Поделиться
BXXA.pdf
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
TABIIY FANLAR VA AGROBIOTEXNOLOGIYA FAKULTETI
EKOLOGIYA VA GEOGRAFIYA KAFEDRASI
60710400 – Ekologiya va atrof – muhit muhofazasi
ta’limi yo’nalishi talabalari uchun
“Bioxilma-xillikni asrash va muhofaza qilish” fanidan laboratoriya mashg’ulotlari ishlanmasi
BUXORO – 2025
Mazkur laboratoriya mashg’ulotlari ishlanmasi Bioxilma-xillikni asrash va muhofaza qilish faniga doir bo’lib, unda har bir laboratoriya ishning maqsadi, kerakli jihozlar, nazariy tushuncha, ishni bajarish tartibi va xulosa qismlaridan iborat.
Ushbu ishlanma Oliy ta’limning 60710400-Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi ta’limi yo’nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan.
Tuzuvchi:
B.N.Doniyorov
Ekologiya va geografiya kafedrasi katta o’qituvchisi
Taqrizchilar:
Yo.Q.Xayitov
Buxoro davlat universiteti, Ekologiya va geografiya kafedrasi professori, g.f.d.
O.I.Jabborova Buxoro davlat tibbiyot instituti Tibbiy-biologiya kafedrasi dotsenti, b.f.n.
1-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Bioxilma-xillik tushunchasi. Bioxilma-xillikni o’rganish bo’yicha dasturlar.
Ishdan maqsad: Bioxilma-xillik tushunchasi. Bioxilma-xillikni o’rganish bo’yicha dasturlar haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar.
Nazariy tushuncha:
Bioxilma-xillik — bu Yer yuzidagi barcha tirik organizmlarning, ularning genetik materiallari va yashash muhitlarining rang-barangligi. Bu tushuncha uch asosiy darajani o‘z ichiga oladi:
• Turlar xilma-xilligi: O‘simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar va boshqa organizmlarning turli turlari.
• Genetik xilma-xillik: Har bir tur ichidagi genetik farqlilik, ya’ni bir turning ichida genetik jihatdan turli individlar mavjudligi.
• Ekotizimlar xilma-xilligi: Tog‘-o‘rmonlari, cho‘llar, dengizlar kabi turli yashash muhitlarining mavjudligi.
Bu xilma-xillik tabiatning barqarorligi, inson salomatligi va iqtisodiy farovonlik uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda 27,000 dan ortiq biologik tur mavjud bo‘lib, ulardan ko‘pchiligi noyob va muhofazaga muhtoj hisoblanadi.
Bioxilma-xillikni o‘rganish bo‘yicha dasturlar
O‘zbekistonda bioxilma-xillikni o‘rganish va muhofaza qilish bo‘yicha bir nechta ta’lim va ilmiy dasturlar mavjud:
• Oliy ta’lim muassasalari: Namangan Davlat Universiteti, Buxoro Davlat Universiteti va Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti kabi oliy o‘quv yurtlarida ekologiya va atrof-muhit muhofazasi yo‘nalishida bioxilma-xillik bo‘yicha maxsus kurslar o‘tiladi.
• O‘quv qo‘llanmalar: “Bioxilma-xillik va uning muhofazasi” nomli qo‘llanma Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan tavsiya etilgan bo‘lib, unda bioxilma-xillikni saqlash bo‘yicha davlat siyosati, ekologik muammolar va amaliy misollar keltirilgan.
• Ilmiy tadqiqotlar: Zoologiya, botanika va ekologiya institutlari bioxilma-xillikni o‘rganish, monitoring qilish va muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy ishlar olib boradi. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
2-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Bioxilma-xillikni biologik asosi. Bio xilma-xillik darajasi va strukturasi.
Ishdan maqsad: Bioxilma-xillikni biologik asosi. Bio xilma-xillik darajasi va strukturasi haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
Nazariy tushuncha: Bioxilma-xillikning biologik asosi-bu tirik organizmlarning genetik, turlik va ekotizim darajasidagi rang-barangligini ifodalaydi. Uning biologik asosi quyidagilarga tayanadi:
• Evolyutsiya jarayoni: Yer yuzidagi bioxilma-xillik millionlab yillar davomida sodir bo‘lgan evolyutsion o‘zgarishlar natijasidir. Har bir tur o‘ziga xos genetik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu xilma-xillikni shakllantiradi.
• Genetik o‘zgaruvchanlik: Har bir turning ichida genetik farqlilik mavjud bo‘lib, bu organizmlarning moslashuvchanligini ta’minlaydi.
• Tabiiy tanlanish va mutatsiyalar: Genetik mutatsiyalar va tanlanish mexanizmlari yangi turlar paydo bo‘lishiga olib keladi.
• Ekologik omillar: Iqlim, tuproq, suv va boshqa omillar turli yashash muhitlarini shakllantirib, xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlaydi.
Bioxilma-xillik uch asosiy darajada ko‘rib chiqiladi:
Struktura jihatidan bioxilma-xillik quyidagi elementlardan iborat:
• Populyatsiyalar: Bir turga mansub organizmlarning muayyan hududda yashovchi guruhi.
