Мероприяти: «Янднаькъан Хамарзий Джамалда»

1.     Хьехархо: Ди дика хилда хьамсара  дешархой .

«Хоастабе наьна мотт, хьоахае Даьхе,

Кхебе,хозбе,шак1а санна ц1енбеш.

Кердабаккха, илли ала, оаз яхийта…»

Хьамсара дешархой,таханара урок,  Зязигнаькъан Бахьаудина ма алара, вай меттацара безам совбоаккхаш, вай мотт кхебеш ,хозбеш, кердабоаккхаш ,оаз йохийташ  д1ахьоргья вай.

2.Ц1аг1ара болх тахкар

-Фу деннадар шоана ц1аг1а? (Мандречун сурт хьа а лехе, цу суртага хьежача шоата хетар дувца)

3.Хьамсара дешархой , таханарча урока вай дувцаргда г1алг1ай метта хозал,к1оаргал гойташ, вай къаман визза, тешаме во1 хиннача , ший дешашца тамашийна сурташ дехка в1ашт1ехьдаьннача поэтах лаьца.

 Цу поэта кхоллам шоана байза хиннаб юххьанцарча классашка а. Х1анз роликага ла а дийг1е,алал хьан язъяь я уж стихаш, малаг1а ц1ихеза поэт вувцаргва вай таханарча урока.(Бераша Яндиева стихай доакъош дешача роликага хьожийт)

-Хьан язъяь стихотворенеш яр бераша йийшараш? (Янднаькъан Хамарзий Джамалда)

-Нийса да.Уж стихотворенеш язъяьр ва ЯНД.ДЖ.

-Малаг1а декхараш увттадергда вай таханарча урока? Фу довзаргда вайна?

(цун вахара никъ, цун кхоллам, цун уйла-нигат)

Нийса да. Вайна тахан бовзаргба цун вахара никъ а, цун кхоллам а. Джамалда вахара а кхоллама а никъ бовзарца вайна довзаргда цун уйла –нигат а,дикаг1а кхетадергда из фу саг хиннав.Таханара урок д1ахьош сона новкъостал дергда хьалхе кийчо яьча дешархоша.

4. КЕРДА ТЕМА ЙОВЗИЙТАР .1 Ведущи Поэта аьттув баьннаб ший заман а заманхой а сурт дилла а ,г1алг1ай литературе ц1аккха йовргйоаца лар йита а. Ала деза, Жамалда г1алг1ай поэташта юкъе эггара хьалха Къаман поэт аьнна лоарх1аме ц1и енна хилар,цул совг1а Паччахьалкхен деза совг1аташца белгалбаьккхаб цун къахьегам .

 Поэта байташ таржам даь арахийцай  эрсий,эстонски,г1уржий,польски,казахий,г1аьбартой,балкхарой,х1ирий,г1умкий,лакски,аварски ,иштта кхыча къамий а метташка.

 Янднаькъан Джамалда ваьв , Маьтт-Лоама к1ал уллача Балта яхача юрта ахархочун дезале.

Дешархо:  Тахан  тов бетта пхийттлаг1ча дийнахьа цхьа эзареи ийс б1аь ялхайттлаг1ча шера вай г1алг1ай ширача юрта Янднаькъан Хамарзий  коа малхаваьннав г1алг1ай во1. Жамалда яхаш хургья укхун ц1и. Оамалца,г1улакхаца,эзделаца,ц1аккха кура-сонта воацаш,х1ара сага дикадар хилар ловш хилва хьо, г1алг1ай къаман веза дезалхо, дерригача къама пайда бахьаш,вай къаман хозаг1йола оамалаш белгалйоахаш, вай къам хозаг1ча оаг1орахьа д1адовзийтаргдолаш вахалва хьо.

2.Ведущи  Х1ара наьна ший хьамсарча берах йола уйлаш,й1овхал,сагото къаьгга гойт поэта «Ага илли» яхача байта чу.

СТИХ.

Ший дог теркош санна,хоза

Дахчан ага теркош,

Йохийташ шорто оаз,

Яг1а нана илли доахаш:

«Вижалахь,нане,вижалахь,

Мерзача набарах,мерза,

Тхьовсалахь,нане,тхьовсалахь,

Хозача набарах,хоза.

