha oddiy qilib “algoritmik til­lar" deb ataladi.

Ushbu tillar yechilayotgan masalalar xususiyatlarini to’la hisobga oladi va kompyuterning turiga deyarli bog’liq emas. Bu xil­dagi tillar tarkibi kompyuter tiliga qaraganda tabiiy tilga, masalan, ingliz tiliga yaqinroq.

Hozirgi kunda hisoblash, muhandis-texnik, iqtisodiy, matnli va sonli axborotlarni tax­lil qilish va boshqa masalalarni yechish tillari malum.

Masalan: FORTRAN tili 1954 yili ishlab chiqilgan bo’lib, FORmyla TRANsla­tor -formulalar translyatori degan manoni anglatadi va ilmiy va muhandis - texnik masalalarni hisoblashlarda qo’llaniladi.

ALGOL tili 1960 yili yaratilgan bo’lib, ALGORITMIC Langauge -algoritmik til degan ma'noni anglatadi va ilmiy-texnik masalalarni hisoblashlarda qo’llaniladi.

KOBOL tili 1959 yili yaratilgan bo’lib, Common Businees Oriented Langauge - “savdo-sotiq masalalariga mo’ljallangan til” degan ma'noni anglatadi. Korxona va tarmoqning moddiy boyligini, moliyasini, ishlab chiqargan mahsulotini hisobga olish bilan bog’liq iqtisodiy masalalarni yechish uchun qo’llaniladi.

PASKAL tili 1971 yilda e`lon qilingan bo’lib, frantsuz olimi Blez Paskal nomiga qo’yilgan. Turli xildagi masalalar yechimini olishda tartiblangan (strukturaviy) dasturlar tuzishda qo’llaniladi.

PL/1 tili 1964 yilda yaratilgan bo’lib, Programming Langauge/ 1 - 1-tartib raqamli dasturlash tili ma'nosini anglatadi. Ushbu til universal tillar turkumiga kiradi.

Bu tilda ishlab chiqilgan dasturlar kompyuterni yangisi bilan almashtirilganda qaytadan tuzib chiqilishi zarur emas.

 BEYSIK (BASIC - Beginner's All      Purpose      Sumbolic Instruction Code - boshlovchilar uchun ko’p maqsadli dasturlash tili) hisoblash algoritmlarini yozish uchun qo’llaniladigan algo­ritmik tildir.

Bu til 1965 yilda Dartmut kolleji xodimlari Ke­mini va Kurtslar tomonidan ishlab chiqilgan.

Protseduraga mo’ljallangan tillardan masalalarning mate­matik ifodalari, algoritmlar va dasturlash usullari bilan ta­nish bo’lgan mutaxassislar foydalaniladilar.

Bunda ulardan kompyuterning tuzilishini mukammal bilish talab qilinmaydi.

Muammoga mo’ljallangan tillar kompyuterda masala yechish usullari va dasturlash usullari bilan tanish bo’lmagan foydalanuvchilar uchun yaratilgandir.

Foydalanuvchi masalani tariflashi, boshlang’ich malumotlarni berishi va natijani chiqarishning talab qi­lingan ko’rinishini aytishi kifoya.

 

Test savollari

 

 1. Qaysi loiyxa xujjatida dasturga bo‘lgan talablar aks etadi?

a)  Texnik loyixada

b) Eskiz loyixada

c) Ishchi loyixada

d) * Texnik topshiriqda

 

2. Dasturlash texnologiyasi instrumentariysiga quyida keltirilganlardan qaysi biri ta’luqli?

a) Antivirus dasturlari

b) Operatsion tizim

c) *Axborot tizimlarini yaratish vositalari

d) Tizimli dasturiy ta’minot

 

12-MAVZU: SISTEMAVIY DASTURIY TA’MINOT

(2 soat ma’ruza)

Reja

1. Sistemali dasturiy ta`minot

2. Drayverlar.

3. Windows OT

 

Sistemaviy dasturiy ta`minot (SDT) quyidagilarni bajarishga qaratilgan:

- kompyuterning va kompyuterlar tarmog’`ining ishonch­li va samarali ishlashini ta`minlash;

-  kompyuter va  kompyuterlar tarmog’`i apparat qismining ishini tashkil qilish va profilaktika ishlarini bajarish.

Sistemaviy dasturiy ta`minot ikkita tarkibiy qism­dan - asosiy (bazaviy) dasturiy ta`minot va yordamchi(xiz­mat ko`rsatuvchi) dasturiy ta`minotdan iborat. Asosiy dasturiy ta`minot  kompyuter bilan birgalikda yetkazib berilsa, xizmat ko`rsatuvchi dasturiy ta`minot alohida, qo`shimcha tarzda olinishi mumkin.

Asosiy dasturiy ta`minot (baze software) - bu,   kompyuter ishini ta`minlovchi dasturlarining minimal to`plamidan iborat.

Ularga quyidagilar kiradi:

- operatsion tizim (OT);

- tarmoq operatsion tizimi.

Yordamchi(xizmat ko`rsatuvchi) dasturiy ta`minotga asosiy dasturiy ta`minot imkoniyatlarini kengaytiruvchi va foydalanuvchining ish muxitini (interfeysni) qulayroq tashkil etuvchi dasturlar kiradi. Bo’lar tashxis qiluvchi,  kompyuterning ishchanligini oshiruvchi, antivirus, tarmoq ishini ta`minlovchi va boshqa dasturlardir.

SHunday qilib, sistemaviy dasturiy ta`minotni sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Operatsion tizim (OT).  kompyuterning yoqilishi bilan ishga tushuvchi ushbu dastur  kompyuterni va uning resurslarini (tezkor xotira, diskdagi o`rinlar va xokazo) boshqaradi, foydalanuvchi bilan muloqotni tashkil etadi, bajarish uchun boshqa dasturlarni (amaliy dasturlarni) ishga tushiradi.

OT foydalanuvchi va amaliy dasturlar uchun  kompyuter qurilmalari bilan qulay muloqotni(interfeysni) ta`minlaydi.

Drayverlar. Ular OT imkoniyatlarini kengaytiradi. Jumladan,  kompyuterning kiritish - chiqarish qurilmalari (klaviatura, sichqoncha, printerlar va boshqalar)ni boshqarishda yordam beradi. Drayverlar yordamida  kompyuterga yangi qurilmalarni ulash yoki mavjud qurilmalardan nostandart ravishda foydalanish mumkin.

 

Hozirgi davrda ko`plab OTlar mavjud:

- UNIX;

- MS DOS;

- OS/2;

- WINDOWS 95;

- WINDOWS NT;

- WINDOWS 98;

Birinchi Shaxsiy  kompyuterlar OT ga ega emas edilar.  kompyuter tarmoqqa ulanishi bilan protsessor doimiy xotiraga murojaat etar edi. Ularda murakkab bo`lmagan das­turlash tili, masalan, Beysik yoki shunga o`xshash tilni qo`llovchi, ya`ni uni tushunib, unda yozilgan dastur bilan ishlay oluvchi maxsus dastur yozilgan bo’lar edi. Ushbu til buyruqlarini o`rganish uchun bir necha soat kifoya qilar, so`ngra  kompyuterga uncha murakkab bo`lmagan dasturlarni kiritish va ular bilan ishlash mumkin bo’lar edi.  kompyuterga magnitofon ulangach, chet dasto’rni ham yuklash imkoniyati yaratildi. Buning uchun bitta, LOAD buyrug`i kifoya edi, xolos.

 kompyuterga disk yurituvchilar ulanishi bilan OTga bo`lgan zaruriyat paydo bo`ldi. Disk yurituvchi magnitofondan shunisi bilan farq qiladiki, bu qurilmaga erkin murojaat etish mumkin.

Diskdagi dasturlarni faqat nomi orqali yuklash imkonini beruvchi operatsion tizim ishlab chiqildi va u disk operatsion tizimi (DOT) deb nom oldi.

DOT nafaqat diskdagi fayllarni yuklash, balki xotiradagi fayllarni diskka yozish, ikkita faylni bitta sektorga tushishining oldini olish, kerak bo`lgan paytda fayl­larni o’chirib tashlash, fayllarni bir diskdan ikkinchisiga ko`chirish (nusxa olish) kabi ishlarni ham bajara oladi. Umuman olganda, DOT foydalanuvchini alohida qog`ozlarda ko`plab yozuvlarni saqlashdan halos etdi, disk yurituvchilar  bilan ishlashni soddalashtirdi va xatolar sonini sezilarli darajada kamaytirdi.

OT larning keyingi rivojlanishi apparat ta`minotining rivojlanishi bilan parallel bordi. Egiluvchan disklar uchun yangi disk yurituvchilar paydo bo`lishi bilan OT lar ham o`zgardi. Qattiq disklarning yaratilishi bilan, ularda o`nlab emas, balki yuzlab, hatto minglab fayl­larni saqlash imkoniyati yaratildi. Shu sababli fayllar nomida ham anglashilmovchiliklar paydo bo`la boshladi. Ana shunda DOT lar ham ancha murakkablashdi. Ularga disklarni kataloglarga bo`luvchi va ushbu kataloglarga xizmat ko`rsatuvchi vositalar (kataloglar orasida fayllarni ko`chirish va nusxa olish, fayllarni saralash va boshqalar) kiritildi. Shunday qilib, disklarda faylli struktura paydo bo’ldi. Uni tashkil etish va unga xizmat ko`rsatish vazifasi esa OT ga yuklanadi. Qattiq disklar yanada katta o`lchamlarga ega bo`lishi bilan OT ularni bir nechta mantiqiy disklarga bo`lishni ham «o`rganib» oldi.

Ular bir yangi paydo bo`layotgan OT kompyuterning tezkor xotirasidan yanada yaxshi, unumliroq foydalana oladi va yanada quvvatli protsessorlar bilan ishlay oladi.

1981 yildan 1995 yilgacha IBM PC kompyuterlarni asosiy operatsion tizimi MS  DOS edi. Shu yillar ichida u MS  DOS 22 versiyasigacha bo`lgan rivojlanish bosqichlarini bosib o`tdi.

MS DOS foydalanuvchi bilan kompyuterning apparat ta`minoti o`rtasidagi «vositachi» bo`lib xizmat qildi. Shuning bilan birga u insonga qaraganda kompyuterga yaqinroqdir. Kompyuterni ta`mirlash va unga xizmat ko`rsatish bo`yicha ko`pgina ishlar ham MS DOS da bajarilar edi.

WINDOWS 95, WINDOWS NT, WINDOWS 98 lar grafik interfeysli OT lar hisoblanadi, chunki ular foydalanuvchi bilan grafik tasvirlar (yorliqlar, belgilar) yordamida muloqot qilish imkonini beradilar.

Tarmoq OT. Tarmoqqa ulangan kompyuterlarni yakkahol va birgalikda ishlashini ta`minlovchi maxsus dasturlar majmuasidan iborat OT- tarmoq operatsion tizimi deb ataladi. Ushbu OT, jumladan, tarmoq ichra ma`lumotlarni ayirboshlash, saqlash, qayta ishlash, uzatish  kabi xizmatlarni ko`rsatadi.

Asosiy dasturiy ta`minotni qo`shimcha ravishda o`rnatiladigan xizmat ko`rsatuvchi dasturlar to`plami to`ldirib turadi. Bunday dasturlarni ko`pincha utilitlar deb atashadi.

Utilitlar - bu, ma`lumotlarni qayta ishlashda qo`shimcha operatsiyalarni bajarishga yoki kompyuterga xizmat ko`rsatishga (tashxis, apparat va dasturiy vositalarni testlash, diskdan foydalanishni optimallashtirish va boshqalar) mo`ljallangan dasturlardir.

 

Test savollari

 

 1. Qaysi dasturlar foydalanuvchi dasturlarini boshqarish, rejalash EXM xisoblash resurslarini boshqarish uchun mo‘ljanlangan?

a) *Operatsion tizimlar

b) Operatsion qobiqlar

c) Utilitlar

d) Dasturlash tillari

 

2. Foydalanuvchi operatsionn tizim komandalari bilan ishlashni yngilashtirishga qaratilgan dasturlar?

 

a)  Operatsion tizimlar

b) *Operatsion qobiqlar

c) Utilitlar

d) Dasturlash tillari

 

13-MAVZU: OPERATSION SISTAMALAR VA ULARNING TURLARI, OPERATSION SISTEMALARNING TARIXI

(2 soat ma’ruza)

Reja

1.  Zamonaviy operatsion tizimlar

2. BIOS kengaytmasi bloki

3. DOS bazaviy bloke

4. Buyruqli protsessor

 

Hozirgi paytda turli hil operatsion sistemalar yaratilgan bo`lib, ular tuzilishiga ko`ra har-hil vazifalarni bajaradi. Misol uchun, UNIX operatsion sistemasi setlar ya`ni tarmoqlar bilan juda yaxshi ishlaydi lekin, disklar bilan ishlashda turli kamchiliklarga ega. MS DOS operatsion sistemasi esa tarmoq bilan ishlada qiyiinchilik tug`diradi. Operatsion sistemalar (OS) foydalanuvchi va kompyuter orasida muloqotni amalga oshiruvchi maxsus dasturlardir. U tezkor xotiradan foydalanish, disklar ustida amallar bajarish hamda kompyuterning boshqa qurilmalar ishlarini boshqaradi.

ü     Operatsion sistemalar turli masalalar uchun mo`ljanlangan bo`ladi. Hozirgi zamon operatsion sistemalari quyidagi guruhlarga bo`linadi:

ü     Kichiq xajmdagi Shaxsiy EHMlarga mo`ljallangan OS (MS DOS, PC DOS);

ü     O`rta xajmdagi Shaxsiy EHMlarga mo`ljallangan grafik OS (Windows, Apple OS);

ü     Katta xajmdagi mantiqiy tarmoqlarni boshqaruvchi OS (Windows NT, Windows XP, Unix, Xenix, Linux).

ü     Windows operatsion sistemasi MS DOS operatsion sistemasiga nisbatan grafik imkoniyatlari mavjudligi uchun ancha qulaydir, ammo Windowsdan foydalanish uchun tezkor kompyuter va kattaroq xotira xajmi talab qilinadi.

   Operatsion tizimni yuklovchi — bu Boot Record va Sistem Bootstrap dasturli modulidir.

    Odatda oddiygina yuklovchi deb ataladigan bu modul tezkor xotiraga DOS ning ushbu ikkita faylini o’qish uchun mo’ljallangan: BIOS kengaytirmaning IBMBIO.COM moduli (yoki EM BIOS) va uzilishlarni qayta ishlash moduli. Yuklovchi har bir formatlangan diskda 0-yo’lakning 0-tomonida 1-sektorda joylashadi. Yuklovchining hajmi 512 bayt, ya’ni bu uncha katta bo’lmagan dastur. Yuklovchi boshlanishida BIOS to’g’risida (firma-tayyorlovchi nomi va tizimning sana - versiyasi) va diskdagi yozuvlarning strukturasi to’g’risida (disk formata, diskdagi va klasterdagi sektorlar soni, fayllarni joylashtirish jadvallari soni va b.) xizmat ma’lumoti joylashtiriladi, keyin еsa dastur-yuklovchining o’zi joylashadi.

    BIOS mashinaning doimiy xotirasi (DX) da joylashgan va shuning uchun shaxsiy komSHK ning shu modeli uchun barcha mumkin bo’lgan operatsion tizimlarning umumiy va o’zgarmaydigan qismi hisoblanadi. DЕ58 ichidagi narsani o’zgartirish murakkab ishdir va shuning uchun amalda bajarilmaydi. Lekin, kerak bo’lib qolganda, BIOS vazifalarini, qo’shimcha modullar yordamida kengaytirish yo’li bilan o’zgartirish mumkin. Bu zaruriyat quyidagi holatlarda kelib chiqishi mumkin:

• SHK ga yangi tashqi qurilmalar ulanganda;

• tezkor xotirada diskni modellashtirilganda (virtual yoki еlektron disk);

• standart bo’lmagan buyruqli protsessorni ishlatganda va b.

    Bunday qo’shimcha modul IBMBIO.COM (yoki EM BIOS) bloki-dir; bu blok go’yoki BIOS ustiga qurilgan bo’lib, uning imkoniyatlarini o’zgartiradi va to’ldiradi. Bu dasturli modul tizimli diskda saqlanadi. DOS funktsiyalarining o’zgarganligi yoki to’ldirilganligi to’g’risidagi kerakli ma’lumotlar operatsion tizimga, IBMBIO.COM dasturi bilan fayl konfiguratsiyasi (DOS sozlamasi) CONFIG.SYS da saqlanayotgan buyruqlar yordamida, xabar beriladi. Har safar SHK ishga tushirilgandan keyin DOS tizimli diskning o’zakli katalogini qarab chiqadi va unda CONFIG.SYS faylini qidiradi. Agar bu fayl topilsa, u holda DOS unda joylashgan barcha buyruqlarni bajaradi.

    Agar konfiguratsiya fayli yo’q bo’lsa, u holda unga kirishi mumkin bo’lgan buyruqning parametrlariga qiymatlar "indamaslik" tamoyili bo’yicha taqdim еtiladi. Konfiguratsiyaning o’zgartirilgan buyruqlari faqat SHK ning shu joriy ishlash seansi uchungina uning navbatdagi qayta ishga tushgunga qadar o’rnatiladi.

    Ko’pincha BIOS modulining kengaytmasi BIOS da saqlanayotgan drayverlarni mantiqiy almashtirish va yangi drayverlarni ulash  vazifalarini bajaradi.

BIOS modulining kengaytmasi yana ushbu ikkita vazifani ham bajaradi:

• DOS uzilishlarini qayta ishlash modulini yuklaydi;

• buyruqli protsessorni yuklaydi va unga boshqarishni uzatadi.

Shunday qilib, IBMBIO.COM SHK asosiy konfiguratsiyasining o’zgarishini hisobga oluvchi va tashqi qurilmalarning qo’shimcha drayverlarini saqlovchi BIOS kengaytmasidir.

Bu DOS ning markaziy bloki bo’lib, u operatsion tizimning asosiy vazifalarini — SHK resurslarini va bajariladigan dasturlarni boshqarishni amalga oshiradi.