• Biotsenozlar: Turli turlarning o‘zaro aloqador yashash tizimi.
• Ekotizimlar: Biotsenozlar va ularni o‘rab turgan abiotik (noorganik) muhitning birligi.
• Biosfera: Yer yuzidagi barcha ekotizimlarning yig‘indisi. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
3-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Tur xilma-xilligi va hayot ko’rinishlarni to’plami.
Ishdan maqsad: Tur xilma-xilligi va hayot ko’rinishlarni to’plami haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
2 Pipetli dispenserlar
3 Raqamli mikroskop
Nazariy tushuncha: Tur xilma-xilligi — bu ma’lum bir hududda yoki butun sayyorada mavjud bo‘lgan tirik organizmlar turlarining soni va xilma-xilligini anglatadi. Bu xilma-xillik nafaqat turlar soniga, balki ularning ekologik roli, nisbiy ko‘pligi va o‘zaro aloqalariga ham bog‘liq. Masalan, bir o‘rmon ekotizimida qushlar, hasharotlar, o‘simliklar, zamburug‘lar va mikroorganizmlar birgalikda yashab, murakkab biotsenozni tashkil etadi. Hayot ko‘rinishlari to‘plami esa — bu biosferadagi barcha tirik organizmlar va ularning yashash shakllarini o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha quyidagilarni qamrab oladi:
• Prokaryotlar: Bakteriyalar va arxeylar — eng qadimiy va oddiy hujayrali organizmlar.
• Eukaryotlar: Murakkab hujayrali organizmlar — o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar va protistlar.
• Ko‘p hujayrali organizmlar: Hayvonlar va o‘simliklar kabi murakkab tuzilishga ega bo‘lgan organizmlar.
• Yashash muhitlari bo‘yicha farqlanish: Suvda, quruqlikda, havoda, hatto ekstremal sharoitlarda (masalan, vulqon atrofida yoki muzliklarda) yashovchi organizmlar.
Olimlar hayot ko‘rinishlarining sonini 8 milliondan ortiq deb taxmin qilishadi, ammo ko‘plab turlar hali ham fanga noma’lum. Ular okean tubida, baland tog‘larda, ekvatorial o‘rmonlarda yashaydi va inson uchun hali kashf etilmagan boylikni ifodalaydi. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
4-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : O’simliklarni yer yuzi bo’ylab bioxilma-xilligi va ularni tabiatdagi ahamiyati
Ishdan maqsad: O’simliklarni yer yuzi bo’ylab bioxilma-xilligi va ularni tabiatdagi ahamiyati haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
Nazariy tushuncha: O‘simliklar yer yuzida eng keng tarqalgan va xilma-xil organizmlar guruhidir. Ularning bioxilma-xilligi quyidagicha ifodalanadi:
• Global miqyosda: Dunyoda 500,000 dan ortiq o‘simlik turi mavjud bo‘lib, ularning yarmidan ko‘pi gulli o‘simliklardir. Har yili minglab yangi turlar kashf etilmoqda.
• Hududiy farqlanish: Tropik o‘rmonlar eng ko‘p o‘simlik xilma-xilligiga ega bo‘lgan hududlar hisoblanadi. Masalan, Amazon o‘rmonida 16,000 dan ortiq daraxt turi mavjud.
• Ekstremal sharoitlarda: Cho‘llar, tundra va baland tog‘larda ham moslashgan o‘simliklar — kaktuslar, likenlar, alp o‘simliklari — mavjud bo‘lib, ular bioxilma-xillikni boyitadi.
O‘simliklarning tabiatdagi ahamiyati
O‘simliklar biosferaning barqarorligi va hayotiy muvozanatini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
• Kislorod ishlab chiqarish: Fotosintez jarayonida o‘simliklar kislorod ajratadi — bu barcha aerob organizmlar uchun hayotiy gaz.
• Tuproqni mustahkamlash: O‘simlik ildizlari eroziyani oldini oladi, tuproq tarkibini yaxshilaydi.
• Suv aylanishida ishtirok: Transpiratsiya orqali suv bug‘lanishini nazorat qiladi, iqlimni yumshatadi.
• Ekologik zanjirning asosi: O‘simliklar — barcha oziq zanjirlarining boshlang‘ich bo‘g‘ini. Ular ozuqa manbai, yashash joyi va boshpana sifatida xizmat qiladi.
• Genetik resurslar: Dorivor, texnik va oziq-ovqat o‘simliklar inson salomatligi va iqtisodiyoti uchun muhim manba hisoblanadi. O‘zbekistonda yovvoyi holda o‘sadigan dorivor o‘simliklarning 65 turi yetishtiriladi.