Леларгвац хьо саг1а дехаш,

Яхаргдац хьох эздий вац,

Хьувзагвац хьо ираз лехаш,

Аргдац хьох,дин дика бац.

Гургьяц хьона аьрга къел,

Хургвац хьо,гош хьалхабаьнна,

Лоаман босешка мухьарч кхухьаш,

Леларгвац хьо букъ т1абаьнна.

Хьалкхе,хьалкхе,нанена вахарг,

Кхоане я хьога хьежаш…

Хьалкхе,ч1оаг1ле,дукхавахарг

Даьхе я хьона хьо везаш.

Кхухьаргвац хьо есарийла,

Леларгвац хьо ираз дехаш

Дунен т1а вахаргва хьо сатийна

Яхача замах велакъежаш.

Мехка юкъе вахаш-лелаш

Лелоргьяц 1а даьшкара цхьоал,

Сашорта дог кер чу делаш,

Дергда 1а хьайна доал.

Хьалкхувргва хьо,1илма дешаш

Со дунен т1а яхаргья.

Хьалкхе,хьалкхе ,нанена вахарг,

Кхоане я хьога хьежаш…

Хьалкхе,ч1оаг1ле,дукхавахарг,

Даьхе я хьона хьо везаш.

2.Ведущи Бера ханара поэта шераш д1адахар из ваьча юрта Балте. Цигара дола лоаман сурташ поэта дега чудижар. Михаца къувсаш Аьрзе яг1а ший даьй г1алаш,малхара кашамаш,з1амига лоаман оахамаш, Маьт-лоамах йоахка хьаг1араш, цкъа бирсо,цкъа лаьг1о дода Тирк-дерриганех хьахилар Джамалдий поэзен ганз.

ДЕШАРХО.

«Са диъ шу даьннача хана нана йоацаш висавар со,сога хьожаш,со кхевеш хилар са даь-нана-къе лоаманхо.Вешта,из йоккха саг «КЪЕ» хиннай аьлча нийса дий-те,х1ана аьлча,цунна ховшдар тамашийна хозахалкъа иллеш,оаламаш,фаьлгаш. Эггара хьалха даь-нанас 1омавир со иллеши,байташи дукхаеза. Низ болча Кавказа лоамий сица долаш мел дар сона хьалха къоагадеш гучадаьккхар цо»

….Цхьа ха-зама д1аяьлча,

Сона готта ага к1ордадир

Со ага чура г1етта ваьлча.,

Са ц1увза ворда бада т1а яьккхар.

1ургар чайтонг йоалаш санна

Со на1арах араваьлар.

Б1енар оалхазар г1отташ санна

Са з1амига дог айделар.

…Сад дикал, вол б1арайовлехь

Са миска нана сох къаьстар.

Наьна й1овхал сона халехь,

Из дунен т1ара д1алестар.

Дехка юкъера малх санна

Гаьнар къегаш са ираз дар.

Б1аргаш кхаьлача санна

Со берашца ловзаш вар.

1.Ведущи.1925 шера Балтерча школе деша отт Джамалда.Диъ шера юртарча школе дийшача,Буро т1а хиннача индустриальни техникуме деша эттар из. Цига деша ваг1ача хана байташ язъе волавелар из. Уж техникума пенгазеташ т1а кепаеттар. Техникум ма яьккхинге а,йоазон кхоллама балха т1а вода из. Цох хул «Ленина никъ» яхача газета литературни г1онча. ПОэзеца ирвенна з1амига саг 1936 шера д1аэц Йоазонхой союзе. Х1аьта 1937-1944 шерашка из хилар Нохч-Г1алг1ай Йоазонхой союза председатель.

Со г1оргва,чехко г1а боаккхаш,

Доккхача иразах ца бузаш б1арг.

Сайна дезар вахаргара доаккхаш,

Лоацача иллей мухь ба аз хьорг.

К1аьдлулга фуд ца ховш,мел вах,

Аз сай дакъа г1озваьнна хьоргда,

Вахар дезаш ,безаш сай нах

Къа ца дала г1ерташ ,сай дог дахьаргда.