    Bu blokda resurslarni (jumladan, tashqi qurilmalarni) boshqarish drayverlar vositasi bilan boshqarishga nisbatan yuqog’iroq, darajada, ya’ni drayverlarga murojaat qilishni tashkil еtish asosida amalga oshiriladi. Ana shu tashkil еtishning boshida fayl tizimi yotadi.

DOS bazaviy blokining asosini (IBMDOS.COM fayli) yuqori darajadagi uzilishlarni qayta ishlovchilar tashkil еgadi; shuning uchun bu blok ko’pincha uzilishlarni qayta ishlash bloki yoki moduli deb ataladi.

    Uzilishlarni qayta ishlash moduli IBMDOS.COM (yoki MSDOS.SYS) nomiga еga va tizimli diskda joylashgan. IBMDOS.COM SHK ning hamma resurslarini mantiqiy darajada (BIOS ni boshqarish darajasiga nisbatan yuqoriroq) boshqarish (va taqsimlash) dasturlarini o’z ichiga oladi; xususan, IBMDOS.COM da TK, bilan ishlaganda BIOS drayverlarini qims dasturlar kabi ishlatuvchi, yuqori darajadagi uzilishlarni qayta ishlovchi dasturlar joylashadi.

IBM DOS.COM ning muhim dasturlari — bu faylli tizimni boshqarish, disklar bilan qiymatlarni blokli almashtirish, asosiy xotirani taqsimlash dasturlaridir.

Buyruqli protsessor (BP) foydalanuvchining SHK bilan o’zaro ishini amalga oshiradi. U DOS fayli hisoblanadi va Command.COM nomiga еga.

    O’zaro ishlash buyruqlar yordami bilan amalga oshiriladi. Buyruqlar ikki tipda bo’ladi: ichki va tashqi. Ichki buyruqlar BP ning o’zining tarkibiga kiradi va DOS yuklangandan keyin tezkor xotirada joylashadi (rezidentli buyruqlar). Tashqi buyruqlar MS DOS tarkibiga kiruvchi .EXE va .COM tipidagi fayllardir.

    BP ning asosiy vazifalarilari quyidagilardir:

1. Klaviaturadan yoki buyruqli fayldan kiritilgan buyruqlarni qabo’l qilish va tahlil qilish.

2. COMMAND.COM faylida mavjud bo’lgan DOS ichki buyruqlarini bajarish.

3. MS DOS ning tashqi buyruqlarini yuklash va bajarish; DOS imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlar (utilita) va .COM va .EXE tipidagi amaliy dasturlar.

    Konfiguratsiya fayli yordamida operatsion tizimni kengaytirish va SHK ba’zi qurilmalarining ishlashiga ta’sir ko’rsatuvchi o’rnatuvchi parametrlarni o’zgartirish mumkin, xususan, yangi tashqi qurilmalarni ishlatish imkoniyatini ta’minlovchi drayverlarni ulash mumkin.

Tizimni konfiguratsiyalash quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

• operatsion tizimni aniq bir apparat resurslariga moslashtirish;

• foydalanuvchining hamjihatlik interfeysini optimallash va yaratish;

• DOS va SHK ning ishlash samaradorligini oshirish.

Konfiguratsiyalash CONFIG.SYS faylida berilgan ko’rsatmalar (direktivalar) bo’yicha, tizimni yuklash vaqtida amalga oshiriladi, bunda quyidagi vazifalarlar bajarilishi mumkin:

• operatsion tizimning ish rejimlarini o’rnatish;

• yangi tashqi qurilmalarning va qo’shimcha xotiraning drayverlarini ulash;

• DOS rezident dasturlarini yuqori xotiraga o’tkazish imkoniyatini ta’minlash;

• xotirani strukturlash (masalan, kiritish-chiqarish buferlari
 uchun xotira maydonlarini ajratish va sh. u.), utilitalarni sozlash, tizimning sharoitlarini shakllantirish va sozlash maqsadida DOS parametrlarini o’rnatish;

• rezident dasturlarni yuklash;

• kiritish-chiqarish standart qurilmalarini identifikatsiyalash.

CONFIG.SYS fayli SHK ning barcha resurslarini (dasturli va apparatli) ma’lum chegaralarda o’zgartirish va shakllantirish imkomini beruvchi maxsus buyruqlarni o’z ichiga oladi.

SHK da ishlaganda ba’zi bir doimiy jarayonlarning bajarilishini ta’minlovchi bir hil buyruqlarni tez-tez bajarishga tuo’ri keladi. Operatsion tizim bu tez-tez takrorlanadigan buyruqlarni maxsus faylga birlashtirish imkonini beradi, bu fayl buyruqli fayl deyiladi (VAT kengaytmasi bilan, shuning uchun uni ko’pincha batch-fayl deyiladi; batch—paketli degan ma’nomi anglatadi). Buyruqli faylga kiritilgan hamma buyruqlar bu faylni bajarish ishga tushirilganda avtomatik ravishda bajariladi.

    Еng muhim buyruqli fayllardan biri jarayonlarni avtoyuklash AUTOEXEC.BAT faylidir, uning bajarilishi bilan odatda DOS ni konfiguratsiyalash yakunlanadi. AUTOEXEC.BAT, tizim ishga tushgandan keyin foydalanuvchi har doim berishi kerak bo’lgan DOS buyruqlarini o’z ichiga oladi, foydalanuvchini trivial (oddiy) amallarni bajarishdan ozod еgadi.

    AUTOEXEC.BAT fayliga kiritilgan buyruqlar bo’yicha quyidagi jarayonlar bajarilishi mumkin:

• operatsion sharoitni va DOS ning ish rejimlarini shakllantirishni yakunlash;

• bajariladigan fayllarni va qiymatli fayllarni qidirishning alternativ yo’llarini o’rnatish;

• tez-tez ishlatiladigan marshrutlar uchun yo’llar nomini belgilash;

• rezident dasturlarni yuklash;

• biror dasturli qobiqni, masalan, Window Commander ni ishga tushirish;

• ishchi katalogni o’rnatish;

• kiritish-chiqarish standart qurilmasini qayta belgilash;

• foydalanuvchi tomonidan ma’lumot kiritishga DOS taklifining ko’rinishini shakllantirish;

• sananing va vaqtning joriy qiymatlarini o’rnatish.

 

Test savollari

 

 1. BIOS tizimi kompyuterda qanday xotirasida saqlanadi?

a) Kattik diskda

b) Tezkor xotirada

c) Tizimli diskda

d) *Doimiy xotirada

 

2. BIOS tizimining asosiy vazifasi nimadan iborat?

 

a) *  Kompyuter qurilmalarini sozligini tekshirish va operatsion tizimni yuklab boshqarishni unga uzatish

b)  Operatsion tizim ishini boshqarish

c)  Kompyuter qurilmalarini bir meyorda ishlashini ta’minlash

d)  Dastur ta’minotini bir me’yorda ishlashini ta’minlash

 

14-MAVZU: Operatsion tizimning ichki buyruqlarning tasnifi. Operatsion sistemaning tashqi buyruqlari va uni ishlatish xususiyatlari

 (2 soat ma’ruza)

Rеja:

1.                 Fayllardan nusxa olish.

2.                 Fayllarni o`chirish

3.                 Kataloglar bilan ishlash.

 

Fоydаlаnuvchi vа EHMning mulоqоti fоydаlаnuvchining MS DOS оpеrаtsiоn sistеmаsigа kеtmа-kеt bеrilаdigаn buyruqlаri аsоsidа tаshkil etilаdi. Buning uchun ichki vа tаshqi buyruqlаr bеrilgаn bo'lib, ichki buyruqlаr COMMAND.COM buyruq fаylidа, tаshqi buyruqlаr esа аlоhidа fаyl ko'rinishidа bo'lаdi. Quyidа DOS ning ichki buyruqlаr ro'yхаti kеltirilgаn.

Ichki buyruqlаr:

BREAK - to'хtаtish;

CD - jоriy kаtаlоgni o'zgаrtirish;

CLS - ekrаnni tоzаlаsh;

COPY - fаyl yoki kаtаlоglаrdаn nusха оlish;

DATE - jоriy sаnаni kiritish;

DELETE - fаylni o'chirish;

DIR - jоriy kаtаlоgdаgi fаyllаr ro'yхаtini ekrаngа chiqаrish;

COMMAND.COM - buyruq prоtsеssоri;

FOR - tаkrоrlаsh buyrug'i;

GOTO - buyruq fаylidаgi metkagа o'tish;

IF - buyruq fаylidаgi shаrtni tеkshirish;

MD - yangi kаtаlоg tuzish;

PATH – Zaruriy qullaniladigan fayllar yolini o’rnatish;

PAUSE - buyruq fаylini ishini to'хtаtish;

PROMPT - DOS tаklifi bеlgisini o'zgаrtirish

REM - buyruq fаylidаgi izох;

REN - fаyl nоmini o'zgаrtirish;

RD - kаtаlоgni o'chirish;

SET - o'zgаruvchini bеlgilаsh;

SHIFT - buyruq fаyli pаrаmеtrlаri nоmеrlаrini surish;

TIME - vаqtni kiritish;

TYPE - fаyl tаrkibini ekrаndа ko'rish;

VER - DOS vеrsiyasini аniqlаsh;

VOL - fоrmаtlаsh jаrаyonidа diskkа quyilgаn bеlgini ko'rsаtish;

 

Tаshqi buyruqlаrning ro'yхаti quyidаgichа:

 

APPЕND - bеrilgаnlаrni izlаsh uchun qushimchа kаtаlоglаrni bеlgilаsh;

ASSIGN - disk yurituvchi mаntiqiy nоmini (hаrfni) o'zgаrtirish;

ATTRIB - fаyl atributini ko'rsаtish yoki o'zgаrtirish;

BACKO’P - fаyllаrning аrхiv nusхаlаrini yarаtish;

CHKDSK - diskni tеkshirish va ma’lumot olish;

COMMAND - MS DOS buyruq prоtsеssоrini ishgа tushirish;

DEBUG – Yuklovchi fаyllаrni islash jarayonini dizаssеmblеrlаnishini ko'rib chiqish;

DISKCOMP – Yumshoq disklаrni sоlishtirish;

DISKCOPY - Yumshoq diskdаn nusха оlish;

EDLIN - sоddа mаtn muhаrriri;

EXE2BIN - ЕХЕ fаylini ikkilik kоdgа o'tkаzish;

FASTOPEN - fаyllаrni оchish tеzligini оshirish;

FC - fаyllаrni sоlishtirish;

FDISK - qаttiq diskni konfigurasiyasini o’rnatish;

FIND - fаyldаgi birоr jumlаni izlаsh;

FORMAT - diskni fоrmаtlаsh;

GRAPHICS - ekrаndаgi tаsvir nusхаsini bоsmаgа tаyyorlаsh;

HELP - DOS buyruqlаri hаqidа mа'lumоtlаr bеruvchi yordаmchi fаyl;

JOIN - disk yurituvchini bеrilgаn kаtаlоggа mаntiqаn bоg'lаsh;

LABEL - disk bеlgisini ko'rish yoki bеlgi qo'yish;

MIRROR - fаyllаrni o'chirishni nаzоrаt qilib bоrish buyrug'i;

MODE - qurilmаlаr ishi hоlаtlаrini o'rnаtish;

MORE - mоnitоr ekrаnigа sаhifаlаrgа bo'lib chiqаrish;

PRINT - mаtn fаylini fоn bilаn bоsmаgа chiqаrish;

ECOVER - qismlаri buzilgаn fаylni tiklаsh;

REPLASE - fаyllаrni yangi vеrsiyalаri bilаn аlmаshtirish;

SORT - bеrilgаnlаrni sаrаlаsh;

SUBST - kаtаlоg nоmini disk yurituvchi bеlgisigа аlmаshtirish;

SYS - sistеmа fаyllаrini diskkа ko'chirish;

TREE - diskdаn kаtаlоglаr shахоbchаsini chiqаrish;

UNDELETE - o'chirilgаn fаyllаrni tiklаsh buyrug'i;

UNFORMAT - fоrmаtlаngаn diskni qаytа tiklаsh buyrug'i;

XCOPY - fаyldаn nusха оlish (COPY gа nisbаtаn imkоniyati ko'prоq).

 

Fayllardan nusxa olish

Fayllardan nusxa olish quyidagi amallardan foydalanish imkonini bеradi:

-         biror  disk  yoki  katalogdagi faylning nusxasini biror disk yoki katalogda hosil qilish;

-         niqob bеlgilaridan foydalanib, fayllar to`plamidan nusxa olish fayl nomini o`zgartirib nusxa olish;  ikki yoki bir nеcha fayllarni yagona faylga birlashtirish.

Qayd etish lozimki,  nusxa olish bilan  katalogda  avvaldan  mavjud bo`lgan  fayl  kabi nomlangan faylning hosil qilinishi natijasida mazkur katalogdagi avvalgi fayl buziladi.

 A: diskdagi abmshr faylidan V:  diska nusxa olish buyrug`i namunasini ko`rsatamiz:

copy a:abmshr b:

 

Mazkur copy buyrug`i bir-biridan bo`sh joy bilan ajralib turgan ikki paramеtrga ega bo`lib,  ularning birinchisi nusxa olinayotgan fayl tutgan o`rni  va nomini bildirsa,  ikkinchisi esa,  hosil qilinayotgan fayl o`rni hamda nomini bildiradi. Agarda kеltirilgan namunadagi kabi hosil  qilinayotgan  fayl  nomi ko`rsatilmasa,  bu uning nomi nusxa olinayotgan fayl nomi kabi bo`lishi kеrak ekanligini bildiradi.

Namunadagi buyruq quyidagi ko`rinishda ham kiritilishi mumkin edi:

 

copy a:abmshr b:abmshr

 

 Buyruq bajarilgach,  MS DOS nеchta fayldan nusxa olinganligi haqida xabar bеradi:

 

          1 File(s) copyed           (1 fayldan nusxa olindi)

 

Agarda nusxa  olinayotgan  fayl nomi noto`g`ri ko`rsatilsa,  quyidagi xabar chiqariladi:

 

          File Not Found              (Fayl topilmadi)

 

          Fayllar to`plamidan nusxa olish uchun niqob bеlgilaridan  foydalanish kеrak bo`ladi. Masalan, joriy disk yoki katalogdagi kеngaytmasi .txt bo`lgan barcha fayllardan a: diskka nusxa olish uchun buyruq ko`rinishi quyidagicha bo`ladi:

copy *.txt a:

Faraz qilaylik a: joriy diskda .txt kеngaytmali fayllar quyidagicha bo`lsin:

lada.txt

sony.txt

toto.txt

Bu vaziyatda MS DOS nusxa olingan fayllar nomi va soni haqida  axborot bеradi:

 

A: lada.txt

A: sony.txt

A: toto.txt

 

3 File(s) copied                   (3 fayldan nusxa olindi)

 

  Nusxa olinayotgan fayllar uchun diskda yetarlicha joy bo`lmasa, MS DOS ko`chirilayotgan fayllar uchun joy yetarli emasligi va nеchta fayldan  nusxa olingani haqida xabar bеradi.

  Nusxa olish chog`ida hosil qilinayotgan fayl  nomini  o`zgartirish  ham mumkin. Misol,  a:  diskdagi lada.txt faylidan b:  diskka niva.txt nomi bilan nusxa olmoqchi bo`lsak, nusxa olish buyrug`i quyidagicha  yozilishi  kеrak:

 

copy a:lada.txt b:niva.txt

 

Bir nеcha faylning nomini o`zgartirib nusxa olish uchun niqob  bеlgilaridan foydalanish mumkin:

Masalan, barcha .txt  kеngaytmali fayllardan a:  diskdan b:  diskka

.bak kеngaytma bilan olish uchun

copy a:*.txt b:*.bak

buyrug`idan foydalanamiz.

Nomlarini o`zgartirib nusxa olish bilan hosil qilinayotgan fayllarni nusxa olinayotgan katalogning o`ziga ham joylashtirish mumkin.  Ammo aynan bir katalogga fayllar nomlari o`zgartirilmay nusxa olish buyrug`i bеrilsa, ekranga quyidagi xabar chiqariladi:

 

     File cannot be copied onto ifself

     0 File(s) copied                    (0 fayldan nusxa olindi)

 

Type buyrug`i

Matn faylini monitor ekranida ko`rib chiqish mumkin. Buning uchun type buyrug`idan foydalaniladi:

type a:brr1.txt

Ko`pincha matn  fayli o`lchami katta bo`lgani uchun ekranga sig`maydi. Bu xolda more buyrug`i yordamga o`tadi, yani:

type a:brr1.txt | more

Saxifama-saxifa matnni ko`rishlik more buyrug`i yordamida amalga oshiriladi. Ixtiyoriy qatorda  uni  to`xtatishlik CTRLQS yoki PAUSE tugmachalari orqali amalga oshiriladi.

 

Ren buyrug`i

 

Fayl nomlarigina o`zgartirish rename buyrug`i orqali amalga oshiriladi.

                          ren a:brr1.txt alm.txt

  Niqob bеlgisi yordamida fayl nomlarida o`zgarish hosil qilish quyidagicha amalga oshiriladi:

                                      ren *.txt *.bak

 

                   Fayllarni bosmaga chiqarish

  Fayllarni bosmaga chiqarish print buyrug`i yordamida amalga  oshiriladi:

                                     print a:brr.txt

  Agarda bir nеcha fayllar kеtma-kеt bosmaga chiqarish talab etilsa, u xolda:

                                     print a:brr1.txt brr2.txt brr3.txt

tarzida buyruq bеriladi.

 

Fayllarni o`chirish

  Tasodifan o`chirilgan fayllarni usha zamon  undelete  buyrug`i  bilan tiklash mumkin, biroq o`chirish amalidan kеyin boshqa  amallarni  bajarilishi tiklashga imkon bеrmaydi. Bu xolda mirror buyrug`i yordamga o`tadi.

mirror /ta /tb,

yani, /t kalitidan foydalanilgan xolda a: va b: disklar nazoratda bo`ladi.

  Fayllarni o`chirish delete buyrug`i yordamida amalga oshiriladi:

 

Delete a:muh.txt

           Buyruqda /r  kalitidan  foydalanilsa, o`chirishni  ta`kidlash haqidagi axborot chiqadi:

del a:muh.txt /p

muh.txt,Delete (Y,N)?