• Muhofaza zarurati: Antropogen omillar — urbanizatsiya, qishloq xo‘jaligi, ifloslanish — o‘simlik bioxilma-xilligiga tahdid solmoqda. Shuning uchun Qizil kitobga kiritilgan turlarni asrash, milliy bog‘lar va rezervatlar tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
5-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Hayvonlarni yer yuzi bo’ylab bioxilma-xilligi va ularni tabiatdagi ahamiyati
Ishdan maqsad: Hayvonlarni yer yuzi bo’ylab bioxilma-xilligi va ularni tabiatdagi ahamiyati haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar va
boshqalar
2 Pipetli dispenserlar
3 Raqamli mikroskop
Nazariy tushuncha: Hayvonlar — biosferaning eng muhim va eng xilma-xil guruhlaridan biri. Ular har xil yashash muhitlarida, turli ekologik sharoitlarda moslashgan holda hayot kechiradilar. Yer yuzida 2 milliondan ortiq hayvon turi aniqlangan bo‘lsa-da, olimlar hali kashf etilmagan turlar soni bundan bir necha baravar ko‘p bo‘lishi mumkin deb hisoblaydilar.
Hayvonlar xilma-xilligi quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
O‘zbekistonda esa 706 turdagi umurtqali hayvonlar (jumladan 107 sutemizuvchi, 460 qush, 64 sudralib yuruvchi, 76 baliq) va 15,000 dan ortiq umurtqasiz hayvonlar mavjud.
Hayvonlar ekotizimlar barqarorligi va biologik muvozanatni saqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
• Oziq zanjiri bo‘g‘inlari: Hayvonlar — iste’molchilar sifatida o‘simliklar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanib, energiya aylanishini ta’minlaydi.
• Changlatish va urug‘ tarqatish: Qushlar, hasharotlar va sutemizuvchilar o‘simliklarning ko‘payishiga yordam beradi.
• Tuproq hosildorligini oshirish: Ba’zi hayvonlar (chuvalchanglar, termitlar) tuproqni yumshatadi, organik moddalarni aylantiradi.
• Populyatsiyalarni nazorat qilish: Yirtqich hayvonlar boshqa turlar sonini muvozanatda ushlab turadi.
• Genetik resurslar: Hayvonlar dorivor, oziq-ovqat va ilmiy tadqiqotlar uchun muhim genetik manba hisoblanadi.
Muhofaza zarurati: Antropogen omillar — ov qilish, yashash joylarining yo‘qolishi, ifloslanish — ko‘plab hayvon turlarini yo‘qolish xavfiga olib kelmoqda. O‘zbekistonda Qizil kitobga kiritilgan hayvonlar orasida sutemizuvchilarning 30, qushlarning 52, sudralib yuruvchilarning 21 turi mavjud. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
6-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Landshaftlar xilma-xilligi
Ishdan maqsad: Landshaftlar xilma-xilligi haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish. Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar va
boshqalar
Nazariy tushuncha: Landshaftlar xilma-xilligi — bu Yer yuzidagi tabiiy va antropogen hududiy komplekslarning rang-barangligi bo‘lib, ularning geologik tuzilishi, relefi, iqlimi, tuproq tarkibi, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan farqlanadi. Har bir landshaft o‘ziga xos ekologik tizimni tashkil etadi.
Landshaftlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
1. Tabiiy landshaftlar
• Inson aralashuvisiz shakllangan hududlar.
• Masalan: tog‘ landshaftlari, cho‘l, botqoq, o‘rmon, tundra, taiga, qirg‘oq zonalari.
• Ular murakkab ekotizimlarga ega bo‘lib, ko‘p hollarda noyob bioxilma-xillikni saqlaydi.
2. Antropogen landshaftlar
• Inson faoliyati natijasida shakllangan yoki o‘zgartirilgan hududlar.
• Masalan: qishloq xo‘jaligi maydonlari, shaharlar, sanoat zonalari, sun’iy suv omborlari.
• Bu landshaftlar tabiiy xususiyatlarini qisman saqlab qolgan bo‘lsa-da, ekologik muvozanatga ta’sir ko‘rsatadi.
Landshaftlarning strukturaviy elementlari Geologik asos: tog‘ jinslari, yer qatlamlari.
• Relef: tekislik, tog‘, vodiy, qir.
• Iqlim: harorat, yog‘in, shamol.
• Tuproq: unumdorlik, tarkib, namlik.
• Biotik komponentlar: o‘simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
7-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Biogeotsenoz strukturasi va ularning xilma-xilligi
Ishdan maqsad: Biogeotsenoz strukturasi va ularning xilma-xilligi haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
2 Atmosfera havosini tahlil qilish uchun gaz analizatori
3 Ovoz balandligi o'lchagichi
4 Lyuksmetr - yorug'lik o'lchagich
5 Elektron anemometr
6 2-toifa elektron laboratoriya termometri (300 darajadan kam bo'lmagan)
7 Radiatsiya dozimetri
8 Rentgen dozimetri
9 Pipetli dispenserlar
10
Laboratoriya stendlari to'plami
11 pH metr-ionometr
12 Barometr
13 Elektron analitik tarozilar
14 Raqamli mikroskop
Nazariy tushuncha: Biogeotsenoz — bu muayyan hududda yashovchi tirik organizmlar (biotsenoz) va ularni o‘rab turgan abiotik omillar (geotsenoz) ning o‘zaro bog‘liq, barqaror va murakkab tizimidir. Bu tushuncha ekologiyada muhim o‘rin tutadi, chunki u tabiatdagi barcha komponentlarning bir-biriga ta’sirini va uyg‘unligini aks ettiradi.