      5.Сало1а минот      ИЛЛИ «Хьо деттале,са дог»

                                        (ГОЛОС ЛЕВИТАНА)

1 ведущи.  1941 шера Сийлахь-Боккха т1ом болабеннача хана Жамалда Грозне вус, дезал лоам хьал а бахийта. Т1ом болабеннача хьалхарча деношка вай еррига интеллигенци Шолжа-Г1лий т1арча военни-пехотни училище деша отта кийчъяь ханнай.Нохч-Г1алг1ай обкомо партизански отряде болх бе кийчвеш хиннав Жамалда. Ший беррига низ д1абеннаб цо къиза моастаг1а эшавара.

   «Г1овтта,к1антий»

Даьхено вай т1ем т1а дех,

Лаьтта,сий,бокъо лорае.

Майра к1антий цо лата бех,

Къиза моастаг1а вохаве.

Г1овтта,к1антий,г1овтта

Кура к1антий г1овтта

Даьхе вай лораергья

Тоха к1антий,тоха,майра к1антий,тоха,

Моастаг1а вай вохавергва.

Лаьш хинна дахачул,

Лаьш доацаш довргда вай,

Сийдоацаш лелачул

Сийдолаш довргда вай.

Г1овтта,кура к1антий,г1овтта

Даьхе вай лораергья.

Тоха,к1антий,тоха,майра к1антий тоха

Вай моастаг1а вохоргва.

                                      (ПЕСНЯ «ДАЙ-МОХК)

2 ведущи  1944-ча шера денз 1957 –ча шерага кхаччалца Джамалда дерригача г1алг1ай къамаца Сибарег1а хиннав. Цу хана г1алг1аша лайна хало йийца варгвац. Мича дуг? Фу бахьан долаш? Фу хургда нахах, къамах? Малав бехке? Дукха хиннад хаттараш,жоп леш саг хиннавеце а.Уж хаттараш кер чура ца доалаш б1аьха никъ бихьаб цар Киргизе кхаччалца Токмак яхача городе кхаьчаб уж. Цига даьккхача кхойтта шера г1алг1ай къаман бокъо юхаметтаоттаяра дукха къахьийгад Янднаькъан  Джамалдас.

1 ведущи. Шоай оаз д1ахозаргья аьнна мел хетача инстанце кааьхат яздаьдар Яндиев Джамалдас,  Базоркин Идриса,Зязиков Бахьаудина,Муталиев Хьажбийкара Сталинага, Симонов Константинага, Шолохов Михаилага, Твардовский Александрага, кхыметтел Берега. Цул т1ехьаг1а Киргизе МВД т1а а бийха, цу тайпара каьхаташ ма язде аьнна соцам бир. 25 шу суд яь,каторге вохийташ хиннав из соцам бохабаьр.

 СТИХ   «НАЬНА ЛАЬТТА»

Шоаш гаьгарча мехка болхача хана,

Са даьша чокхе бустама чу кхихьад хьо.

Аз а, се ара лелаш гаьнна,

Сай дог санна сайца леладаьд хьо,

Сийдола наьна лаьтта.

Хьалкхийча, безама чам бовзийтаб 1а,

Са уйла, са дог деладеш.

1уйренца сона илле оаз хазийтай 1а,

Лакха лоамаш декадеш.

Са даьй хьацарца йийхьденна,

Са даьй ц1ийца хьаьнденна,

Сийдола наьна лаьтта.

Дув буъ аз хьона,

Се дийна мел ва,

Хьа хам бе,

Дош лу аз хьона,

Сай мотт мел лув,

Хьо хестаде,

Ва сийдола наьна лаьтта.

1 ведущи. 1956-ча шера ший доттаг1чунца Кулиев Кайсынаца Москве Лакхерча литературни курсашка деша вода из.Цо уж т1ехдика чакх а йоах.Цига деша ваг1аш цунна вовз эрсий поэт а йоазонхо а хинна Борис Пастернак.Техьаг1а хьоашал а тох цар. 1958 шера ший мехка ц1авеначул т1ехьаг1а г1алг1ай а эрсий а меттал арадувл Джамалдий байтий гулламаш.