 

     Faylni o`chir  uchun Y, aksincha N ko`rsatiladi.

Faylni o`chirishda  niqoblar yordamida amalga oshirilsa, buyruq quyidagicha yoziladi:

                                    del a:*.txt

 

Agarda a:  diskdagi servmar katalogidagi barcha  fayllarni  o`chirish lozim bo`lsa,

del a:\servmar\*.*

     ko`rinishda buyruq yoziladi.

 

 

Katalog bilan ishlash

 

       Odatda foydalanuvchi tomondan ishlayotgan diskni ishchi  yoki  joriy disk  dеb  yuritiladi. Disklardagi o`zga katologlar bilan ishlash uchun quyidagi ikki amaldan birini tanlash kеrak:

-o`zga katalog  bilan ishlash uchun uning to`liq nomini ko`rsatish:

- SD buyrug’i yordamida kеrakli katologga o`tish va ana shu katologni joriy qilish.

     Katologni dialog tizimi yordamida klaviaturadan quyidagicha hosil qilish mumkin:

K:       A:\> (Dosni yuklangan holatida turipti.)

f:         md abmshr   ¿ (enter) (bu yerda md buyrug’i yordami                                                                         da abmshr nomli katolog hosil qildik.)

f:         cd abmshr  ¿

f:         copy  con  muhammad  ¿ (klaviaturadan to`\ridan to`\ri muhammad nomli fayli hosil qilinadi)

k:        A:\ABMSHR> (abmshr katalogi hosil bo`lganligi va uni ichiga kirib  ishlash mumkinligi ko`rinadi)

F:        "Kompyutеrni sеving va  o`rganing"{ctrlQz } (tugmachalari bosiladi)

K:       Matndan kеyin ^ - bеlgi bilan fayl  yopilganligi ko`rsatiladi.

Kataloglar bilan  ishlash  jarayonida disk yoki katalog joriy ekanligini  ko`rsatish PROMPT buyrug’i orqali bajariladi.

PROMPT taklif  bеlgilari  orqali har hil katalogga oid o`zgartirishlar qilish mumkin,  buyruqdan kеyin  yoziladigan  taklif bеlgilarining manolari quyidagicha:

$p-joriy saqlagich va katalogni  ko`rsatib turish:

$n-joriy saqlagichni ko`rsatib turish:

$d-joriy sanani ko`rsatib turish:

$t-joriy vaqtni ko`rsatib turish:

$h-chapdagi bir bеlgini o`chirish:

$c-kodi 27 bo`lgan bеlgi (ESC):

$g-">" bеlgisi.

Misolar:

K:       A:\>

F:        A:\> prompt $p$t enter

K:       A:\18:51:47.02 

F:        prompt $n$d enter

K:       A Sat 02-28-1998

F:        prompt $g enter

K:>

 

 

Kataloglarda fayllar ro`yxati

  

Kataloglar tarkibidagi  fayllar ro`yxati DIR buyrug’i yordamida ekranda ko`riladi. Ko`rib  chiqishlarni  ustun,saxifama-saxifa holatda bajarish mumkin.Misol:

     dir /w (ekranga fayllar ro`yxati ustun ko`rinishida chiqadi).

     dir /p (ekranga fayllar ro`yxati saxifama-saxifa chiqadi).

Ekranga chiqarilayotgan ro`yxat turli yo`llar bilan saralanishi mumkin.  Buning uchun buyruq so`ngida /o kalitini va quyidagi harflardan birini yozish kеrak:

     (n)- nomlariga ko’ra saralash;

     (е)-kеngaytmalariga ko’ra saralash; 

     (d)- yaratilish sanalarga ko’ra saralash;

     (s)- o`lchamlariga ko’ra saralash;  Agarda ikkinchi harfdan avval (-)chiziqcha bеlgisi yozilsa, saralash usish tarzida emas, kamayish tartibida  olib  boriladi.  Masalan:

     dir a: \  abmshr / on

     dir a: \ abmshr / on

Diskdagi kataloglar shoxobchasini ko`rish tree buyrug’i yordamida bajariladi. Misol:

            Tree a

Kataloglarni o`chirish

 

     Katalogni o`chirish uchun rd buyrug’idan foydalaniladi. Misol:

 

del  a:\ABMSHR\BRR1

 

     buyruq bajarilgandan so`ng katalogdagi BRR1 fayli o`chadi.

     Misol: rd ABMSHR (katalog  ABMSHR  va  uning  tarkibidagi qism kataloglar ham o`chadi)

       

Kataloglardan nusxa olish

   

 Kataloglardan nusxa olish xcopy buyrug’i orqali amalga oshiriladi. Misol:        

xcopy  a:\ABMSHR\BRR1 c:\

 

     Katalogdagi barcha fayllardan nusxa olish uchun quyidagi kalitlardan foydalanish kеrak:

/s- bo`sh  bo`lmagan  barcha qism kataloglardagi fayllardan nusxa olish; /s /e -bo`sh kataloglardan ham nusxa olish.

Katalogni qayta  nomlash uchun rename buyrug’idan foydalaniladi.Misol:

 

rename a:\ABMSHR MUHAMMAD

 

bu buyruqdan so`ng ABMSHR katalog nomi MUHAMMAD nomga  almashadi,

 

Fayl atributlarini ko’rish va o`rnatish uchun ATTRIB buyrug`idan foydalaniladi. ATTRIB  buyrug’ini qo’llanilishi quyidagicha:

ATTRIB [+R/-R] [+A/-A] [+S/-S] [+H/-H] [DISK:] [yo`l] [fayl nomi] [/S] [/D]"

   Bu yerda   +   atributni o`rnatish

 -  atributni olib tashlash"

 R -  faqat o`qish" atributi"

 A - arhivli" atributi"

  S - sistemali" atribut"

  H- yopiq" atributi"

   "[disk:] [yo`l] [fayl nomi]- qayta ishlash uchun ko`rsatilgan fayl yoki fayl guruhi

 /S - ko`rsatilgan nom bo`yicha joriy katalogdan va uning   oyna kataloglaridan fayllarni qayta ishlash"

                   /D-fayllar va natijalarni qayta ishlas

 

Test savollari

 

 1. COMMAND.COM   fayli bu ….?

 

a) Buyruq protsessori

b) Operatsion tizimning asosiy fayli

c) Operatsion tizimning ichki buyquklarini o‘zida tashkil etuvchi fayl

d) * Yuqoridagilarni barchasi to‘g‘ri

 

2. CHKDSK  buyrigini vazifasi … dan iborat?

a) *Disk xolatini tekshirish

b) Diskdagi fayllar ruyxatini ko‘rish

c) Diskli xotirani sozlash

d) Diskli xotiradagi kataloglar ro‘yxatini ko‘rish

 

15-mavzu: Windows operatsion sistemasi va uning turlari (2 soat amaliy)

Reja

1. Windows operatsion sistemasi

2. Windows operatsion sistemasining turlari

 

Shaxsiy kompyuterlar inqilobi bundan 35 yil avval boshlangan edi — Microsoft 1985 yil 20 noyabr kuni MS-DOS o‘rniga yangi tizim — Windows’ning birinchi versiyasini taqdim etgandi.

Foto: The Verge

The Verge’ning yozishicha, Windows 1.0 bugun biz foydalanayotgan Windows tizimlaridan keskin farq qilardi. Shunga qaramay, kompyuterlar uchun mo‘ljallangan jahondagi eng ommabop operatsion tizimning so‘nggi versiyasi — Windows 10’da ham 30 yil avvagi tizimda ko‘rsa bo‘ladigan skroll-barlar, drop-daun menyular, yorliqlar, muloqot oynalari va Notepad hamda MS Paint kabi dasturlar bor.

Mobil qurilmalarning ommalashib, ular uchun mo‘ljallangan operatsion tizimlar kundan-kunga takomillashib borayotgani sabab, 2045 yilda ham biz Windows’ning keyingi 30 yillik tarixiga nazar tashlashimiz ehtimoli kam. Bugun esa Microsoft’ni Microsoft qilgan operatsion tizim o‘tgan davr mobaynida qanchalik o‘zgarganini kuzatishimiz mumkin.

Windows 1.0 (1985)

windows1.0


Ibtido: Windows 1.0’da grafik interfeys joriy etilgan, unda sichqoncha bilan ishlash mumkin edi, shuningdek, bir qator muhim dasturlar bor edi.

 

 

Windows 2.0 (1987)

windows2.0
Word va Excel kabi ommabop dasturlar birinchi bo‘lib Windows 2.0’da paydo bo‘lgan.

Windows 3.0 (1990)

 

windows3.11.0

Windows 3.0’da interfeys sezilarli yaxshilangan, yangi Dastur va Fayl menejerlari paydo bo‘lgan. Tizimning 3.1 versiyasida davr o‘yini — «Sapyor» paydo bo‘lgan.

 

 

 

Windows NT 3.5 (1994)

 

windowsnt3.5.0


Windows NT’ning ikkinchi chiqishi — Windows NT 3.5’da Microsoft xavfsizlikni ta’minlash va fayllar almashinuviga katta e’tibor qaratdi.

Windows 95 (1995)

 

windows95.0


Windows 95 — operatsion tizim tarixidagi eng muhim yangilanishlardan biri. Windows’da Start («Pusk») menyusi tatbiq etildi, xilma-xil dasturlar, jumladan, Internet Explorer paydo bo‘ldi.

 

Windows 98 (1998)

 

windows98.0


Windows 98 tizimi Windows 95’ning muvaffaqiyatlari va kompyuterning ishlab chiqarish samaradorligini oshirish asosida tayyorlandi. Microsoft bu safar internetga katta e’tibor qaratdi — tizimda internet bilan bog‘liq ish va vazifalarni osonlashtirishga xizmat qiluvchi Active Desktop, Outlook Express, FrontPage Express, Microsoft Chat, NetMeeting kabi dastur va funktsiyalar mavjud edi.

 

Windows ME (2000)

 

windowsme.0

 

Windows ME’da asosiy urg‘u multimediaga qaratildi, biroq u yaxshi ishlamas, ko‘p xatolik berardi. Windows Movie Maker dasturi birinchi marta aynan MYe’da paydo bo‘ldi, Windows Media Player va Internet Explorer kabi dasturlar esa yangilandi va yaxshilandi.

 

Windows 2000 (2000)

 

windows2000.0

 

Windows 2000 avvalgi versiyalardan biri — Windows NT asosida biznes bilan bog‘liq mijozlar va server kompyuterlari uchun ishlab chiqilgan edi.

Windows XP (2001)

 

windowsxp.0

Windows XP’da Microsoft’ning shaxsiy va biznes kompyuterlarni uyg‘unlashtirish borasidagi harakatlari meva berdi. Bungacha Windows’ning hech bir versiyasi yetti yil davomida bozorda yetakchilik qilmagandi.

 

 

 

Windows Vista (2007)

 

windowsvista.0

 

Windows Vista xuddi Windows NT kabi sovuq kutib olindi. Microsoft kompaniyasi Vista ustida olti yil ishlab, yangi aero-interfeysni joriy etgan va xavfsizlik xossalarini kuchaytirgan edi, biroq bularning yangi, yaxshiroq kompyuterda soz ishlardi. Vista — Windows tarixidagi eng ko‘p tanqid qilingan tizimlardan biridir.

 

Windows 7 (2009)

 

windows7.0

2009 yili Vista bilan bog‘liq bo‘shliqlar o‘rnini to‘ldirish uchun Windows 7 chiqarildi — Microsoft korporatsiyasi tizimning ish samardorligini oshirish va foydalanuvchi interfeysini yaxshilash ustida ko‘p mehnat qilgani sezilib turardi. Windows 7 hozirda Windows’ning eng ommabop versiyalardan biridir.

 

Windows 8 (2012)

windows8.0

 

Windows 8’da tizim keskin redizaynga uchradi — Microsoft «Pusk» tugmasidan voz kechib, uni boshlang‘ich ekran bilan almashtirdi. Ishchi stolidagi eski dasturlar o‘rniga esa «metro uslubi»dagi ilovalar ishlab chiqildi. Kompaniya bu tizimni sensor ekranli va planshetli kompyuterlar uchun mo‘ljallagandi. Microsoft ko‘pchilik uchun kutilmagan bu qadamdan so‘ng, Windows’ning kelajagini jiddiy o‘ylab ko‘rishga majbur bo‘ldi.

Windows 10 (2015)

 

windows10.0

 

«Pusk»ka qaytish: Windows 10’da hammamiz uchun tanish «Pusk» qaytdi, Cortana, Microsoft Edge va Xbox One kabi yangi funktsiyalar qo‘shildi. Tizim asosan gibrid noutbuklar va planshetlar uchun mo‘ljallangan.

 

Test savollari

 

 1. Windows oilasiga mansub bo‘lgan birinchi grafik interfeysli operatsion tizimni ko‘rsating?

a) * Windows 3

b) Windows 95

c) Windows 3.11

d) Windows NT

 

2. Windows operatsion tizimini o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan asosiy vosita:

a) O‘rnatuvchi fayllari

b) * Tizimni o‘rnatuvchi tizimli CD disk

c) Tizimning asosiy fayllari

d) Utilit dastur fayllari

 

16-MAVZU: FAYLLARGA XIZMAT KO’RSATUVCHI DASTURLAR

(2 SOAT MA’RUZA)

Reja

1.                 Dasturiy taminot haqida qisqacha ma’lumot.

2.                 Utilitlar haqida tushuncha.

3.                 Xizmat ko’rsatuvchi dastur turlari.

 

Asosiy dasturiy ta'minotni qo’shimcha ravishda urnatiladigan xizmat kursatuvchi dasturlar tuplami tuldirib turadi. Bunday dasturlarni kupincha utilitlar dеb atashadi.

Utilitlar — bu, ma'lumotlarni qayta ishlashda qo’shimcha opеratsiyalarni bajarishga yoki kompyutеrga xizmat kursatishga (tashxis, apparat va dasturiy vositalarni tеstlash, diskdan foydalanishni optimallashtirish va boshqalar) muljallangan dasturlardir

 

SDT

 

Asosiy DT

 

Hizmat ko’rsatuvchi DT

 
 

Загнутый угол: Arxivlash dasturlari

Загнутый угол: Antivirus dasturlari
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


   

Sеrvis dasturiy ta`minoti-foydalanuvchiga kompyutеr bilan ishlashda qo`shimcha xizmatlar taqdim etuvchi va opеratsion tizimlar imkoniyatlarini oshiruvchi dasturiy maxsulotlar jamg`armasidan iborat.

 Biroq, funksional imkoniyatlarga ko`ra, sеrvis vositalarini quyidagi vositalarga bo`lish mumkin:

Ø     foydalanuvchi intеrfеysini yaxshilovchilar;

Ø     ma`lumotlarni buzilish va qoidasiz kirishlaridan himoya qiluvchilar;

Ø     ma`lumotni qayta ishlovchilar;

Ø     disk va tеzkor xotira qurilmasi o`rtasida ma`lumot almashuvini tеzlashtiruvchilar;

Ø     virusga qarshi vositalar.

OT ning sozlovchisi bo`lgan qobiqlar opеratsion qobiqlar dеb ataladi. Utilitlar va avtonom dasturlar tor ixtisoslashgan bo`lib, har biri o`z vazifasini bajaradi. Biroq utilitlar avtonom dasturlardan farqli ravishda tеgishli qobiqlar muhitida bajaradi. Qobiq foydalanuvchiga sifat jihatdan yangi intеrfеys taqdim etadi. OT foydalanuvchi opеrasiya va buyruqlarini ikir-chiqirigacha bilishdan ozod etadi.

   Utilitalar foydalanuvchiga qo`shimcha xizmatlarni asosan disklar va faylli tizimlar bo`yicha xizmat ko`rsatish ko`rinishida taqdim etadi. Utilitalar quyidagi vazifalarni bajarishga yul qo`yiladi:

Ø     -disklarga xizmat ko`rsatish;

Ø     -fayl va kataloglarga xizmat ko`rsatish (xuddi qobiqlar kabi);

Ø     -arxivni yaratish va yangilash;

Ø     -turli rеjim va formatlarda matnli va boshqa fayllarni bosish;

Ø     -kompyutеrni virusdan himoya qilish.

Virusga qarshi himoyali dasturiy vositalar viruslarni topish va davolashni ta`minlaydi.

      Tеxnik xizmat ko`rsatish dasturlari dеganda kompyutеr ishi jarayoni yoki umuman hisoblash tizimida diagnostika va xatolarni topish uchun dasturiy-apparat vositalarining jamlanmasi tushuniladi. Ular quyidagilarni o`z ichiga oladi: EHM va uning ayrim qismlari ishining to`g`riligi diagnostik va tеst nazorati vositalari shu jumladan ularning EHMda muayyan lokalizasiyasi bo`lgan xatolar va shikastlanishlarni avtomatik izlash. Axborot tizim hisoblash muhiti diagnostik va nazorat qilishning maxsus dasturlari.

  Windows muxiti xizmatchi dasturlari «Pusk» tugmasida joylashgan bo`lib, «Программы» bo`limidagi standart dasturlar sirasiga kiradi. Standart dasturlar ichida alohida «Служебные» bandida joylashgandir. Ular sirasiga quyidagi xizmatlar kiradi:

1.                     Архивация данных

2.                     Восстановление системы

3.                     Дефрагментасия диска

4.                     Мастер переноса файлов и параметров

5.                     Назначенные задания

6.                     Очистка диска

7.                     Сведения о системе

8.                     Таблица симолов

1.    «Архивация данных» bo`limiga kirganda birinchi bo`lib quyidagi oyna hosil bo`ladi

 

Ushbu dastur yordamida qattiq diskdagi mavjud fayllarni arxivlash va arxivlangan fayllarni tiklash mumkin.

 

 

2.Tizimni qayta tiklash(«Восстановление системы») Sistеmani tiklash xizmatchi dasturi kompyutеrni  oldindan bеlgilangan kun holatiga qaytarib, shu bеlgilangan kundan bеri qilingan xavfsiz o`zgartirishlardan voz kеchadi. Uni muloqot oynasi quyidagicha.