Biogeotsenoz quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topadi:
1. Biotik komponentlar (tirik qismlar):
• Avtotroflar: O‘simliklar va ba’zi mikroorganizmlar — ular Quyosh energiyasini fotosintez orqali organik moddalarga aylantiradi.
• Geterotroflar: Hayvonlar, zamburug‘lar, bakteriyalar — ular tayyor organik moddalardan oziqlanadi.
• Detritofaglar: O‘lik organizmlarni parchalovchi organizmlar (chuvalchanglar, ayrim bakteriyalar).
2. Abiotik komponentlar (jonsiz qismlar):
• Iqlim: Harorat, yog‘in, shamol, namlik.
• Tuproq: Tarkibi, unumdorligi, namligi.
• Suv: Daryo, ko‘l, yer osti suvlari.
• Quyosh energiyasi: Hayotiy jarayonlarni harakatga keltiruvchi asosiy manba. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
8-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Ekosistema va ekalogik xilma-xillik
Ishdan maqsad: Ekosistema va ekalogik xilma-xillik haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar
Nazariy tushuncha: Ekosistema va ekologik xilma-xillik — bu tabiatning murakkab va uyg‘un tizimlarini ifodalovchi asosiy tushunchalardir. Ular birgalikda Yer yuzidagi hayotning barqarorligi, moslashuvchanligi va biologik boyligini ta’minlaydi. Ekosistema — bu muayyan hududda yashovchi tirik organizmlar (biotsenoz) va ularni o‘rab turgan abiotik omillar (iqlim, suv, tuproq, quyosh nuri) ning o‘zaro aloqadorligi asosida shakllangan barqaror ekologik tizimdir.
Ekosistemaning asosiy komponentlari:
• Produsentlar (yaratuvchilar): O‘simliklar, suv o‘tlar — fotosintez orqali organik modda ishlab chiqaradi.
• Konsumentlar (iste’molchilar): Hayvonlar — o‘simliklar yoki boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi.
• Redusentlar (parchalovchilar): Bakteriyalar, zamburug‘lar — o‘lik organizmlarni parchalab, modda aylanishini ta’minlaydi.
Ekosistemalar kichik (masalan, hovuz) yoki global (masalan, okean) bo‘lishi mumkin. Har bir ekosistema o‘ziga xos bioxilma-xillikka ega.Ekologik xilma-xillik — bu turli ekotizimlar, yashash muhitlari va ekologik rollarning rang-barangligini anglatadi. Bu xilma-xillik quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ekologik xilma-xillik — bu bioxilma-xillikning ekotizim darajasidagi ko‘rinishi bo‘lib, u tabiatning moslashuvchanligi va tiklanish qobiliyatini belgilaydi.
Ahamiyati nimada?
• Barqarorlikni ta’minlaydi: Ko‘p turli ekosistemalar mavjud bo‘lsa, tabiiy ofatlarga chidamlilik oshadi.
• Resurslar boyligini saqlaydi: Suv, ozuqa, dorivor o‘simliklar, yog‘och kabi resurslar turli ekotizimlardan olinadi.
• Iqlimni tartibga soladi: O‘rmonlar, botqoqlar va dengizlar global iqlimga ta’sir ko‘rsatadi. Inson salomatligi va iqtisodiyoti uchun muhim: Ekologik xilma-xillik dorivor turlar, genetik resurslar va turizm uchun asos yaratadi. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
9-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Biom. Ekologik nisha. Tabiat zonalari
Ishdan maqsad: Biom. Ekologik nisha. Tabiat zonalari haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar
Nazariy tushuncha: Biom, ekologik nisha va tabiat zonalari — bu tabiatning global va mahalliy darajadagi tuzilishini tushunishda muhim tushunchalardir. Ular bir-biriga bog‘liq bo‘lib, Yer yuzidagi hayotning tarqalishi, moslashuvi va xilma-xilligini ifodalaydi.Biom — global ekotizimlar to‘plami. Biom — bu iqlim, tuproq, o‘simlik va hayvonot tarkibiga qarab ajratilgan keng ekologik hudud. Har bir biom o‘ziga xos ekotizimlar majmuasini tashkil etadi.
Asosiy biom turlari:
• O‘rmon biomlari: Tropik, mo‘tadil, boreal (tayga) o‘rmonlar.
• Dasht biomlari: Savanna, preriya, cho‘l-dashtlar.
• Tundra biomlari: Qutbga yaqin hududlarda, past haroratli.
• Cho‘l biomlari: Juda kam yog‘in, ekstremal iqlim.
• Suv biomlari: Chuchuk suv (ko‘l, daryo) va dengiz-ekosistemalari.
Biomlar iqlim zonalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular global bioxilma-xillikni belgilaydi. Ekologik nisha — bu turning yashash joyi, oziqlanish usuli, iqlimga moslashuvi, va ekotizimdagi funksiyasini ifodalaydi. Bu tushuncha turning biologik va ekologik xatti-harakatlarini belgilaydi. Ekologik nishaning turlari:
• Fundamental nisha: Turning nazariy jihatdan egallashi mumkin bo‘lgan barcha ekologik sharoitlar.