2 ведущи  Белгалде доаг1а, Янднаькъан Джамалдий произведенеш лакхарча говзалца эрсий меттала а йоахаш, уж укх дерригача дунен  дешархошта д1айовзийтара лоарх1аме къахьийгачарех ба эрсий йоазонхой а таржамхой а: Тарковский Арсений, Липкин Семен, Асанов Николай, Гарин Федор кхыбараш а.Цу т1а г1олла хилар Джамалдий байташ цу ханарча Советски Союзе даьхача къамий метташка таржам даь кепатеха ца 1еш, цхьаяраш  доазол дехьарча халкъий метташка яхар а.

1 ведущи. 1979 шера  август бетта ц1аьхха дунен т1ара д1авахав къаманна везаш а вовзаш а  вола поэт Янднаькъан Джамалда. Цун ц1и х1анз а яхаш я наьха дегашка. Из бакъдеш да йоазонхочо Чахкинев Са1ида аьнна дешаш « Вайца ба цун боккха поэтически кхоллам. Халкъа сица латтаргья, ц1аккха а ца йовш цун  цун зовне оаз. Цох шеко яц».

2 ведущи Яндиев Джамалда кхалхав,аьнна,бола хоам из мел вовзаш болча наха ч1оаг1а 1откъам болаш т1аийцар, х1ана аьлча, ше мел вах цхьан сага цатоам баьбац цо, эздел доаца дош хазийтадац ший багар, нахаца леладу г1улакх бе-башха хеташ хиннавац. Хоарцо ювцаш,эсала,питаме болаш,тийшача балхах бизза боахкача нахах им  дуллаш а хиннавац. Нахаца эхь-эздел леладеш, ший а наьха а сий лакха лоаттадеш,1имерза волаш хиннав. Деррига ший вахар хетадаьд цо  Даьй-мехка, халкъа. ЦО ше ма аллара, из ваьхав:

  Лоаман 1уйре мо ц1ена,

Дега илли ала г1ийртав,

Дика, во укх дунен т1а ловш

Оалача деша ма1ан ховш,

Нахаца хьаьнала ваьхав.

Хьехархо: Х1анз вайна йовзаргья г1орваьннача поэта «Са иилеш» яха стихотворени.(РОЛИК Дж.Яндиевс ше ешаш).Шо  шоай книжкашта хьажа

-1 дешархочунга а ешийт мегаргья.

6. Тетрадаш т1а болх байтар.

-1 тоаба-эпитеташ хьаязъе(НАЬНА ЛОАМАШКА,ДАЬХЕН ВАХАР,БЕРАН АГА,НАЬНА ДЕГ ЧУ,Б1АЬСТАН ДИ,ЛАКХА ЛОАМАШ,АДАМИЙ ДЕГАШКА)

-2 тоаба-МЕТАФОРАШ ХЬАЯЗЪЕ-(Й1АЬХАГ1А ЯХИЙТА ОАЗ,ЛОВЗА,СА ИЛЛЕШ,БЕРАН АГА Т1А ХАЙШЕ,НАЬНА ДОГ ХЬАСТА,,ДУНЕН БАКЪДАР ДУВЦА,ДЕЛА, СА ИЛЛЕШ)

3 –тоаба-Т1АДЕРЗАРАШ ХЬАЯЗДЕ( СА ИЛЛЕШ, СА УЙЛАШ)

7 Рефлекси

-Таханарча урока малаг1а кердадараш дайзар шоана?(ПОЭТА ВАХАРА НИКЪ,ЦУН ОАМАЛАШ,ЦУН ДОГ-УЙЛАШ)

-Янднаькъан Дж. Вахара а кхоллама а никъ байзачул т1ехьаг1а  моллаг1ча сага вахаре эшаш дола керттерадар дайзар шоана?( дог –ц1ена хилар, Даьхен мут1ахьа хилар, наьна безам мел к1оарга а ц1ена а ба,визза къаман дезалхо хилар)  

8.Ц1аг1а бе болх балар (Стих-ни са иллеш дагахьа 1омае,йизза анализ е)

9.Оценкаш д1акхайкаяр