 

 

 

 

3.Дефрегментация диска. Diskdagi axborotlar tartibsiz joylashishi bizga ma`lum.

   Chnki xajmi har-hil bo`lgan axborotlarni diskka yozish va o’chirish diskda har-hil joylarida bo`sh joylarni qolishiga va diskdagi axborotlarni bir qismi bir joyda, qolgani boshqa joyda saqlanishiga olib kеladi. Bu esa kompyutеr tеzligini sеzilarli darajada pasaytiradi. Bu kamchilikni to`g`rilash uchun axborotlarni yaxlit saqlanishiga erishi kеrak bo`ladi. Buning uchun «difragmеntasiya diska»  xizmatchi dasturidan foydalanimiz yoki aksincha «мой компьютер» dasturi oynasida dеfragmеntasiya qilinishi lozim bo`lgan diskni ustiga sichqoncha ko`rsatkichini olib kеlib, sichqonchani o`ng tugmasi bosiladi va chiqqan muloqot oynasidan «свойства» amalini tanlanadi.

So`ng ekranda diskka xos axborotlar bilan birgalikda sеrvis xizmatini bajaruvchi oyna ham nomoyon bo`ladi.

Bu oynadan «Выполнит дефрегментацию» amalini tanlashimiz mumkin. Yuqoridagi Pusk tugmasi orqali kirish yoki sеrvis bo`limidan dеfragmеntasiya qilish bu ahamiyatsiz. Aslida pirovard  natija bir hil.

O`ng  tamonda  siz  dеfragmеntasiya uchun disk tanlash maydonini ko`rib turibsiz.

Disk tanlangandan so`ng Enter tugmasi bosiladi va shu bilan dеfragmеntasiya jarayoni boshlanadi. Dеfragmеntasiya jarayonida boshqa dasturlarni ishlatish tavsiya etilmaydi. CHunki dasturlar ishlaganda disklarda qandaydir yozuvlar o`zgarishi hosil bo`ladi. Bu dеfragmеntasiya ishiga halaqit bеradi. Dеfragmеntasiya bu fayllar fragmеntlari ya`ni bo`laklarini alohida -alohida emas, balki bir bo`lak bo`lib saqlanishiga xizmat qiladi va bu kompyutеr ishlashini tеzlashtiradi. Qo`yida dеfragmеntasiya dasturi oynasi misol kеltirilgan.

 

Dеmak dеfragmеntasiya alohida-alohida ajralib, disk bo`ylab sochilib kеtgan fayl fragmеntlarini qaytadan bir joyga to`plab, fayllarga murojaat qilish tеzligini oshiradi. Bu bilan u kompyutеrni ishlash tеzligini ham oshiradi.

 

4.                 Fayl va paramеtrlarni ko`chirish ustasi (Мастер переноса файлов и параметров).

« Мастер переноса файлов и параметров » bo`limiga kirishda quyidagi oyna hosil bo`ladi

· Mastеr fayllarini, paramеtrlarini bir boshlang`ich kompyutеrni ikkinchi bir yangi kompyutеrga o`tkazish imkoniyatini.

· O`tkazish ustasi yordamida Internet Explorer va Outbook Express dasturlari paramеtrlarini, ishchi stoli paramеtrlari, ekran paramеtrlarini masofaviy o`qitishlarini va boshqa paramеtrlarini o`tkazish mumkin.

· Ish boshlashdan oldin kompyutеrdagi barcha ishlarni tugatish lozim.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Topshiriqni o`rnatishНазначенные задания ») bu dastur foydalanuvchiga dasturlarni bajarish uchun jadval tuzishga yordam bеradi. Bu dasturlar xizmatchi dasturlar yoki boshqa dasturlar bo`lishi mumkin.

 

 

     Bu «Назначенные задания» dasturi yordamida dasturlarni bajarish jadvalini tuzishga kirish.«Далее» (olg`a) tugmasi bosilishi bilan ekranda yangi muloqot oynasi ya`ni quyida    ko`rsatilgan rasmdagi oyna-bajarilishi lozim dasturlarni tanlash oynasi nomoyon bo`ladi. Bu muloqot oynasi yordamida jadval bo`yicha qaysi dasto’rni ishlatish kеrakligi tanlanadi.

       Oynada oldindan    o`rnatilgan Windows tizimi yordamchi dasturlari   sirasiga kiruvchi dasturlar mavjud. Foydalanuvchi ular orasidan ixtiyoriysini tanlab  va     kеyingi     oyna yordamida, ushbu dasto’rni qachon, qaysi payt bajarish lozimligi ko`rsatiladi. Shunday qilib tanlangan dastur siz tayinlagan vaqtda ishga tushadi. Aytaylik bu dastur biror-bir antivirusdir yoki boshqa bir hizmatchi dasturdir bu foydalanuvchiga havola.

 

6.Diskni tozalashOчистка диска ») dasturi bilan tanishamiz. Bu dastur diskda kеraksiz fayllar hisobidan bo`sh joylar hosil qiladi. Dеmak kеraksiz, vaqtinchalik fayllarni o`chirishda yordam bеradi. Nomidan kеlib chiqib diskni tozalaydi dеgan xulosaga kеlsak ham bo`ladi. Mana bu « Oчистка диска » ya`ni diskni tozalash dasturini boshlang`ich oynasi.

 

 

      Bu oynada kеraksiz fayllarni qaysi diskdan o`chirirish    lozimligini  ko`rsatish kеrak bo`ladi. Hozirda bizda s: diskni tanlangan holati ko`rsatilgan.

        "Temporary Internet Files" papkasi qattiq diskda Web saxifalarini tеz ko`rish uchun saqlaydi. "Temporary Internet Files" uchun sizning o`rnatilgan holatlar o`zgartirishsiz qoladi.

''Downloaded Program Files'' papkasida Intеrnеtdan bir nеcha sahifalarni ko`rish orqali avtomatik qabo’l qilinuvchi axborotlar, Active elеmеntlari va boshqalar vaqtinchalik saqlanadi.  «Kорзина» o`zida foydalanuvchi o`chirgan fayllarni saqlaydi. Bu fayllar hali to`la o`chirilgan emas. Qachonki «Kорзина» tozalangungacha o`zida ushbu fayllarni o`zida saqlab turadi.  Bir qancha dasturlar vaqtinchalik ma`lumotlarni TEMP papkasida saqlaydi. Dastur ishini yakunlashidan oldin bu ma`lumotlar o`chiriladi.   Agar bu vaqtinchalik fayllarga hafta oralig`ida murojaat qilinmagan bo`lsa, ularni o`chirish mumkin.

«PC Health» kompyutеrni doimiy to`g`ri ishlashini ta`minlaydi. U har qachon o`rnatilgan faylladan nushalar olib qo`yadi. Ushbu paramеtr kеraksiz nushalarni o`chiradi.

Qo`yida «Oчистка диска» dasturini qo`shimcha amallari aks etgan oyna kеltirilgan.

 «Компоненты Windows» Windows ni fodalanil- mayotgan komponеntlarini o`chirib qo`shmimcha joy bo`shatish.

«Установленные программы»  foydalanilmayotgan dasturlarni o`chirib joy hosil qilish.

 

7.                     Tizim haqida ma`lumot olish(Сведение о системе)

 

Sistеma haqida ma`lumot bеradi. 

 

Test savollari

1. Kattik diskni defragmentatsiyalash qanday amalga oshiriladi?

a) *Пуск/программы /стандартные / служебные / дефрагментация диска

b) Пуск/программы /служебные/дефрагментация диска  

c) Пуск/программы/стандарты/ дефрагментация диска

d) Программы/стандарты/ дефрагментация диска /служебные

 

2. Defragmentatsiyalash nima uchun bajariladi.

a) * fayllarni tartiblash va kompyuter ish unumdorligini oshirish uchun

b) qattiq diskdagi fayllarni tozalash uchun

c)  qattiq diskdagi fayllarni ko‘chirish uchun

d)  qattiq diskdagi fayllarni tiklash uchun

17-MAVZU: SISTEMALI DASTURLARNING ROLI VA VAZIFASI

(2 SOAT AMALIY)

Reja

1. Sistemali dasturlarning roli

2. Sistemali dasturlarning vazifalari

3. Sistemali dasturlarning sifatlari

 

Aksariyat hollarda operatsion sistemaga ikki xil ta’rif berishadi: “Kompyuter qurilmalarini boshqaruvchi dasturlar majmui” va “Kompyuterdagi boshqa dasturlarni boshqaruvchi dasturlar majmui”. Dasturiy ta’minotni asosiy tashkil etuvchisi hisob- lanadigan operatsion sistema tushunchasiga to‘liq ta’rif berish qiyin. Chunki, bir tomondan, sistema so‘zi turli soha mutaxassislari tomonidan keng qo‘llaniladi va turlicha talqin qilinadi; operatsiya so‘zi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimada “amal” degan ma’noni anglatsa-da, uning tub mohiyatini bu birgina so(z bilan aniq tavsiflab boclmaydi. Ikkinchi tomondan, operatsion sistema faqatgina kompyuter qurilmalari va dasturlarini boshqaruvchi dasturlar majmui emas, balki unga boshqa talablar ham qocyilishi mumkin.

U holda foydalanuvchi operatsion sistemani qanday tushunishi kerak?Kompyuter ishga tushirilganda, odatda, uning quril- malari bilan bir qatorda maxsus dastur ishga tushadi. Mazkur dastur foydalanuvchi bilan kompyuter orasi- dagi qulay interfeysli muloqotni ta’minlaydi va u operatsion sistema (qisqacha OS) deb yuritiladi.

Odatda, operatsion sistema tashqi xotira — diskda joylashadi va shuning uchun disk operatsion sistemasi (qisqacha DOS) deb yuritiladi.

Operatsion sistemani qiyosiy misol yordamida tushuntirishga harakat qilamiz. Kompyuter operatsion sistemasi ishini zamonaviy uyda istiqomat qiluvchining ayrim imtiyozlari bilan qiyoslash mumkin. Masalan, tele vizor ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, quwat tugmasini bosishingiz, suv tarmog‘idan suv olmoqchi bo‘lsangiz esa jo‘mrakni burashingiz yetarli. Odatda, elektr qanday hosil qilindi yoki nima uchun televizordan qo‘shiq taralmoqda, toza suv qaerdan va qanday oqib kelmoqda kabi savollar bilan boshingizni qotirib o‘tirmaysiz. Agar keng kolamdagi xizmat ko‘rsatish tarmoqlari majmui, qurilmalari va xizmatchilari bo‘lmaganda edi, sizga bu resurslarni (misolimizda suv, elektr toki va televizion texnologiya) olish uchun ko‘pdan ko‘p ishlarni bajarish lozim bolar edi. Masalan, katta orolda yolg‘iz qolgan kishi suv olishi uchun o‘zi quduq qazishi; o’tin sifatida yoki qurilishga yog‘och olish uchun daraxtlami kesishi, yo‘nishi; oziq-ovqat uchun o‘zi bug‘doy ekishi va shu kabi ishlami bajarishi kerak boladi.

Dastlabki EHM ishlab chiqarilgan davrda oddiy arifmetik amalni bajarish uchun ham katta hajmdagi ishlar bajarilar edi (ifodada ishtirok etgan har bir ma’lumotni aniq bir adresda joylash; amal bajariladigan hamda natija yoziladigan barcha adreslarni ko‘rsatish, javobni qanday olishni aniqlashtirish va boshqalar talab etilar edi, chunki ular dasturda ko‘rsatilishi zarur edi-da). Bu kabi ishlarni osonroq hal etish uchun turli xil yordamchi dasturlar ishlab chiqildi, ishlab chiqilgan dasturlami tartib bilan bajarishni kocrsatish uchun yana qo‘shimcha dasturlar ishlab chiqildi. Keyinchalik turli foydalanuvchiga kerak bolgan turli dasturlarni tanlash va boshqarish uchun yana yordamchi dasturlar ishlab chiqildi. Shu tariqa yillar davomida dasturchilar yagona nom bilan birlashtirilgan, ya’ni operatsion sistema deb atalgan dasturlar majmuini ishlab chiqishdi.

Shunday savolga javob beraylik: mazkur yordamchi dasturlar majmui bolmasa, amallar EHM da qanday bajarilgan bo‘lar edi?

Bunday holda foydalanuvchidan katta hajmdagi ish daftari tutib, unda tanlangan axborot EHM xotirasining qaysi joyiga kiritilishi, dastur, boshlang‘ich ma’lumotlar va natijaviy axborotlar qaerda joylashishini ko‘rsatish kabi ma’lumotlarni yozib yurishi talab qilinadi. Agar siz EHM ning tashqi qurilmalari (klaviatura, printer, disk yurituvchi va boshqalar)ni ishlatmoqchi bo‘lsangiz, har safar ana shu qurilmalar bilan aloqani tiklovchi, ulami boshqaruvchi maxsus dastur tayyorlashingiz kerak boladi. Shuningdek, qurilmalar ishlashi bilan bog‘liq turli ishlarni nazorat qilishingiz lozim bo‘lar edi. Demak, yordamchi dastur- laming xizmati beqiyos ekan.

Ta’kidlash lozimki, kompyuterlaming texnikaviy holatiga ko‘ra, ulardagi operatsion sistemalar turlicha boladi, shunday bo‘lsa- da, ularning vazifasi bir: foydalanuvchi qulay interfeysga ega bolishi uchun ichki va tashqi qurilmalarning birgalikda ishlashini ta’minlashdan iborat.

Operatsion sistema foydalanuvchi bilan muloqot o‘rnatadi, boshqa dasturlami bajarishga yo‘llaydi, kompyuteming resurslarini (tezkor xotira, diskdagi joylar va hokazo) taqsimlaydi. U foyda- lanuvchiga dasturlami ishga tushirish, turli ma’lumotlarni ularga u o’llash va olish, dastur ishini boshqarish, kompyuter va ularga birlashtirilgan qurilma parametrlarini o‘zgartirish, resurslami qayta taqsimlash imkoniyatini beradi. Sodda qilib aytganda, shaxsiy kompyuterda ishlash — operatsion sistema bilan muloqot demakdir.

Shaxsiy kompyuter operatsion sistemalaridan butun dunyoda millionlab kishilar foydalanadilar. Hozirgi axborot texnologiyalari davrida kompyuteming operatsion sistemasi bilan tanishish telefonda qo‘ng‘iroq qilish va televizorni elektr manbayiga ulash ko‘nikmasi, ma’lumotnoma va lug‘atlardan, pochtadan va bankdan foydalanish ko‘nikmalari kabi zarur bolmoqda.

Biror bir operatsion sistemaning tavsifi bir nechta kitoblarni toldiradi, uni to‘liq o‘rganish uchun esa yillar zarur bo‘ladi. Baxtimizga, operatsion sistemalardan unumli foydalanish uchun juda ham kam narsani, ya’ni uning umumiy ishlash tamoylllari va asosiy amallarni bajarishni bilish kifoya. Chunki, hozirgi operatsion sistemalar juda ko‘p amallarning bajarilishida biz bilishimiz shart bo‘lmagan vazifalarni, masalan, o‘qiydigankallaklami aniq bir sektorga qanday o‘matishni, aniq bir yoldan axborotni o‘qishni, diskdagi bo‘sh joyni topishni va unga fayl yozishni qanday amalga oshirilishini bizdan berkitadi.

Shaxsiy kompyuterlar uchun birinchi operatsion sistema CP/M (Control Programm for Microcompyuters) deb nomlanib, u 1973-yilda Digital Research kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Operatsion sistemalar juda ko‘p bo‘lib, ularga quyidagilami misol qilish mumkin: MS DOS, PRO DOS, OS/2, FreeBSD, MICROSOFT WINDOWS, UNIX, LINUX, MAC OS.

Shaxsiy kompyuterlaming operatsion sistemalari bir necha parametrlar bilan farq qiladi. Xususan, operatsion sistemani quyidagi sinflarga bo‘lish mumkin:

    bir masalali va ko‘p masalali;

    bir foydalanuvchili va ko‘p foydalanuvchili.

Bir masalali operatsion sistemalar foydalanuvchiga bir vaqtning o‘zida kompyuterda faqat bitta amaliy vazifani hal etishga imkon beradi. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, bunday sistemalar, odatda, bitta dastumi asosiy tartibda va yana bitta qo‘shimcha dastumi asosiy dastur tarkibida ishga tushirish imkoniyatini beradi. Masalan, asosiy tartibda matn protsessorini, qo‘shimcha sifatida chop etish dasturini ishga tushirish mumkin.

Ko‘p masalali operatsion sistemalar bir vaqtning o‘zida bir necha dasturni ishga tushirish imkoniyatini beradi. Bu dasturlar bir-birlariga monelik qilmagan holda parallel ishlaydilar. Masalan, bir dastur odam bilan shaxmat o‘ynashi, ikkinchisi modem orqali boshqa kompyuterlardagi axborotlami tekshirishi, uchinchisi musiqa eshittirishi mumkin.

Bir masalalik operatsion sistemalar sodda, ixcham va kichik resursli kompyuterlarda ishlatilgan, lekin ular ko‘p masalalik operatsion sistemalarga ishlash qulayligi nuqtayi nazaridan yut- qazdilar va shuning uchun ham, ular tez amaliyotdan olib tash- landi.

Bir foydalanuvchili operatsion sistemalar kompyuterda faqat bir kishining ishlashiga imkon beradi. Bu holda, albatta, bir necha foydalanuvchi kompyuterdagi axborotlardan foydalanish uchun navbat bilan ishlashi mumkin va barcha axborot hamma foydalanuvchi uchun ochiq bo‘ladi.

Ko‘p foydalanuvchili operatsion sistemalarda har bir foy­dalanuvchi umumiy axborotlardan va parolini kiritib faqat o‘ziga tegishli bolgan shaxsiy axborotlardan foydalanishi mumkin. Ba’zi ko‘p foydalanuvchilik operatsion sistemalar (masalan, UNIX) bir vaqtning o‘zida bir kompyuterda bir necha foydalanuvchi ishlashiga imkoniyat beradi.