• Real nisha: Raqobat, yirtqichlik va boshqa omillar tufayli amalda egallangan hudud. Masalan, asalari nishasi — o‘simliklarni changlatish, nektar bilan oziqlanish va uyasida yashash. Bu uning ekotizimdagi muhim roli hisoblanadi.
Tabiat zonalari — bu Yer yuzida iqlim omillariga qarab shakllangan kenglik bo‘yicha joylashgan geografik hududlar. Ular biomlar bilan bog‘liq bo‘lib, har bir zona o‘ziga xos o‘simlik va hayvonot dunyosiga ega.
Asosiy zonalar:
• Ekvatorial o‘rmon zonasi: Gileya — sernam, doimiy yashil o‘rmonlar.
• Savanna zonasi: Tropik dashtlar, siyrak daraxtlar.
• Cho‘l zonasi: Juda kam yog‘in, kaktuslar, sudralib yuruvchilar.
• Mo‘tadil o‘rmon zonasi: Aralash va keng bargli o‘rmonlar.
• Tundra zonasi: Past harorat, likenlar, mushuklar, qutb hayvonlari.
Zonalar ekvatordan qutblarga tomon kenglik bo‘yicha almashinib boradi, va har bir zona o‘ziga xos ekologik sharoitlarga ega.
Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
10-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Biogeografik xilma-xillik
Ishdan maqsad: Biogeografik xilma-xillik haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish. Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar
Nazariy tushuncha: Biogeografik xilma-xillik — bu Yer yuzidagi tirik organizmlarning hududiy tarqalishi va geografik farqlanishini ifodalaydigan tushuncha bo‘lib, u biologik xilmaxillikning makroekologik darajasini tashkil etadi. Bu xilma-xillik turli mintaqalarda turlar soni, ekotizimlar va genetik resurslarning o‘zgarishini o‘rganadi.
Biogeografik xilma-xillikning asosiy xususiyatlari
• Hududiy farqlanish: Har bir geografik mintaqa o‘ziga xos flora va faunaga ega. Masalan, tropik o‘rmonlarda turlar soni ko‘p, tundrada esa kam.
• Endemizm: Ayrim turlar faqat ma’lum bir hududda uchraydi. Bu turlar endemik deb ataladi (masalan, O‘zbekiston tog‘laridagi relikt o‘simliklar).
• Biogeografik mintaqalar: Yer yuzida hayvonot va o‘simlik dunyosi bo‘yicha ajratilgan yirik mintaqalar mavjud — Palearktika, Neotropik, Afrotropik, Avstraliya, va boshqalar.
• Tarqalish to‘siqlari: Tog‘lar, daryolar, cho‘llar kabi tabiiy to‘siqlar turlar tarqalishini cheklaydi va yangi turlar evolyutsiyasiga sabab bo‘ladi.
Biogeografik xilma-xillikning ahamiyati
• Ekologik barqarorlik: Har bir mintaqaning o‘ziga xos ekotizimi global muvozanatni ta’minlaydi.
• Ilmiy tadqiqotlar uchun manba: Turlar tarqalishini o‘rganish evolyutsiya, ekologiya va genetikani chuqur tushunishga yordam beradi.
• Muhofaza strategiyasi: Har bir mintaqaning noyob turlari va ekotizimlari alohida muhofazaga muhtoj bo‘ladi.
• Global bioxilma-xillikni tushunish: Biogeografik yondashuv sayyoradagi hayotning rangbarangligini to‘liq anglashga imkon beradi.
O‘zbekiston hududi Palearktika biogeografik mintaqasiga kiradi. Bu mintaqada cho‘l, tog‘, dasht va o‘rmon ekotizimlari mavjud bo‘lib, ular o‘ziga xos hayvonot va o‘simlik turlari bilan ajralib turadi. Mamlakatda 27,000 dan ortiq biologik tur mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligi mintaqaviy ahamiyatga ega.
Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
11-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Ekоlоgik mаdаniyat, ta’lim va tаrbiya
Ishdan maqsad: Ekоlоgik mаdаniyat, ta’lim va tаrbiya haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar
Nazariy tushuncha: Ekologik madaniyat, ta’lim va tarbiya — bu insonning tabiatga nisbatan ongli, mas’uliyatli va barqaror munosabatini shakllantirishga qaratilgan muhim ijtimoiyaxloqiy tizimdir. Bu tushunchalar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ekologik muammolarga yechim topishda asosiy vosita hisoblanadi. Ekologik madaniyat — bu insonning atrof-muhitni anglash, qadrlash, muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish ko‘nikmalarini o‘z ichiga olgan madaniy darajadir. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• Tabiatga nisbatan hurmat va ehtiyotkorlik;
• Ekologik bilimlar va tushunchalarga ega bo‘lish;
• Amaliy odatlar: chiqindilarni ajratish, suvni tejash, yashil hududlarni asrash;
• Barqaror hayot tarzi: energiyani tejash, ekologik mahsulotlardan foydalanish.
Ekologik ta’lim va tarbiya
Ekologik madaniyatni shakllantirishda ta’lim va tarbiya hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu jarayon maktabgacha ta’limdan boshlab, oliy ta’limgacha bo‘lgan barcha bosqichlarda amalga oshiriladi. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
12-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Yashil o‘simliklаrning hаyotimizdа tutgаn o‘rni
Ishdan maqsad: Yashil o‘simliklаrning hаyotimizdа tutgаn o‘rni haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar.
Nazariy tushuncha: Yashil o‘simliklarning hayotimizdagi o‘rni — bu nafaqat ekologik, balki iqtisodiy, estetik va ruhiy jihatdan ham beqiyosdir. Ular inson hayoti va biosferaning barqarorligi uchun zarur bo‘lgan asosiy tirik organizmlar guruhidir.
Biologik va ekologik ahamiyati
• Kislorod manbai: Yashil o‘simliklar fotosintez jarayonida kislorod ajratadi — bu barcha tirik organizmlar uchun hayotiy gaz hisoblanadi.
• Karbonat angidridni yutadi: Atmosferadagi CO₂ miqdorini kamaytirib, global isishning oldini olishga yordam beradi.
• Oziq-ovqat zanjiri asosi: Ular barcha hayvonlar uchun bevosita yoki bilvosita oziq manbaidir. Hatto yirtqich hayvonlar ham o‘simliklar bilan oziqlanadigan o‘ljaga bog‘liq.
• Tuproqni mustahkamlash: Ildizlari orqali tuproqni ushlab turadi, eroziyani oldini oladi.
• Iqlimni yumshatadi: Barglar quyosh nurlarini so‘rib, atrof-muhit haroratini tartibga soladi. Inson hayotidagi amaliy ahamiyati
• Oziq-ovqat manbai: Meva, sabzavot, don, ziravorlar — barchasi yashil o‘simliklardan olinadi.
• Dorivor xususiyatlar: Ko‘plab dorilar o‘simliklardan olinadi — masalan, yalpiz, zubturum, giyohvand o‘simliklar.
• Sanoat xomashyosi: Yog‘och, tola (paxta, zig‘ir), qog‘oz, mebel, musiqa asboblari — barchasi o‘simliklardan tayyorlanadi.
• Qurilish va energiya: Yog‘och uylar, bioyoqilg‘i, ko‘mir — o‘simlik kelib chiqishli resurslar.
• Estetik va ruhiy ta’sir: Gullar, bezak o‘simliklari, bog‘lar — ruhiy xotirjamlik, go‘zallik va dam olish uchun muhim.
Biosferadagi roli
• Ekotizimlar barqarorligi: O‘simliklar ekotizimning asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, boshqa organizmlar hayotini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Biogeotsenozning tayanchi: Ular produsent sifatida oziq zanjirining boshlanish nuqtasidir. Tabiatning yashil bezagi: O‘rmonlar, yaylovlar, bog‘lar — sayyoramizning estetik va ekologik boyligidir.
Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
13-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Sаnоаt kоrхоnаlаri аtrоfini ko’klаmzоrlаshtirish va insоn xo’jаlik fаоliyatidа o’simliklаrdаn fоydаlаnish
Ishdan maqsad: Sаnоаt kоrхоnаlаri аtrоfini ko’klаmzоrlаshtirish va insоn xo’jаlik fаоliyatidа o’simliklаrdаn fоydаlаnish haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish. Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
2 Atmosfera havosini tahlil qilish uchun gaz analizatori
3
Ovoz balandligi o'lchagichi
4 Lyuksmetr - yorug'lik o'lchagich
5 Elektron anemometr
6 2-toifa elektron laboratoriya termometri (300 darajadan kam bo'lmagan)
7 Radiatsiya dozimetri
8 Rentgen dozimetri
9 Pipetli dispenserlar
10 Laboratoriya stendlari to'plami
11 pH metr-ionometr
12 Barometr
13 Elektron analitik tarozilar
14 Raqamli mikroskop
Nazariy tushuncha: Sanoat korxonalari atrofini ko‘kalamzorlashtirish va inson xo‘jalik faoliyatida o‘simliklardan foydalanish — bu ekologik barqarorlikni ta’minlash, sog‘lom yashash muhitini yaratish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga qaratilgan muhim yo‘nalishlardir. Sanoat korxonalari ko‘pincha atmosfera havosini chang, gaz va zararli moddalar bilan ifloslantiradi.
Ko‘kalamzorlashtirish bu zararli ta’sirni kamaytirishning eng samarali usullaridan biridir.
Ko‘kalamzorlashtirishning asosiy maqsadlari:
• Chang va gazlarni ushlab turish: O‘simliklar barglari chang zarralarini yutadi, havoni tozalaydi.
• Shovqinni kamaytirish: Daraxtlar tovush to‘siq vazifasini bajaradi.
• Mikroiqlimni yaxshilash: Haroratni pasaytiradi, namlikni saqlaydi.
• Estetik va ruhiy ta’sir: Ishchilar va aholi uchun qulay muhit yaratadi. Yong‘in xavfsizligi: Yashil zonalar tabiiy to‘siq bo‘lib xizmat qiladi.
Masalan, Farg‘ona viloyatidagi sement korxonalari atrofida manzarali daraxtlar ekilib, chang-gaz tashlamalarini kamaytirish bo‘yicha filtrlar o‘rnatilmoqda. Bu ekologik muvozanatni tiklashda muhim qadam hisoblanadi.