Har qanday operatsion sistemadan quyidagi sifatlarning bo‘lishi talab etiladi:

1.  Ishonchlilik. Sistema o‘zi boshqarayotgan kompyuter qurilmalari kabi ishonchli bo‘lishi kerak. Agar dasturda yoki qurilmada biror xato uchrasa, uni sistema topa olishi va bu xatoni tuzatishga harakat qilishi, hech bolmaganda, shu xato tufayli foydalanuvchi dasturiga yetkaziladigan zaraming oldini olishi kerak.

2.  Himoyalash. Ixtiyoriy foydalanuvchi o‘z ishiga boshqa foydalanuvchilaming monelik qilishini xohlamaydi. Shu sababli sistema foydalanuvchilarni dastur va ma’lumotlarini o‘zgalar xatolari ta’siridan hamda aralashuvidan himoya qilishi lozim.

3. Samaradorlik. Odatda, operatsion sistemaning o‘zi EHM ning katta resursini egallaydi. Bu resurslar foydalanuvchi ixti- yoriga berilmaydi. Demak, sistemaning o‘zi ancha ixcham bolishi va EHM resurslarini har tomonlama samarali bosh- qarishi lozim.

4. Qulaylik. Operatsion sistemada ko‘p hollarda bir paytda ikki va undan ortiq foydalanuvchi ishlaydi. Ular operatsion sistema orqali turli maqsadli va turli algoritmli masalalarni hal qiladi. Ravshanki, bunday holda har bir foydalanuvchiga keng qulayliklar yaratilishi talab etiladi. Shu bois, mazkur xususiyat operatsion sistemaning muhim jihati hisoblanadi.

Hozirgi kundagi operatsion sistemalarning quyidagi xarakterli tomonlarini ajratish mumkin:

   ma’lumotlarni xotirada saqlashni tashkil etish vositasi — fayl sistemasidan foydalanish;

     imkoniyatlari turlicha chegaralangan ko‘p foydalanuvchilik jihatining mavjudligi;

   vaqtni taqsimlash asosidagi ko‘pmasalalilik.

Har qanday operatsion sistema, asosan, quyidagi 3 ta vazifani bajaradi:

1)       qurilmalarni (printer, klaviatura, disk yurituvchi va boshqalar) boshqarish;

2)       dasturlami boshqarish (yuklash, bajarish va boshqalar);

3)       buyruqlar va ko‘rsatmalami bajarish.

OT rivojlanish bosqichlari.

Birinchi davr (1945-1955 yillar).

Hammaga ma’lumki, kompyuter ingliz matematigi Charlz Bebich tomonidan 18-asr oxirida kashf etildi. Uning “analitik mashina”si haqiqatda ishlay olmadi, chunki u vaqtdagi texnologiyalar hisoblash texnikasi uchun zarur bo‘lgan aniq mexanika detallarini tayyorlash bo‘yicha zarur talablarni qondiradigan texnologiyalar mavjud bo‘lmagan. Yana eng asosiy narsa, u vaqtda kompyuter operatsion tizimga ega bo‘lmagan.

Raqamli hisoblash mashinalarini yaratishda, ikkinchi jahon urushidan keyin ma’lum progress-rivojlanish yuz berdi. 40 yillar o‘rtalarida 1-chi lampali mashinalar yaratildi. U vaqtda ayni bir guruh mutahassislar hisoblash mashinalarini ham loyihalashda, ham ekspluotatsiya qilishda va dasturlashda ham shu guruh mutahasislari ishtirok etganlar. Bu jarayon ko‘proq, kompyuterdan instrument-uskuna sifatida turli amaliy sohalar masalalarini yechishda foydalanish emas, balki hisoblash texnikasi sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishiga yaqinroq edi.

Dasturlash faqat mashina tilida amalga oshirilar edi. OT to‘g‘risida gap ham yo’q edi, chunki hisoblash jarayoni tashkil qilish masalalari, har dasturchi tomonidan boshqaruv pulti orqali “qo‘lda” yechilar edi.

Pult oldida faqat bitta foydalanuvchi o‘tirish mumkin edi. Dastur mashina xotirasiga eng yaxshi xolatda perfokarta kolodasidan kiritilar edi, odatda esa o‘tkazish paneli (panel pereklyuchateley) yordamida yuklanar edi.

Hisoblash tizimi bir vaqtning o‘zida faqat bitta operatsiyani (kiritish-chiqarish yoki hisoblashlar) bajarar edi. Dasturni sozlash boshqarish panelidan xotira va mashina registri xolatini o‘rganish yordamida olib borilar edi. Bu davr oxirida birinchi tizimli dasturiy ta’minot yuzaga keldi; 1951-1952 yillar simvolli tillar (Fortran va boshq) dan birinchi kompilyatorlar versiyalari yuzaga keldi, 1954y esa IBM-701 uchun Assembler ishlab chiqildi.

Vaqtning eng ko‘p qismi dasturni ishga tushirishga ketib qoldi, dasturlarning o‘zi esa qat’iy ravishda ketma-ket ishlov berish rejimi deb ataldi.

Xulosa qilib aytganda, birinchi davr, hisoblash tizimlarining yuqori narhi, ularning soni kamligi va foydalanishning past samarali bilan belgilandi.

 

Ikkinchi davr (1955-1965 yillar).

50 yil o‘rtalariga kelib, hammaga ma’lumki yangi texnik baza-yarim o‘tkazgich elementlarni yuzaga kelishi bilan, hisoblash texnikasi rivojlanishida yangi davr boshlandi. Ikkinchi avlod kompyuterlari  ishonchliroq bo‘lib qoldi, chunki ular amaliy muhim masalalarni bajarish darajasida uzluksiz ravishda uzoq ishlay oladigan imkoniyatga ega bo‘ldilar. Aynan shu davrda hisoblash texnikasi bilan ishlaydigan mutaxasislar-dasturchilar, operatorlar, ekspluotatsiyachilar va hisoblash mashinasini ishlab chiqaruvchilarga ajraldilar.

Shu yillarda birinchi alogritmik tillar yuzaga keldi va natijada birinchi tizimli dasturlar-kompilyatorlar ham yaratildi.protsessor vaqti qiymati (narhi) oshdi, bu esa dasturlar orasidagi vaqtni qisqartirishni talab qildi.

Birinchi paketli ishlov berish tizimlari yuzaga keldi, bu tizimlarda dasturlarni ishga tushirish ketma-ketligini avtomatlashtirildi va shu bilan birga protsessor yuklanish koeffitsienti oshdi. paketli ishlov berish tizimlarini zamonaviy OT larining birinchi variantlari deyish mumkin, chunki ular hisoblash tizimini boshqarishga mo‘ljallangan birinchi tizimli dasturlar edi.

Paketli ishlov berish tizimlarini amalga oshirishda, to‘siqlarni boshqarish formatllashgan tili ishlab chiqildi, uning yordamida dasturchi tizimga va operatorga  hisoblash mashinasida qaysi ishni bajarmoqchi  ekanligi haqida ma’lumot beradi. Bir nechta topshiriqlar majmuasi, qoida bo‘yicha perfokartalar “koloda”si ko‘rinishida bo‘lib topshiriqlar paketi nomini oldi.

Uchinchi davr (1965-1980 yillar).

Hisoblash mashinalari rivojlanishida keyingi muhim davri shu yillarga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda, texnik bazada quidagi o‘zgarishlar yuz berdi: alohida yarim o‘tkazgich elementlardan (tranzistor tipidagi) integral mikrosxemalarga o‘tildi, bu esa yangi uchinchi avlodga, yangi imkoniyatlar yaratdi.Bu davrning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, integral mikrosxemalarda yaratilgan birinchi dasturiy-mutanosib mashinalardir, ya’ni IBM/360 mashinalari namunasidir. 60- yillar boshida yaratilgan bu mashinalar oilasi ikkinchi avlod mashinalaridan baho/unumdorlik ko‘rsatkichi bo‘yicha oldinga anchagina o‘tib ketdi. Tezda, dasturiy-mutanosib mashinalar g‘oyasini umuman tan olindi.

Dasturiy mutanosiblik OT larni ham mutanosibligini talab qildi. Bunday operatsion tizimlar ham katta eHM da ham, kichik hisoblash tizimlarida ham, turli periferik qurilmalarning  kam soni va ko‘p soni bilan ham, tijorat sohasida ham, ilmiy-tadqiqot sohalarida ham ishlay olishi kerak.

Shunday hamma qarama-qarshi talablarni qondiradigan asosda quriladigan operatsion tizimlar juda murakkab “monstr”lar bo‘lib chiqdi. Ular ko‘p millionli assembler qatorlaridan iborat bulib, minglab dasturchilar tomonidan yozligan bo‘lib, minglab xatolarni o‘z ichiga oladi, ular minglab tuzatishlarga olib keladi. Operatsion tizimning har bir yangi versiyasida biror xatolar tuzatilib, yangi yuzaga keldi. Ko‘pgina muammollar va juda katta o‘lchamga qaramasdan OS/360 va unga o‘xshash 3-chi avlod operatsion tizimlari haqiqatdan ham istemolchilarning ko‘pgina talablarini qondirdilar. Bu avlodning eng katta erishgan yutuqlaridan bir multidasturlashni amalga oshirishdir.

Multidasturlash – bu hisoblash jarayonning tashkil qilish usuli bo‘lib,  bitta protsessorda navbat bilan bir nechta dastur bajariladi.

Bitta dastur kiritish-chiqarishni amalga oshirguncha keng dasturlarni oldingi ketma-ket bajarilishdagi kabi (bir dasturli rejim), protsessor to‘xtab turmaydi, balki boshqa dasturni bajaradi (ko‘p dasturli rejim). Bunda har bir dastur operativ xotiradagi bo‘lim deb ataluvchi o‘z qismiga yuklaydi.

Boshqa yangilik – spuling (spooling) deb ataladi. Spuling u vaqtda hisoblash jarayonini tashkil etish usullaridan biri bo‘lib, unga mos ravishda topshiriq perfokartadan diskga hisoblash markazida paydo bo‘lish tartibida yoziladi, keyin esa navbatdagi to‘shiriq tugallanishi bilan, yangi topshiriq diskdan  bo‘shagan bo‘limga yuklanadi.

Paketli ishlov berishni multidasturlashli amalga oshirish bilan birga, OTlarning yangi tipi – vaqtni ajratish tizimlari yuzaga keldi. Ajratilgan vaqt tizimlarida  qo‘llaniladigan multidasturlash varianti, har bir foydalanuvchi uchun hisoblash mashinasidan yagona foydalanish tasavvurini hosil qilishga imkon beradi.

Multidasturlashni yuzaga kelishi x.t. tuzilishiga chuqur o‘zgartirishlar kiritishni talab qiladi. Bunda asosiy rolni apparat tomonidan qo‘llanish katta rol o‘ynaydi, uning asosiy xususiyatlari quyida keltirilgan:

·        Ximoya mexanizmini amalga oshirish. Dasturlar mustaqil ravishda resurslarni taqsimlash imkoniga ega bo‘lishi kerak emas, bu imtiyozli va imtiyozsiz komandalarni kelib chiqdi. Imtiyozli komandalar OT tomonidan bajariladi.

·        Uzilishlar mavjudiligi. Tashqi uzilishlar OT ni asinxron xodisa, m-n kirish-chiqish operatsiyasi tugallanganligi haqida ogoxlantiradi. Ichki uzilish, OT aralashuvi zarur bo‘lganda yuz beradi, m-n himoyani buzishga xarakat yoki nolga bo‘lish.

·        Arxitekturada parallelizmni rivojlantirish. Xotiraga bevosita murojaat va kirish-chiqish kanalini tashkil etish, markaziy protsessorni qiyin operatsiyalarni bajarishdan xalos etadi.

Albatta, multidasturlashni tashkil etishda OT roli juda muximdir. U quyidagi operatsiyalar uchun javob beradi:

·        Tizimli chaqiriqlar yordamida OT va amaliy dasturlar orasida interfeysni tashkil etish

·        Xotiradagi topshiriqlardan navbat tashkil etish va topshiriq uchun protsessor ajratish uchun protsessordan foydalanishni rejalashtirish

·        Bir topshiriqdan ikkinchisiga o‘tish, hisoblashlarni to‘g‘ri tashkil etish uchun kontekstni saqlash

·        Xotira chegaralangan resurs bo‘lgani uchun, xotirani boshqarish strategiyasi zarur, ya’ni xotiradan ma’lumotlarni olish, joylashtirish va almashtirish jarayonlarini tartibga solish talab qilinadi.

·        Ma’lumotlarni tashqi jamlamalarda fayl ko‘rinishida saqlashni va ma’lum fayllarni faqat aniq foydalanuvchilar faqat aniq foydalana olishni tashkil etish.

·        Dasturlarga sanktsiyali ma’lumot almashish talab etilgani uchun, ularni kommunikatsiya vositalari bilan ta’minlash zarur.

·        Ma’lumotlarni to‘g‘ri taqsimlash uchun, ziddiyatli holatlarni yechishga to‘g‘ri keladi, bu ko‘pincha turli resurslar bilan ishlashda ro‘y beradi, shuning uchun harakatlarni dasturlar bilan sinxronlashtiring.

Vaqt ajratish tizimlarida foydalanuvchi, dasturni interaktiv rejimda sozlash imkoniga ega bo‘ldi, bunda u ma’lumotli diskga perfokarta orqali emas, bevosita klaviaturadan kiritish mumkin bo‘ldi. On-line fayllarni yuzaga kelishi rivojlangan fayl tizimlarini ishlab chiqish zaruriyatini keltirib chiqardi.

4-chi davr (1980dan – hozirgi vaqtgacha).

Operatsion tizimlar rivojlanishidagi keyingi davr katta integral sxemalarni (BIS) yuzaga kelishi bilan bog‘liq bo‘lgan davrdir. Bu yillarda integratsiya darajasi keskin o‘sishi va mikrosxemalar arzonlashishi yuz berdi. Kompyuterdan alohida foydalanuvchilar foydalanishi imkoni yuzaga keldi, va shaxsiy kompyuterlar davri boshlandi.

Arxitektura jihatidan, shaxsiy kompyuterlar, minikompyuterlar tiplari sinflaridan xech narsasi bilan farq qilmas edilar, faqat ularning baholarida farq bo‘ldi. Agar minikompyuter korxona va universitet bo‘limiga shaxsiy hisoblash markaziga ega bo‘lishiga imkon bergan bo‘lsa, shaxsiy kompyuter esa bunday imkoniyatni alohida inson uchun yaratdi.

Kompyuterlar hisoblash texnikasi sohasida mutaxassis bo‘lmaganlar ham keng ko‘lamda foydalana boshladilar, bu esa o‘z navbatida “do‘st” dasturiy ta’minotni yaratishni talab etdi, bu dasturchilarni alohida o‘rnidan qo‘zg‘atdi.

Operatsion tizimlar bozorida ikkita tizim ustunlik qila boshladilar: MS-DOC va UNIX OT lari. Bir foydalanuvchili MS-DOC OT lari Intel 8088 asosida qurilgan mikroprotsessorlar, va keyin 80286, 80386 va 80486 asosida qurilgan kompyuterlarda foydalanildi.

Multidasturli, ko‘pfoydalanuvchili  UNIX OT i intel-bo‘lmagan kompyuterlar muxitida ustunlik qila boshladi, ayniqsa yuqori unumdorlikka ega bo‘lgan RISC-protsessorlar uchun.

80-yillar o‘rtalarida, tarmoq yoki taqsimlangan OT lar boshqaruvchi ostida ishlaydigan shaxsiy kompyuterlar keskin tarzda rivojlana boshladi.

Tarmoq OT larida, foydalanuvchi tarmoqda boshqa kompyuterlar mavjudligi haqida bilishlari va boshqa kompyuterga uning resurslaridan, asosan fayllaridan foydalanish uchun boshqa kompyuterga  mantiqan kirishlari kerak.

Tarmoqdagi har bir mashina, kompyuterning avtonom operatsion tizimidan tarmoqda ishlashga imkon beradigan qo‘shimcha vositalarga ega bo‘lgan, lokal operatsion tizimini bajaradi.

Tarmoq OTi,  bir protsessorli kompyuter OTidan asosli farq qilmaydi. Ularning tarkibida, albatta, tarmoq interfeysini qo‘llovchi (tarmoq adapteri drayveri) va shu bilan birga tarmoqdagi boshqa kompyuterlarga masofadagi kirish vositalari va masofadagi fayllarga murojaat vositalari mavjuddir, ammo bu qo‘shimchalar operatsion tizimni strukturasini tubdan o‘zgartirmaydi.

Hisoblash tizimlarini rivojlanishi bosqichlarini ko‘rib chiqib, biz rivojlanish jarayonida mumtoz (klassik) OT lar bajargan 6 ta asosiy funktsiyalarni ajratishimiz mumkin:

·        Topshiriqlarni rejalashtirish va protsessordan foydalanish;

·        Dasturlarni kommunikatsiya va sinxronizatsiya vositalari bilan taminlash;

·        Xotirani boshqarish;

·        Fayl tizimini boshqarish;

·        Kiritish-chiqarishni boshqarish;

·        Xavfsizlikni taminlash.

Har bir keltirilgan funktsiyalar odatda OT tarkibidagi komponetalaridan biri sifatida amalga oshirilgan. Ular boshidanoq, OT tarkibiy qismi sifatida yaratilgan emas, ular rivojlanish jarayonida yuzaga keldi. Inson yaratgan hisoblash tizimi rivojlanishi (evalyutsiyasi) shu yo’ldan ketdi, ammo hech kim bu yo’l rivojlanishning yagona mumkin bo‘lgan yo’li deb isbot qilolmaydi.

OT lar, shu ayni vaqtda ularning mavjudligi-hisoblash tizimidan oqilona foydalanishdir, shuning uchun ham ular mavjud.

Qiziqarli ma’lumotlar. Birinchi ishlab chiqarilgan operatsion sistemalar har bir kompyuter platformasi uchun alohida yozilar edi. Bir kompyuter uchun yozilgan operatsion sistema kodlarini boshqa kompyuter platformasiga o‘tkazish juda ko‘p vaqt va mehnat talab qiladigan ish hisoblanardi.