O‘simliklar inson hayotining barcha sohalarida keng qo‘llaniladi:
Oziq-ovqat:
• Donli ekinlar (bug‘doy, guruch, makkajo‘xori)
• Sabzavot va mevalar (pomidor, olma, uzum) Ziravorlar (zanjabil, dolchin, rayhon)
Dorivor:
• Yalpiz, zubturum, giyohvand o‘simliklar — dorilar tayyorlashda ishlatiladi.
• Fitoterapiya — o‘simlik asosidagi davolash usullari.
Sanoat:
• Paxta — to‘qimachilik sanoatining asosi.
• Yog‘och — qurilish, mebel, qog‘oz ishlab chiqarishda.
• Bioyoqilg‘i — energiya manbai sifatida.
Landshaft dizayni va bog‘dorchilik:
• Uy atrofini bezash, dam olish zonalari yaratish.
• Issiqxonalar va dekorativ o‘simliklar yetishtirish.
Toshkent kimyo-texnologiya instituti mutaxassislari sanoat korxonalari atrofini ko‘kalamzorlashtirish bo‘yicha ekologik yechimlar ishlab chiqmoqda. Ular o‘simliklar orqali zararli chiqindilarni kamaytirish, inson salomatligini himoya qilish va sanoat ob’ektlariga estetik ko‘rinish berish yo‘llarini taklif etmoqda.
Yashil o‘simliklar — bu nafaqat tabiatning bezagi, balki inson salomatligi, iqtisodiy barqarorlik va ekologik xavfsizlikning kafolatidir. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
14-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Bio xilma-xillikni o’lchash va o’rganish usullari
Ishdan maqsad: Bio xilma-xillikni o’lchash va o’rganish usullari haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1 Mavzuga doir
o’quv va ko’rgazmali materiallar va boshqalar
Nazariy tushuncha: Bio xilma-xillikni o‘lchash va o‘rganish usullari — bu tirik organizmlarning genetik, turlar va ekotizim darajasidagi rang-barangligini aniqlash, baholash va monitoring qilish uchun qo‘llaniladigan ilmiy metodlar majmuasidir. Bu usullar ekologik barqarorlikni ta’minlash, muhofaza strategiyalarini ishlab chiqish va antropogen ta’sirni baholashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘lchash usullari
1. Turlar boyligi (Species Richness)
• Hududda mavjud turlar sonini hisoblash.
• Oddiy, ammo muhim ko‘rsatkich: qancha tur — shuncha xilma-xillik.
2. Turlar tengligi (Species Evenness)
• Turlar orasidagi nisbiy ko‘plikni baholaydi.
• Agar bir tur juda ko‘p, boshqalari kam bo‘lsa — xilma-xillik past bo‘ladi.
3. Shannon indeks (H')
• Turlar soni va ularning nisbiy ko‘pligini hisobga oladi.
• Matematik formulalar orqali xilma-xillik darajasini aniqlaydi.
4. Simpson indeks
• Dominant turlarni aniqlashda qo‘llaniladi.
• Ekotizimdagi ustun turlar xilma-xillikka qanday ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi. O‘rganish usullari
1. Turlarni identifikatsiyalash
• Morfologik belgilar, DNK tahlili, molekulyar biologiya usullari orqali tur aniqlanadi.
2. Ekotizim monitoringi
• Ekologik holatni muntazam kuzatish: o‘simliklar, hayvonlar, suv, tuproq, iqlim.
• Bioindikator turlar (masalan, likenlar, amfibiyalar) orqali ifloslanish darajasi baholanadi.
3. Populyatsiya ekologiyasi
• Turning soni, tarqalishi, ko‘payishi va o‘zaro aloqalari o‘rganiladi.
4. Laboratoriya va eksperimental tadqiqotlar
• Genetik xilma-xillikni aniqlash, stressga chidamlilik, moslashuvchanlikni baholash.
5. Geoinformatsion tizimlar (GIS)
• Turlar tarqalishini xaritalash, ekologik zonalarni aniqlash. Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
15-laboratoriya mashg’uloti
Mavzu : Bioxilma-xillikga ta’sir ko’rsatuvchi omillar
Ishdan maqsad: Bioxilma-xillikga ta’sir ko’rsatuvchi omillar haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Kerakli jihozlar:
T/r Jihoz nomi Rasmi
1
Mavzuga doir o’quv va ko’rgazmali materiallar
2 Atmosfera havosini tahlil qilish uchun gaz analizatori
3 Ovoz balandligi o'lchagichi
4 Lyuksmetr - yorug'lik o'lchagich
5 Elektron anemometr
6
2-toifa elektron laboratoriya termometri (300 darajadan
kam bo'lmagan)
7 Radiatsiya dozimetri
8 Rentgen dozimetri
9 Pipetli dispenserlar
10 Laboratoriya stendlari to'plami
11 pH metr-ionometr
12 Barometr
13 Elektron analitik tarozilar
14 Raqamli mikroskop
Nazariy tushuncha: Bioxilma-xillikka ta’sir ko‘rsatuvchi omillar-bu tirik organizmlarning xilma-xilligini shakllantiruvchi yoki kamaytiruvchi tabiiy va antropogen omillar majmuasidir. Ular ekotizimlar barqarorligiga, turlar soniga va genetik rang-baranglikka bevosita ta’sir qiladi.
Tabiiy omillar
Bu omillar tabiatning o‘zidan kelib chiqadi va ko‘pincha uzoq muddatli evolyutsion jarayonlarga asoslanadi:
• Iqlim o‘zgarishlari: Harorat, yog‘in miqdori, shamol va namlik turlar tarqalishiga ta’sir qiladi.
• Geologik jarayonlar: Vulkanlar, zilzilalar, tog‘larning ko‘tarilishi — yashash muhitini o‘zgartiradi.
• Tabiiy ofatlar: Suv toshqinlari, qurg‘oqchilik, yong‘inlar — turlar sonini keskin kamaytirishi mumkin.
• Biotik omillar: Raqobat, yirtqichlik, parazitizm — turlar orasidagi o‘zaro aloqalar xilmaxillikka ta’sir qiladi.
Antropogen omillar (inson faoliyati)
Bu omillar bioxilma-xillikni eng kuchli va tez o‘zgartiruvchi omillar hisoblanadi:
• Sanoat va urbanizatsiya: Yashash joylarining yo‘qolishi, havoning ifloslanishi, chiqindilar — ko‘plab turlarni yo‘qolish xavfiga olib keladi.
• Qishloq xo‘jaligi: Monokultura, pestitsidlar, yerlarning degradatsiyasi — tuproq va suv ekotizimlarini buzadi.
• O‘rmonlarni kesish: O‘simlik va hayvonlar yashash joyidan mahrum bo‘ladi.
• Ov va baliqchilik: Noyob turlar sonining kamayishiga sabab bo‘ladi.
• Iqlimga antropogen ta’sir: Issiqxona gazlari, global isish — turlar migratsiyasini va moslashuvini buzadi.
• Inson tomonidan organizmlarni ko‘chirish (introduksiya): Begona turlar mahalliy ekotizimni buzadi.
O‘zbekiston misolida
O‘zbekistonda so‘nggi o‘n yillikda tabiatdan foydalanishning kuchayishi natijasida ko‘plab hayvon turlari antropogen ta’sir ostida qolib, ularning yashash joylari va soni qisqargan. Ba’zilar esa butunlay yo‘qolib ketgan. Qizil kitobga kiritilgan turlar soni ortib bormoqda-bu bioxilma-xillikning zaiflashayotganidan dalolat.
Yechim:
• Muhofaza qilinadigan hududlarni kengaytirish
• Ekologik ta’lim va madaniyatni rivojlantirish
• Barqaror xo‘jalik yuritish usullarini joriy etish
• Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish Ishni bajarish tartibi:
1.Ishni bajarishdan oldin nazariy tushuncha bilan batafsil tanishib chiqib, mavzuni o’zlashtiring ?
2.Kerakli jihozlarni tanlang ?
3.Jarayonni tashkil qiling ?
4.Natijalarni baholang ?
Xulosa: bu qismga mashg’ulot bo’yicha olingan natijalar asosida chiqarilgan ilmiy-amaliy fikrlar va tavsiyalaringizni bayon qiling ?
Asosiy adabiyotlar
1 Azimova D.O., Yodgorova D.Sh., Egamberdiyeva L.Sh., Jabborov B.T. Bioxilmaxillik va uning muhofazasi. - Toshkent, 2019. – B. 197.
2 Турсунов Х.Т. Экология ва барқарор ривожланиш. - Тошкент, 2009. – Б.170.
3 Қудратов О.Қ. Саноат экологияси. - Т., 2003. – Б.260.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1 Ergashev А., Ergashev T. Ekologiya, biosfera va tabiatni muhofaza qilish. - T., 2005. - B.434.
2 Эгамбердиева Л.Ш., Эгамбердиева У.Т. Атабаева Н.К., Жабборов Б. Экология города и промышленности. - Ташкент, “Университет”. 2019.
3 Эргашев А., Эргашев T. Агроэкология. - Т., 2006. - Б. 534.
4 Эргашев А. Умумий экология. - Т.: “Ўзбекистон”, 2003. - Б. 464.
5 Турсунов Х.Т., Раҳимова Т.У. Экология . - Т.: “Chinor ENK”, 2006. 146.
6 Eремеев Е. А. Гарбология. - Бийск, 2020. - С.156.
7 Turobjonov S., Tursunoy T., Pulatov X. Oqova suvlarni tozalash texnologiyasi. - T., 2010. - B. 256.
Axborot manbalari
1 www.econews.uz
2 www.climate.uz
3 www.unep.org 4 www.unisef.int
5 www.oecd.org
6 www.iea.org
7 www.panda.org
8 www.wwf.ru
9 www.rusrec.ru
10 www.accord.cis.lead.org
11 www.gefweb.org
12 www.prototypecarbonfund.org
13 www.ozon.uz 14 www.nmo.inf
Материалы на данной страницы взяты из открытых источников либо размещены пользователем в соответствии с договором-офертой сайта. Вы можете сообщить о нарушении.