Mana shu kamchilikni bartaraf etish yo‘lida 1965-yildan boshlab Bell Telephone Laboratories, General Electric Company va Massachusets texnologiya instituti yuzlab foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata oladigan Multics (Multi-user Timesharing Interactive Computing System — ko‘p foydalanuvchili muloqotli hisoblash sistemasi vaqtini tarmoqlash) operatsion sistemasini ishlab chiqishga kirishildi. Lekin 1969-yilda Bell Telephone Laboratories loyihadan chiqib ketgach bu ish amalga oshmadi. Lekin Bell laboratoriyasi xodimlari Denis Ritchi va Ken Tompsonlar ishlashni davom ettirishdi va 1971-yilda kodlari to‘liq assemblerda yozilgan, Multicsga ohangdosh, UNIX (o‘qilishi: Yuniks) nomli operatsion sistemasini ishlab chiqishdi.

Dasturlashni osonlashtirish uchun Ken Tompson V tilini ishlab chiqdi, Denis Ritchi esa bu tilni o‘zgartirib S tilini ishlab chiqdi. 1974-yilda e’lon qilingan UNIX operatsion sistemasi dunyo dasturchilari tan olgan juda kuchli operatsion sistemalardan biri hisoblandi. Ko‘p foydalanuvchili UNIX operatsion sistemasining o‘zagi yuqori darajali S dasturlash tilida yozilgani va faqat 10 foizga yaqini (bir necha sahifasi, deyarli 1 000 ta satri) assemblerda yozilgan edi. Shu sababli bir necha oyda uni boshqa kompyuter platformalariga o‘tkazish mumkin edi, qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish esa juda osonlashdi. Ta’kidlash mumkinki, UNIX birinchi ko‘chirib o‘tkazish mumkin bo‘lgan operatsion sistema edi. Uning ishlab chiqarilgan barcha naqllariga o‘zgar- tirishlar kiritish oson edi.

UNIX operatsion sistemasining tez tarqalishi va foydalanuvchilar tan olishiga quyidagilar sabab bo‘ldi:

operatsion sistema kodlari yuqori darajali S dasturlash tilida yozilganligi dastumi tushunishni osonlashtirar edi;

ko‘p foydalanuvchili va ko‘p masalali operatsion sistemadir. Bu operatsion sistema o‘matilgan bitta kuchli server ko‘p sonli foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsata oladi. Bunda faqat bitta sistema administrator kabi ishlatiladi. Sistema ko‘p sonli vazifalami bajara oladi, masalan, hisoblash serveri, tarmoq serveri, ma’lumotlar ombori serveri va boshqalar;

yagona standartlaming mavjudligi, ya’ni turli naqllarida ham arxitektura va interfeys yagonaligi;

   sodda va kuchli modulli foydalanuvchi interfeysining mavjudligi. Maxsus vazifalami hal eta oladigan utilitlar asosida murakkab tuzilmalar tashkil etish mumkin;

  yagona va oson xizmat ko‘rsatiladigan fayl sistemasining qo‘llanganligi. UNIX fayl sistemasi orqali faqat diskdagi ma’lumotlarni olish emas, balki ishchi stansiyalarga, printerlarga, tarmoqqa kirish imkoni bor;

  juda ko‘p, shu jumladan, erkin ilovalaming mavjudligi. Bun- ga misol qilib oddiy matn muharrirlaridan tortib juda murakkab ma’lumotlar omborini boshqarish sistemalarini keltirish mumkin.

Test savollari

 

1. Operatsion tizimning asosiy vazifasi …dan iborat?

a) *Foydalanuvchi bilan kompyuter o‘rtasida muloqotni o‘rnatish

b) Kiritish-chiqarish qurilmalarini o‘rnatish

c) Dastur ta’minotlarida bir me’yorda  ishlashini ta’minlash

d) Kompyuter qurilmalarini bir me’yorda ishlashini ta’minlash

 

2. Tizimli dastur ta’minotining tarkibiga kanday dasturlar guruxi kirmaydi?

a) Operatsion tizimlar

b) Drayverlar

c) *Matn muxarirlari

d) Qobig‘li dasturlar

 

18-mavzu: Windows Commander dasturi va unda ishlash imkoniyatlari. Turli formatdagi disklarga fayllar ko’chirish (2 soat ma’ruza).

Reja

1. Windows Commander  dasturrini urnatish

2. Windows Commander dasturi

3. Windows Commander menyusi bilan ishlash

 

Windows muxiti Microsft firmasi tomonidan IBM PC kompyuteri turidagi kompyuterlar uchun maxsus yaratilgan dastur bulib, uning kompyuterlardan foydalanuvchilar uchun kulay bulgan imkoniyatlari mavjud. Dastur yordamida NC dasturi kabi fayl va katolog yaratish, nusxa olish, kayta  nomlash, uchirish, matnli fayllar chop kilish, bir vaktda bir nechta katolog va fayllar majmuasi bilan yakkol grafik rejimda ishlash mumkin.  Shu bois undan ayni vaktda millionlab foydalanuvchilar uz amaliy ish faoliyatida foydalanmokdalar.

Microsft firmasi garchand WINDOWS dasturini dastlab 1983 yilda yaratgan bulsada, yildan yilga uni takomillashtirmokdalar. Dastlab, Windows 3.1 – Windows – 3.11 versiyalari, 1995 yilda Windows-95, oradan uch yil utib Windows-98 versiyalari butun jaxonga, xususan Ыzbekiston Respublikamizga xam kirib keldi.  Bundan bir necha yil avval Windows-2000 versiyasi yaratildi va olam yuzini kurdi.

Respublikamizda ayni vaktda oliy va urta maxsus bilim yurtilari ukuv jarayonidan Windows 3.1-3.11 versiyalari, Windows-95, Windows-98 xamda Windows-2000 versiyalari kullanilmokda. Shu bois, biz barcha Windows dasturlari uchun yagona umumiy ma’lumotlar xususida (garchand ular bir biridan fark kilsada) xamda Windows dasturi yordamida ishlovchi PAINT, WORD, EXCEL, INTERNET dasturlari xakida  kiskacha ma’lumot beramiz. Biz yukorida NC xakida aytib utganimizdek, WINDOWS Operatsion sistemasida ishlayotgan bir vaktda foydalanuvchi uziga kerakli programmani tezda topishi va xokazo imkoniyatlarni uzida mujassamlashtirgan WINDOWS COMMANDER OS kobigidan foydalansa maksadga mufovik buladi.

 Windows Commander  dasturrini urnatish

Windows Commander dasturini urnatish uchun Install papkasiga kiramiz. Va Windows Commander 5.11 varsiyasini urnatish uchun wc32v511rus.exe fayli ustida Enter tugmasini bosamiz. Natijada kompyuter urnatishni boshlaydi. Va kuyidagi darcha xosil buladi:

 

 

 

 

                        Next tugmasi bosilgandan keyin kuyidagi darcha xosil buladi. Unda kerakli tillarni urnatish mumkin.

Next  tugmasini bosganimizdan keyin kuyidagi darcha xosil buladi:

Next tugmasini bosganimizdan keyin kuyidagi darcha xosil buladi:

va oxirida urnatish tugaganligi tugrisidagi ma’lumot chikadi

Ыrnatganimizdan keyin biz bemalol unda ishlashimiz mumkin. Buning uchun Pusk tugmasi yordamida kirish mumkin.

yoki ishchi stoli dan xam kirish mukin

WINDOWSCOMMANDER DASTURI

Keyingi yillarda Peter Norton Computing tomonidan yaratilgan Norton Commander (NC) kobik dasturi urnida Windows Commander dasturi ommaviy ravishda keng mikyosda kullanila boshladi. Chunki bu dastur yordamida Windows muxitida foydalanuvchilar osonlikcha fayl va kataloglar yaratish kayta nomlash,nusxa olish,uchirish kabi bir kator ishlarni tez va soz bajara oladilar.   

Umuman olganda Windows Commander dasturi yordamida:

WINDOWSCOMMANDER dasturida

kuyidagicha ishlarni amalga oshirish mumkin

 

1 Windows Commanderni yuklash

2 Windows Commanderda yordam olish

3 Faylyaratish, unga ma’lumot yozish va diskka yozish

4 Fayl mazmunini kurish

5 Faylni taxrir kilish

6 Faylni nusxalash Bir nechta faylni bir vaqtda nusxalash

7 Faylni qayta nomlash, chop qilish

8 Faylni o’chirish

9 Katalog yaratish

10 Katalogga kirish va undan chiqish

11  Katalogni qayta nomlash

12 Katalogni o’chirish

13 Darchada katalog daraxtini ko’rish Boshqa diskka o’tish

14 O’ng yoki chap darchaga disk mundarijasini chiqarish

15 Darchalar bilan ishlash, ular o’rnini almashtirish, chap yoki o’ng darchani olib tashlash, bir darchadan boshka darchaga utish

16 Diskdan faylni tez kidirib topish

17 Diskdagi bush joyni aniklash

18. Fayllar guruxini tashkil etilgan sanasi, xajmi, alifbo buyicha nomi bilan saralash va xokazo.

19. Windows Commander  ning boshka menyu buyruklari bilan ishlash.

20. Windows Commander  dan chiqish.

 

WindowsCommander dasturini yuklash va undan chikish.

 

WindowsCommanderdasturini yuklash uchun WindowsCommander dasturiga mos keluvchi piktogramma (yoki agar u piktogramma shakliga keltirilmagan bulsa disket belgisi) ustida «sichkoncha»tugmachasi bosiladi kuyidagi kurinshdagi xolat ekranda paydo buladi.

 

Ekranning quyi qismida windows commander dasturining funktsional tugmachalari berilgan ularning tavsifi kuyidagicha:

[F3] Prosmotr-fayl mazmunini ko’rish uchun;

[F4] Pravka- fayl mazmunini taxrir qilish uchun;

[F5] Kopiya -fayldan nusxa olish uchun;

[F6] Peremex -faylni qayta nomlash uchun;

[F7] SozdKat-katalog yaratish uchun;

[F8] Udalit-fayl va katalog uchirish uchun;

[Alt] + [F4] Buxod- WindowsCommanderdasturidan chikish   uchun.

WindowsCommander dasturnining kuyidagi funktsional klaviaturalari mavjud:

Keyboardlayout Klaviatura sxemasi

 

Key Tugma Action Vazifasi

F1     Help- yordam

F2     Reread source window- Oynani kaytaukish

F3     List files- Fayllarnikurish

F4     Edit files- Fayllarnitaxrirlash

F5     Copy files- Fayllardannusxaolish

F6     Rename or move files- Fayllarnikuchirishyoki kaytadannomlash

F7     Create directory- Katalogochish

F8     Delete files- Fayllarniuchirish

F9     Activate menu above source window (left or right)- Oynanimenyu kismigautish

F10   Activate left menu or deactivate menu- Oynanimenyu kismigautishvaundan kaytish

ALT+F1     change left drive- Chapdrayvernialmashtirish

ALT+F2     change right drive- Ыngdrayvernialmashtirish

ALT+F3     Use alternate (external or internal) viewer -Faylnikursatish

ALT+F4     Exit- chikish

ALT+F5     Pack files- Fayllarniarxivlash

ALT+SHIFT+F5  Pack files- Fayllarniarxivlash

ALT+F7     Find- +idirish

ALT+F8     Opens the history list of the command line- Buyruk satrida kidirilganlarruyxatinichikaradi.

ALT+F9     Unpack specified files- Fayllarniarxivdanchikaradi.

ALT+F10   Opens a dialog box with the current directory tree- Berilgankataloguchundaraxtshaklidaichidagilarnichikaradi.

SHIFT+F2  Compare file lists- Takkoslash

SHIFT+F3  List only file under cursor, when multiple files selected- Kupginaajratilganfayllarichidankursorostidagifaylniginakursatadi.

SHIFT+F4  Create new text file and load into editor- Yangitekstfaylniyaratibunitaxrirgayuboradi.

SHIFT+F5  Copy files (with rename) in the same directory- Aynibirkatalogichidachopetadi

SHIFT+F10 Show context menu- faylmenyusinikursatadi.

SHIFT+CTRL+F5 Create shortcuts of the selected files (Windows 95/98/NT new shell only)- Bosilganxarflargauxshashfayllarniyuklaydi

SHIFT+F6  Rename files in the same directory- Aynikatalogichidafaylnomlarinialmashtiradi.

SHIFT+ESC Minimizes Windows Commander to an icon- Windows Commanderniminimaldarajadakichraytiradi.

ALT+left/right     Go to previous/next dir of already visited dirs- Oldinkurilgankatalogga kaytadi.

ALT+down Open history list of already visited dirs (like the history list in a WWW browser)- Oldinochilgankatalogninominichikaradi.

NUM +expand selection- Umumiytanlaydi.

NUM -shrink selection- Tanlanganlarnibekor kiladi.

NUM *invert selection- Tanlanganlarnibekor kilib, kolganlarinitanlaydi.

NUM /restore selection- Tanlanibbekor kilinganlarni  kaytatanlaydi.

CTRL+NUM +     select all- Barchasinitanlaydi.

CTRL+NUM -      deselect all- Tanlanganlarnibekor kiladi.

ALT+NUM + select all files with the same extension- Birxilkattalikdagifayllarnitanlaydi.

CTRL+PgUp or Backspace-Change to parent directory (cd ..)- Boshlangichmenyuga kaytadi.

CTRL+<Jump to the root directory (most European keyboards) Asosiymenyuga kaytadi

CTRL+gJump to the root directory (US keyboard)- Asosiymenyuga kaytadi

CTRL+PgDn        Open directory/archive (also self extracting .EXE archives)- Katalog/arxivlarniochadi.

CTRL+left/right   Open directory/archive and display it in the target window. If the cursor is not on a directory name, the current directory is displayed instead.- Kursorostidagikatalogichidagilarniyondagioynadakursatadi.

CTRL+F1   File display 'brief' (only file names)Fayllarningfakatnominichikaradi

CTRL+F2   File display 'full' (all file details)-Fayllarxakidatulama’lumotberadi.

CTRL+F3   Sort by name-Nomigakurachikaradi

CTRL+F4   Sort by extension- Turigakurachikaradi

CTRL+F5   Sort by date/time- Sanasigakurachikaradi

CTRL+F6   Sort by size- Ыlchamigakurachikaradi

CTRL+F7   Unsorted- Fayllarnikursatishdaxechnimagaasoslanmaydi.

CTRL+F8   Display directory tree- Katalognidaraxtshaklidachikaradi.

CTRL+F9   Print file under cursor using the associated program- Kursorostidagifaylnichopetishgaberadi.

CTRL+F10 Show all files-Barchafayllarnikursatadi.

CTRL+F11 Show only programs- Fakatprogrammalarnikursatadi.

CTRL+F12 Show user defined files- Foydalanuvchibelgilaganfayllarnikursatadi.

TAB  Switch between left and right file list- Oynalarnibiridanikkinchisigautadi

Letter Redirect to command line, cursor jumps to command line- Buyruklarsatrigautadi.

INSERT     Select file or directory.-Faylyokipapkanitanlaydi.

SPACE       Select file or directory (as INSERT). If SPACE is used on an unselected directory under the cursor, the contents in this directory are counted and the size is shown in the «full» view instead of the string <DIR>. This can be disabled through 'Configuration' - 'Options' - 'Operation' - 'Selection with Space'.- Faylyokipapkanitanlaydi. Belgilanganfaylnixajminikursatadi.

ENTER      Change directory / run program / run associated program / execute command line if not empty. If the source directory shows the contents of an archive, further information on the packed file is given.- Katalogalmashtirish/ programmagakirish/ buyruklarsatribush-bushmasliginikursatadi. Agarkatalogustidabulsa, uningichidagilarnitulaligichakursatadi.

SHIFT+ENTER   1.      Runs command line / program under cursor with preceding command /c and leave the program's window open. Only works if NOCLOSE.PIF is in your Windows directory!- Buyruklarsatrigautadi/ kursorostidagiprogrammanibuyruklarsatrigautkazadi.

         2.With ZIP files: use alternative choice of these (as chosen in Packer config): (Treat archives like directories <-> call associated program, i.e. winzip or quinzip)- Arxivlanganfayllaruchuntanlashlarniamalgaoshiradi.

         3.Inside an archive file: Unpack the file under the cursor and treat it like an archive (zip in zip processing)-Arxivlanganfaylichida: Kursor ostidagi faylni arxivdan chiqaradi.

 

ALT+SHIFT+ENTER

 

The contents of all directories in the current directory are counted. The sizes of the directories are then shown in the «full» view instead of the string <DIR>.-Barchakataloglartarkibikuzdankechiriladivamavjudpapkakursatiladi. Kataloglarulchamlarikursatiladi.

ALT+ENTER      Show property sheet.-Faylyokipapkaxakidama’lumotnomachikaradi

CTRL+A    select all-xammasinibelgilaydi

CTRL+B    Directory branch: Show contents of current dir and all subdirs in one list-bittadarchadaxammapapkaichidagifayllarnikursatadi.

CTRL+D    Open directory hotlist ('bookmarks')-papkaniorkamenyusinichikaradi

CTRL+F     Connect to FTP server- FTP server  serverbilanulaydi

CTRL+SHIFT+F  Disconnect from FTP server- FTP serverdanuzadi.

CTRL+I      Switch to target directory-aktivpapkagamurojaat.

CTRL+L     Calculate occupied space (of the selected files)-faylxakidama’lumotchikaradi

CTRL+M   Change FTP transfer mode- FTP  transfer niuzgartirish

CTRL+N    New FTP connection (enter URL or host address)- yangi FTPniurnatish

CTRL+P     Copy current path to command line-komandalarsatrigabuyruknikuchirish

CTRL+Q    Quick view panel instead of file window-darchadafaylnikurish

CTRL+U    Exchange directories-darchalarnialmashtirish

CTRL+C (32 bit)  Copy files to clipboard-faylnibufergakuchirish

CTRL+X (32 bit)  Cut files to clipboard-faylnibuferdanuchirish

CTRL+V (32 bit)  Paste from clipboard to current dir.-faylnibuferdanolib kuyish

 

Windows Commander dasturidanchikishuchun, ta’kidlanganidek [Alt]+[F4] Buxodbandiustida “ sichkoncha”chaptugmachasibosiladi.

Windows Commander dayordamolishzaruratitugilsa, menyubandlariorasidanSpravkabanditanlanib (ekranyukori katoridajoylashgan) “sichkoncha”tugmachasibosiladi. Natijadakeraklimavzubandlarinitanlablozimma’lumotlariniolishmumkin.

Windows Commander menyusi bilan ishlash.

                                            

Windows Commander oynasining yukori katorida dasturda ishlash menyu bandlari joylashgan.

«Fayl» menyusibuyruklartuplamiyordamidaatributldarniuzgartirish, fayllarniarxivlash, arxiidanchikarish,faylnichop kilishfayllarni kismlargabulish, kodlashvaWindows Commander dasturidan chikish kabi ishlar majmuasini bajarish mumkin.

                         

-Atrib utlarni uzgartiradi

-arxivga joylashtiradi

-arxitekshiradmazmuni buyicha takkoslaydi

-... yordamida ochadi

-fayl xossalari xakida ma’lumot beradi

-kancha joy egalashini xisoblaydi

-guruxlab kayta nomalydi

-faylni chop kiladi

-faylni buladi

-faylni yigadi

 

-faylni kodlaydi

-kodni olib tashlaydi

 

-fayldan chikadi

«Vudelenie» menyusi tuplami yordamida fayllar guruxini ajratish, barcha fayllarni ajratish, ajratishni bekor kilish kabi ishlar majmuasini bajarish mumkin.

 


-guruxni ajratadi

-ajratmani olib tashlaydi

-barcha faylarni ajratadi

-barcha ajratilgan bekor kiladi

-ajrtilganlikni invertirlaydi

-ajratilganlikni kayta tiklaydi

-kataloglarni takkoslaydi

-yangi kataloglarni belgilaydi,

bir xil kataloglarni yashiradi.

 

 

“Komanda” menyusi buyruklari yordamida fayllarni kidirish,kataloglar daraxtini kurish,diskga belgi kuyish bir kator buyruklar bilan ishlash mumkin.

 

-katalog daraxtini kursatadi

-fayllarni kidiradi...

-diskka belgi kuyadi sistema xakida ma’lumot  beradi

-katalogni sinxronizatsiyalaydi...

-kup ishlaydigan katologlarni aniklaydi

-orkaga kaytadi

-DOS muxitini yuklaydi

-tarmokli diskni ulaydi..

-tarmokli diskni ajratadi...

-joriy katalogni umumlatiradi...

-katalogni oladi...

-FTP-serveri bilan boglaydi...

-yangi FTP bilan boglanadi...

- FTP bilan boglanishni bekor kiladi.

-serierda yashiringan fayllarni kursatadi

- FTP – ruyxatdan yuklaydi...

- port orkali boshka kompterga boglanadi...

 darchalar urnini almashtradi...

 -kabul kiladi-Manbadan

 

Vid” menyusi buyruklar tuplami yordamida diskdagi fayl va kataloglar xakida  ma’lumot olish mumkin.

 “ Konfiguratsiya” menyusi buyruklari tplami yordamida uskunalar paneli,joylarni tulgazish,uzgarishlarni saklash kabi ishlarni bajaradi.

Zapusk” menyusi buyruklar tuplami yordamida “ Zapusk” menyusi yoki bosh menyuni uzgartirish mumkin.

-fayl xakida ksika ma’lumot beradi

-fayl xakida tulik ma’lumot

-katalog daraxtini kursatadi

-tezkor kurinishni ta’minlaydi

-barcha fayllar

-dasturlar

-*.*

-filtrlar

-ism buyicha saralaydi

-turi buyicha saralaydi

-yaratilgan vakti buyicha saralaydi

-xajm buyicha saralaydi

-saralangan xolatda kursatadi

-teskari tartibda kursatadi

-oynani yangilaydi

«Vid” menyusi

 


-konfiguratsiyani sozlaydi

-uskunalar darchasi

-urnini xotirada saklaydi

-konfiguratsiyani xotirada saklaydi

 

“Konfiguratsiya” menyusi

-Zapusk menyusini uzgartiradi

-bosh menyuni uzgartiradi

 

Windows Commander da fayllar ustida amallar

 

       WindowsCommander yuklangandan keyin katalog va fayllar xakida tulik ma’lumot – yaratilgan sanasi, ismi tugrisida ma’lumot olish uchun uskunalar panelidan “podrobnuy” bandi ustida «sichkoncha» chap tugmachasi bosiladi.

Kataloglar daraxtini, ya’ni ichma-ich joylashgan kataloglar xakida ma’lumotlar olish uchun uskunalar panelidan “Drevo” bandi tanlanib “sichkoncha” chap tugmachasi bosiladi.

Kataloglar ichida biror faylni shu rejimda kidirish lozim bulsa, kataloglar daraxtidan “bustruy poisk” maydonida fayl nomi beriladi.

Fayl yoki kataloglarni nusxasini olish (kuchirish) [F5] kopiya buyrugi kullaniladi. Buyruk sichkoncha tugmachasi kursatkichini [F5] kopiya belgisini keltirilib bosish yordamida amalga oshiriladi. Dastlab kuchirilishi lozim bulgan fayl va kataloglar ajratilgan foydalanuvchi kuchirilayotgan manzil (disk yoki katalog) kursatiladi aks xolda ikkinchi darajali nusxalanadi.

         Fayl mazmunini kurish uchun [F3]-Prosmotr  tugmachasi ustiga kursatkich keltirilib «sichkoncha» chap tugmasi bosiladi.Dastlab kerakli fayl ajratilgan bulishi kerak.NC farkli ularok, WINDOWS COMMANDER da rasmli yoki matnli faylning mazmunini kurish mumkin.  Bu xolda kursatkich ekranda kurinmaydi.

Faylni taxrir kilish uchun [F4]-Provka tugmachasidan foydalaniladi.

Bu xolda kursatkich ekranda paydo buladi,kerakli taxrir kilishlardan sung  faylni yana xotirada saklash mumkin.
Faylni va katalogni kayta nomlash yoki yoki boshka joyga kuchirish uchun [F6]-Peremexeniya tugmachasidan foydalananiladi.
Bu xolda ekranning urta kismida fayl (katalog)  ning yangi nomi suraladi.

 

 

Yangi katalog yaratish uchun [F7]-SozdKat  tugmachasidan foydalaniladi. Sozdat noviy katalog  maydonida katalogga nom berib OK buyrugi ustida “sichkoncha” tugmasi bosiladi.

 

 

         Keraksiz katalogni yoki faylni uchirish uchun [F8]-Udalit  tugmachasidan foydlaniladi. Ыchirilayotgan fayl yoki Ыchirilayotgan fayl yoki katalog uchirilishini tasdiklash uchun [Da] tugmachasidan “sichkoncha” kursatkichi keltirilib bosiladi.Ыchirishni bekor kilish uchun Otmena yoki net buyrugi bariladi.

 

 

WINDOWS COMMANDER dasturidan chiqish uchun [Alt]+[F4] tugmachasi ustiga ko‘rsatkich keltirilib “sichkoncha” tugmachas ibosiladi.

 

Test savollari

 

1. WINDOWS COMMANDER dasturidja fayl, papkalarni arxivlashda qaysi tugmachalardan foydalaniladi?

a) ALT+F6

b) *ALT+F5

c) CTRL+F5

d) SHIFT+F5

 

2. WINDOWS COMMANDER dasturida arxivlangan faylni yoyishda qaysi tugmadan foydalaniladi?

a) ALT+F6

b) ALT+F5

c) CTRL+F5

d) *ALT+F9

 

19-mavzu: Dasturiy ta’minotning holati va rivojlanish tendensiyalari (2 soat ma’ruza).

 

Reja:

1.     Dasturiy ta’minotning hayotiy tsikli

2.     Dasturiy ta’minot hayotiy tsikli modulining evolyutsiyasi

3.     Dasturiy ta’minot ishlab chiqilishini tezlashtirish

 

Dasturiy ta’minotning hayotiy tsikli deb, ayrim dasturiy ta’minotni yaratish g‘oyasi boshlangan vaqtdan uning ishlab chiquvchi – firma tomonidan qo‘llab – quvvatlash tugagan vaqtgacha bo‘lgan davrga aytiladi.

Hayotiy tsikl jarayonining tarkibi xalqaro standart ISO / IEC 12207:1995 “Information Technology – Software Life Cycle Processes” («Axborot texnologiyalari – dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining jarayoni») bilan tartibga solinadi.

ISO – International Organization for Standardization  - Standartlashtirish xalqaro tashkiloti.

IEC – International Electro technical Commission – Elektrotexnika bo‘yicha xalqaro komissiya.

Ushbu standart dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining tuzilmasini va uning jarayonini tavsiflaydi.

Ishlab chiqish jarayoni (Development process) standartiga muvofiq ishlab chiquvchi tomonidan bajarilayotgan amallar va vazifalarni ko‘zda tutadi, hamda, berilgan talablarga muvofiq dasturiy ta’minot va uning komponentlarni yaratish bo‘yicha ishlarni jumladan, loyiha va ekspluatatsion hujjatlarni rasmiylashtirishni, shuningdek, ishlash qobiliyatini va xodimlarni o‘qitish uchun zarur bo‘lgan dasturiy ta’minot materiallar sifatiga muvofiqligini tekshirish uchun zarur materiallar tayyorlashini qamrab oladi.

Standart bo‘yicha ishlab chiqish jarayoni quyidagi amallarni o‘z ichiga oladi:

¢ tayyorgarlik ishi– standartlar, usullar va ishlab chiqish vositalari hayotiy tsiklining modelini tanlash, shuningdek, ishlar rejasini tuzish;

¢ tizimga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish– uning funktsional imkoniyatlarini, ishonchlilik va xavfsizlikka qo‘yiladigan talablar, tashqi interfeyslarga qo‘yiladigan talablar va hakozo aniqlash;

¢ tizim arxitekturasini loyihalashtirish- zarur uskuna, dasturiy ta’minot tarkibi va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar tomonidan bajariladigan amallarni aniqlash;

¢ dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilish– funktsional imkoniyatlarni jumladan, ishlab chiqarish tavsifi, komponentlar, tashqi interfeyslarning ishlash muhitini, ishonchlilik va xavfsizlik talablarni foydalaniladigan ma’lumotlarga, o‘rnatishga, qabul qilishga, foydalanish uchun hujjatlarga, ekspluatatsiya qilishga va kuzatishga qo‘yiladigan talablarni aniqlash;

¢ dasturiy ta’minot arxitekturasini loyihalash – dasturiy ta’minot tuzilmasini aniqlash, interfeyslar, uning komponentlarini hujjatlashtirish, foydalanish xujjatlarning dastlabki versiyasini, shuningdek, testlarga qo‘yiladigan talablarni va integratsiya qilish rejasini ishlab chiqish;

¢ dasturiy ta’minotni batafsil loyihalash– dasturiy ta’minot va ular o‘rtasidagi interfeyslar komponentlarining batafsil izohi, foydalanish hujjatlarini yangilash, dasturiy ta’minot komponentlarining testlash rejasi va testlarga qo‘yiladigan talablarni hujjatlartirish, komponentlar integratsiya rejasini yangilash;

¢ dasturiy ta’minotni kodlash va testlash– har bir komponentni, shuningdek, testli protseduralarning jamini va ularni testlash uchun ma’lumotlarni ishlab chiqish va hujjatlashtirish, komponentlarni testlash, foydalanish xujjatlarini yangilash, dasturiy ta’minot integratsiya rejasini yangilash, dasturiy ta’minotni integratsiya qilish – integratsiya qilish rejasiga muvofiq dasturiy komponentlarni yig‘ish va o‘z xususiyatlariga mos keluvchi, hamda, berilgan ekspluatatsiya qilish sharoitlarida foydalanishga tayyor sifatida dasturiy mahsulotni kvalifikatsiyalash zarur bo‘lgan mezonlar to‘plamini yoki sharoitlardan iborat kvalifikatsion talablarga muvofiqligiga dasturiy ta’minotni testlash;

¢ dasturiy ta’minotni malakaviy (kvalifikatsion) testlash- dasturiy ta’minotni buyurtmachi ishtirokida uning ekspluatatsiya qilish talablariga muvofiqligi va tayyorgarligini namoyish qilish uchun testlash, bunda texnik va foydalanish xujjatlarinining tayyorgarligi va to‘liqligi tekshiriladi;

¢ tizimning integratsiyasi- barcha tizim komponentlarini, jumladan, dasturiy ta’minot va uskunani yig‘ish;

¢ tizimni malakaviy testlash – talablarning tizimga muvofiqligi uchun tizimni testlash va xujjatni rasmiylashtirilishi va to‘liqligini tekshirish;

¢ dasturiy ta’minotni o‘rnatish- dasturiy ta’minotni buyurtmachining uskunasiga o‘rnatish va uning ishlash qobiliyatini tekshirish;

¢ dasturiy ta’minotni qabul qilish- dasturiy ta’minotni malakaviy testlash natijalarini va butun tizimni baholash, hamda, buyurtmachi bilan birgalikda baholashning natijalarini, buyurtmachiga dasturiy ta’minotni oxirgi uzatishni xujjatlashtirish.

Masalaning qo‘yilishi

Vazifalarni qo‘yish jarayonida dasturiy ta’minot vazifalari aniq shakllantiriladi va ularga qo‘yiladigan asosiy talablar belgilanadi. Har bir talab dasturiy ta’minotning zarur yoki kerakli xususiyat bayonidan iborat. Ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minotni bajaradigan funktsiyalarni aniqlaydigan funktsional talablarga va uning faoliyat ko‘rsatish xususiyatini aniqlaydigan ekspluatatsion talablarga bo‘linadi.

Prototiplarga ega dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan talablar amaldagi dasturiy ta’minotning tuzilmasini va tavsifini hisobga olgan holda, analogiya bo‘yicha aniqlanadi. Analogiyalarga ega bo‘lmagan dasturiy ta’minotga qo‘yiladigan talablarni shakllantirish uchun loyihadan oldingi, deb nomlanadigan maxsus tadqiqotlarni o‘tkazish zarur. Bunday tadqiqotlar jarayonida vazifalarning hal etilganligini aniqlaydi, ular xulosalarining usullarini ishlab chiqadi (agar ular yangi bo‘lsa) va ishlab chiqiladigan dasturiy ta’minotning ahamiyatli tavsifini belgilaydi. Loyihadan oldingi tadqiqotlarni bajarish uchun ilmiy – tadqiqot ishlarini bajarishga shartnoma tuziladi.

Vazifalarni qo‘yish jarayonining  istalgan bosqichida qayd etadigan texnik topshiriqlarni ishlab chiqish va asosiy loyiha qarorlarni qabul qilish bilan tugallanadi.

Talablarni tahlil qilish va xususiyatlarni aniqlash

Xususiyatlar deb, funktsiyalar va ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot cheklanishlarining aniq tavsifiga aytiladi. Mos ravishda funktsional va ekspluatatsion xususiyatlarga bo‘linadi.

Barcha xususiyatlar loyihalashtirilayotgan dasturiy ta’minotning umumiy mantiqiy modelidan iborat.

Xususiyatlarni olish uchun texnik topshiriq talablari tahlil qilinadi, mazmunli vazifalar qo‘yilishini shakllantiriladi, matematik shaklga keltirish apparati tanlanadi, fan sohasining modeli quriladi, kichik topshiriqlar aniqlanadi va ularni hal etish usullari tanlanadi yoki ishlab chiqiladi. Xususiyatlarning bir qismi loyihalashtirishdan oldingi tekshirishlar jarayonida aniqlanishi mumkin va mos ravishda texnik topshiriqda qayd etiladi.

Ushbu bosqichda loyihalashtirilayotgan dasturiy ta’minotda,  kutilayotgan natijani ko‘rsatgan holda, xatolarni izlash uchun testni shakllantirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Loyihalashtirish

Ushbu bosqichning asosiy vazifalari bo‘lib, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minotning batafsil xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi. Murakkab dasturiy ta’minotni loyihalash jarayoni, odatda, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

¢ umumiy tuzilmani loyihalash – asosiy komponentlarni va ularning o‘zaro aloqalarini aniqlash:

¢ komponentlarni dekompozitsiyalash va blok – ierarxiyali yondoshuv tavsiyalariga muvofiq tuzilmaviy ierarxiyaning tuzilishi;

¢ komponentlarni loyihalashtirish.

Loyihalashtirishning natijasi bo‘lib, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot, uning barcha turdagi darajalar komponentlari bilan birgalikdagi batafsil modeli hisoblanadi.

Loyihalashtirishni ikkita aspektga bo‘lish mumkin:

¢ Mantiqiy loyihalashtirish, o‘z ichiga kelgusidagi dasturiy ta’minotning faoliyat ko‘rsatish muhitini tashkil etuvchiga ega bo‘lgan va dasturiy vositalarga bevosita bog‘liq bo‘lmagan loyiha operatsiyalarni oladi.

¢ Fizik loyihalashtirish – faoliyat ko‘rsatish muhitining aniq texnik va dasturiy vositalariga bog‘liqligi, ya’ni, o‘ziga xos chegaralanishlarni hisobga olish.

Amalga oshirish

Tanlangan dasturlar kodining bosqichma – bosqich yozilish (kodlash), ularni testlash va tuzatib olish jarayoni amalga oshirishdir.

Birga qo‘shish

Dasturiy ta’minotning yangi versiyasini yaratish va tadbiq qilish jarayonini birga qo‘shishdir.

Ushbu bosqichda dasturiy mahsulotga zarur o‘zgartirishlar kiritiladi, qolgan holatlardagi kabi, oldingi istalgan bosqichda qabul qilingan loyiha qarorlarini qayta ko‘rib chiqish talab qilinishi mumkin.

Dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining modeli o‘zgarishi bilan ushbu bosqichning roli ancha oshdi, chunki mahsulotlar iteratsion tarzda yaratilmoqda: avval nisbatan oddiy versiya ishlab chiqariladi, keyin katta imkoniyatlar, so‘ngra keyingisi va hakozo. Xuddi shu, ISO/IEC12207 standartga muvofiq hayotiy tsiklning ayrim jarayonida birga qo‘shilish bosqichini ajratishga sabab bo‘ldi.

2. Dasturiy ta’minot hayotiy tsikli modulining evolyutsiyasi

XX oxirida dasturlashda dasturiy ta’minot hayotiy tsiklining uchta modeli almashdi:

Kaskad modeli

¢ Dastlab (1970 – 1985 yillar) keyingi bosqichga o‘tish oldingi bosqichning loyiha operatsiyalari to‘liq tugagandan keyin va keyingi bosqich uchun barcha dastlabki ma’lumotlar olingandan keyin amalga oshirilishi tavsiya qilinadigan dasturiy ta’minotni ishlab chiqishning kaskad sxemasidan foydalanildi.

Ushbu modelning afzalliklari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:

¢ to‘liqlik va moslashish talablariga javob beruvchi loyiha hujjatlarini tugallangan to‘plamning har bir bosqich oxirida olinadi;

¢ ishlab chiqish jarayonini loyihalashtirishning oddiyligi;

Xususiyatlarni aniqlashtirish (o‘zgartirish)dan rad etish tugallangan mahsulot foydalanuvchilar ehtiyojini qanoatlantirmaydi. Foydalanuvchi uskuna va dasturiy muhitning almashishini hisobga olishni rad etish natijasida ma’naviy eskirgan mahsulot olinadi. Muvaffaqiyatli bo‘lmagan loyiha qarorlarni qayta ko‘rib chiqishni rad etish dasturiy mahsulot tuzilmasini yomonlashtirishga va mos ravishda, yaratish jarayonining vaqt bo‘yicha murakkablashishiga, cho‘zilishiga va qimmatlashuviga olib keladi. Shunday qilib, ishlab chiqishning real jarayoni iteratsion xarakterga ega bo‘ladi.

Oraliq nazoratli model

Ishlab chiqish jarayonining iteratsion xususiyatlarini ta’minlovchi sxema oraliq nazoratli sxema deb nomlanadi. Tugallangan har bir bosqichdan keyin ushbu sxema bo‘yicha bajariladigan nazorat, zarur bo‘lganda istalgan darajaga qaytarish imkoniga ega bo‘ladi va zarur o‘zgartirishlarni kiritadi.

Ushbu sxemadan foydalanishning asosiy xavfsizligi ishlab chiqarish hech qachon tugamaydi, doimo aniqlashtirish va takomillashtirish holatida bo‘lganligi bilan bog‘liqligi hisoblanadi.

Spiral model

Muammolarni yengish uchun XX asrning 80-yili o‘rtalarida spiral sxemasi taqdim etildi. Ushbu sxemaga muvofiq dasturiy ta’minot prototipni yaratishga asoslangan prototiplash usulidan foydalangan holda, iteratsion holatda yaratiladi.

Prototip deb, ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minotning va tashqi interfeyslarini amalga oshiradigan dasturiy mahsulotga deyiladi.

Qoidaga ko‘ra, birinchi interatsiyada foydalanuvchining interfeysini spetsifikatsiya qiladi, loyihalashtiradi, amalga oshiriladi va testlaydi. Ikkinchi iteratsiyada ayrim cheklangan funktsiyalar to‘plami bilan to‘ldiriladi. Oxirgi bosqichda ushbu to‘plam ushbu mahsulot imkoniyatini ko‘paytirib kengaytirish hisoblanadi.

 

Ushbu sxemaning asosiy afzalliklari aniq funktsional to‘liqlik ta’minlangan ayrim iteratsiyadan boshlanib, foydalanuvchiga mahsulotni taqdim etish hisoblanadi, o‘z navbatida quyidagi imkoniyatga ega bo‘ladi:

¢ dasturiy mahsulotning birinchi versiyasi yuzaga kelguncha bo‘lgan vaqtni qisqartirish;

¢ bozorda mahsulotning quyi versiyasini tez oldinga siljishini ta’minlagan holda, foydalanuvchilarning ko‘plab sonini qiziqtirish;

¢ mahsulotdan foydalanish amaliyoti yuzaga kelish hisobiga xususiyatlarni shakllantirish va aniqlashtirishni tekshirish;

¢ ishlab chiqish vaqtida tizimning ma’naviy eskirish ehtimolini kamaytirish.

 

Dasturiy ta’minot ishlab chiqilishini tezlashtirish

 

Dasturiy ta’minot hayotiy tsiklning spiral modelini va CASE – texnologiyalarni ishlab chiqish dasturiy ta’minotni yaratish muddatlarini qisqartiradigan shartlarni ifodalash imkoniga ega bo‘ldi.

Dasturiy ta’minotni loyihalashtirish, ishlab chiqish va kuzatishning zamonaviy texnologiyalari quyidagi talablarga javob berishi kerak:

¢    dasturiy ta’minotning to‘liq hayotiy zanjirini ta’minlash;

¢    belgilangan sifat bilan va belgilangan vaqtda ishlab chiqish maqsadlarga kafolatlangan xolda erishish;

¢    tarkibiy qismlarni keyinchalik integratsiya qilish va umumiy loyiha joriy qilinishini muvofiqlashtirishni cheklangan bajaruvchilar sonining (3-7 kishi)  ishlab chiqilayotgan guruhlarning tizim qismi ko‘rinishida, yirik loyihalarni bajarish imkoniyati;

¢    ishlash imkoniyatiga ega tizimni yaratishning minimal vaqti;

¢    loyiha konfiguratsiyasini boshqarish, loyiha versiyasini joriy etish va har biri versiyasi bo‘yicha loyiha hujjatlarini avtomatik tarzda chiqarish imkoniyati;

¢    amalga oshirish vositalardan (MBBT, operatsion tizimlar, dasturlash tillari va tizimi) bajariladigan loyiha qarorlariga mustaqillik;

¢    jarayonlarni avtomatlashtirishni ta’minlaydigan, hayotiy zanjirning barcha bosqichlarida bajariladigan kelishilgan CASE – vositalar kompleksini ta’minlash;

Ushbu talablarga RAD (RapidApplicationDevelopment) – ilovalarni tez ishlab chiqish texnologiyalari javob beradi. Ushbu texnologiya ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minotning birinchi versiyasini maksimal tez olish uchun mo‘ljallangan.

U quyidagi shartlar bajarilishini ko‘zda tutadi:

¢ ishlab chiquvchilarning katta bo‘lmagan guruhlari bilan (3-7 kishi) ishlab chiqishni joriy qilish, ushbu guruhlarning har biri loyihaning ayrim tizim qismlarini loyihalashtiradi va amalga oshiradi, loyihaning boshqariluvchanligini yaxshilash imkoniga ega bo‘ladi.

¢ iteratsion yondoshuvdan foydalanish ishlash qobiliyatga ega prototipni olish vaqtini kamaytirishga ega bo‘ladi;

¢ uch oydan ko‘p bo‘lmagan muddatga mo‘ljallangan ishlab chiqilgan aniq tsikl grafigining mavjudligi ish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi;

¢ Bunda ishlab chiqish jarayoni quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:

¢ Talablarni tahlil qilish bosqichida loyiha masshtabini cheklaydigan eng ustivor talablar shakllantiriladi.

¢ Loyihalashtirish bosqichida CASE – vositadan foydalangan hamda, tizim jarayonini batafsil bayon qilinadi, ma’lumotlardan foydalanishni cheklash talablarini belgilaydi va zarur hujjatlar tarkibini belgilaydi. Bunda eng murakkab jarayonlar uchun qisman prototip yaratiladi.

Ekran shakli va dialog ishlab chiqiladi. Jarayon tahlilining natijasiga ko‘ra, funktsional nuqtalar sonini belgilaydi va ishlab chiqishda qatnashadigan tizim qismi va mos ravishda komandalarning soni to‘g‘risidagi qarorni qabul qiladi.

RAD texnologiyalardagi funktsional nuqta deganda, ishlab chiqilayotgan tizimning quyidagi funktsional elementlaridan istalgani tushuniladi:

¢ ilovaning kirish elementi (kirish hujjati yoki ekranli shakl);

¢ ilovaning chiqish elementi (hisobot, hujjat yoki ekranli shakl);

¢ so‘rov («savob/javob»);

¢ mantiqiy fayl (ilova ichida foydalaniladigan ma’lumotlar yozuvining jami);

¢ ilova interfeysi (boshqa ilovalarga uzatiladigan yoki boshqa ilovalardan olinadigan ma’lumotlar yozuvining jami).

Kodlari sezilarli darajada takrorlanadigan tizim uchun ekspert baholanishidan kelib chiqib, hisoblab chiqilgan normalar quyidagicha aniqlanadi:

¢ 1 mingdan kam funktsional nuqtalar – 1 kishi;

¢ 1 dan 4 minggacha funktsional nuqtalar – ishlab chiquvchilarning bir komandasi;

¢ 4 mingdan ko‘p funktsional nuqtalar - har bir 4 ming nuqtaga bitta komanda.

¢ Amalga oshirish bosqichida real tizimning iterativ tuzilishi bajariladi, bunda tuzilayotgan tizimga qo‘yiladigan talablar bajarilishini nazorat qilish uchun foydalanuvchilar jalb qilinadi. Qismlar tizimga asta-sekin integratsiya qilinadi, bunda har bir qism ulanganda testlash jarayoni bajariladi. Ishlab chiqishning yakuniy bosqichida tizimda ishlab chiqiladigan va ulanadigan tegishli ma’lumotlar bazasini yaratish zarurligi aniqlanadi. Apparat vositalariga qo‘yiladigan talablarni shakllantiradi, unumdorlikni oshirish usullarini belgilaydi va loyiha bo‘yicha hujjatlarni tayyorlash ishlarini tugatadi.

Joriy etish bosqichida foydalanuvchilar o‘qitiladi va yangi tizimga asta – sekin o‘tish amalga oshiriladi, bunda yangi tizim to‘liq tadbiq qilingunga qadar eski versiyada ishlash davom etadi.

RAD texnologiya aniq buyurtmachi uchun ishlab chiqilayotgan katta bo‘lmagan loyihalar uchun o‘zining afzalligini namoyon etadi.

Ushbu texnologiyani insonlar xavfsizligi bog‘liq bo‘lgan ilovalarni yaratishda qo‘llab bo‘lmaydi, masalan, samolyotlarni yoki atom elektrostantsiyalarni boshqarishda, chunki RAD texnologiya dastlabki bir nechta versiyalari to‘liq  ish qobiliyatiga ega bo‘lmaydi, ushbu holat uchun bu istisno qilinadi.

 

 

Test savollari

 

1.  Dasturiy ta’minotning qiyinligi qanday aniqlanadi?

 

a) Tushinish uchun kay darajada bilimlarga ega bush kerakligi.

b) Funktsiyalarni bajarish uchun kancha matematik uslublardan foydalanish lozimligi.

c) Algoritmda ko‘rsatilgan turli xarakatlar soni

d) * Turli bloklarni bir biriga kiritilgan soni bilan

 

2. Dasturiy vositani mustaxkamligi ta’milanishi qanday dasturlash asosida amalga oshiriladi?

 

a) *Ximoyalangan dasturlash

b) Modulli dasturlash

c) Tizimli dasturlash

d)  Ob’ektga-yo‘naltirilgan dasturlash

 

 

20-mavzu: Operatsion sistema va uning turlari. Windows-zamonaviy axborot texnologiyalarining operatsion sistemasi

(2 soat amaliy)

 

Reja

1. Operatsion sistema va uning turlari

2. Windows operatsion sistemaning ishchi muhiti

 

Operatsion tizim - bu maxsus bir dastur. Bu dastur asosiy vazifasi - kompyuter ishini boshkarish, kompyuter va foydalanuvchi urtasida mulokotni urnatish, tashki kurilmalar ishlash xolatlarini sozlash va ular bilan mulokotni urnatish, xar xil dasturlarni ishga tushirish va ular ishlash xolatlarini ta’minlash. Operatsion tizimlardan eng taniklilari bu Microsoft firmasining MS-DOS va Windows dasturlari, Apple firmasining Macintosh dasturi, Unix va Linux dasturlari.

       Dunyoning 70% kompyuterlari Microsoft korporatsiyasi tomonidan yaratilgan operatsion tizimlar bilan jixozlangan. Bulardan 1981 yilda yaratilgan - MS-DOS dasturi, 1991 yilda yaratilgan - Windows 3,1 dasturi, 1995 yilda yaratilgan - Windows 95 dasturi, 1998 yilda yaratilgan - Windows 98 dasturi, 2000 yilda yaratilgan - Windows 2000 dasturi, 2001 yilda yaratilgan - Windows Millennium Edition va Windows XP dasturlari. Windows dasturning tanikli bulishining asosiy sababi bu - ish jarayoni soddaligi, kup vazifali rejim, bir xil ishlash interfeysi va boshka kulayliklar. Boshka operatsion tizimlarga uxshab Windows dasturi xam kompyuter xotirasiga kompyuter yokilish vaktda avtomatik ravishda yuklanadi.

image002

      

Windows yuklanganlan keyin ekranning asosiy kurinish xavola kilinadi. Ekranning asosiy kismlari:

1 - ISh STOL - ekranning bush soxasi, uning ichida xar xil dasturlar uzining oynasida bajariladi

2 - PAPKA va YoRLIKLAR - xar xil dasturlar va fayllar belgilari, ular yordamida shu dasturlar ishga tushiriladi yoki shu fayllar ochiladi

3 - DASTUR OYNALARI - dastur bajariladigan oyna

4 - PUSK MYeNYuSI - (WINDOWS ning asosiy buyruklari joylashgan menyusi, ular yordamida Windows ustidan xar xil amallarni bajarishiimz mumkin

5 - VAZIFALAR SATRI - aktiv dasturar va fayllar nomlarni kursatuvchi tugmalar joylashadi va ulardan yordaimda bittasidan boshkasiga tezkor utish taminlanadi

6 - KURSATKIChLAR SOXASI - vakt va kun xakida ma’lumotlar, klaviatura til standarti, tovush balandligi, printer, ekran va boshka kurilmalar xamda xar xil dastur belgilari joylashadi, ular yordamida shu kurilmalar xususiyatlarini yoki shu dasturlar ishlash xolatlarini uzgartirishimiz mumkin

       Windows dasturida xamma dastur, papka va fayllar aloxida uzining oynasida bajariladi. Oyna - bu ekranning chegaralgan turtburchak soxa.

image004

Oynaning asosiy qismlari:

Nom satri -oynaning eng yukoridagi kismi. Bu satrda dastur belgisi, fayl nomi va dastur nomi, oynaning uchta asosiy tugmalari joylashgan buladi. Shu satrga sichkoncha bilan bosib turib, xarakatlantirsak, u xolda oynani ekranda joyini uzgartirish mumkin.

Menyu satri - oynaning bu satri asosan nom satri tagida joylashadi va shu satr yordamida dasturning xamma buyruklari bilan ishlashimiz mumkin, chunki bu satrda xamma buyruklar saralanib guruxlarga bulingan.,

Yordamchi qurollar (ASBOBLAR) TUGMALARI SATRI - oynaning uchinchi satri bulib bu satrda yordamchi kurollar (asboblar) tugmalari joylashgan, ular yordamida dasturning xar xil asosiy va kup ishlatiladigan buyruklarni tezkor bajarishimiz mumkin.

Ish soxasi - oynaning asosiy kismi bulib uning ichida dastur bajariladi va ma’lumotlar kursatiladi.

Ma’lumotlar satri - oynaning eng pastki satri. Bu satrda xar xil kushimcha ma’lumotlar kursatiladi

Oyna Chyegaralari - oynaning turt tomonida joylashgan kalinchizikli soxalar. Ularni sichkoncha yordamida bosib turib siljitsak natijada oynani xajmini uzgaradi (chuziladi, kattalashadi yoki kichkinalashadi).

Ko‘rib chiqish chizg‘ichlari - oynaning ung va pastki kismlarda joylashgan soxalar. Ular yordamida oyna ichidagi ma’lumotlarni tulik kurib chikish mumkin., buning uchun shu soxalardagi ustki yoki pastki,chap yoki ung tomondagi strelkalarni bosish kerak yoki shu soxalarda joylashgan turtburchak kursatkichni kuzgaltirish kerak.

       Oynaning nom satrida joylashgan asosiy uchta tugmasi yordamida biz shu oynaninng umumiy kurinishini uzgartirishimiz mumkin. Oyna 3 xil kurinishda bulishi mumkin: kattalashtirilgan, normallashtirilgan va kichkinalashtirilgan. Tugmalar esa 4 xil kurinishida bulishi mumkin.

image006

1 - Kichiklashtirish (Svernut) - Oynaga mos tugma vazifalar satrida koldirib, ekrandan olib tashlash. Shu tugmaga bosganimizda oyna yana uzining oldingi xolatga utadi.

2 a - Kattalashtirish (Razvernut) - Oynani butun ekran xajmdagi xolatga utkazish.

2 b - Normallashtirish (Normalizovat) - Oynani urtacha xajmdagi xolatga utkazish

3 - Berkitish (Zakrыt) - Oynani berkitish, vazifalar satri va ekrandan olib tashlash.

       Windows da matn kiritishdan tashkari kolgan amallarni barchasini sichkoncha yordamida bajarishimiz mumkin. Sichoncha yordamida bajariladigan xarakatlar:

Bittali bosish yoki tanlash - sichkonchaning chap tugmasini bir marta bosib kuyvorish

Ikkitali bosish yoki ochish - sichkonchani chap tugmasini ikki marta tez ravishda bosib kuyvorish.

Kontekst (yordamchi) menyusini chikarish - sichkonchani ung tugmasini bir marta bosib kuyvorish.

Kuchirib olish yoki siljitish - sichkonchani chap tugmasini bosib kuyvormasdan joyidan kuzgaltirish.

Yordamchi kurollar tugmalaridan tashkari Windows ning sichkoncha bilan ishlash uchun mujallangan uzinig oyna mulokot elementlari xam mavjud.


Oynalarning mulokot elementlari:

image008
image010

- Xamma uzgartirilashni saklab oynani berkitish tugmasi.

image012
image014

- Xamma uzgartirishlarni bekor kilib oynani berkitish tugmalari.

image016

- Xamma uzgarishlarni saklab oynani berkitmaslik tugmasi.

image018

- Oynani berkitish tugmasi