Мероприятие ко дню родного языка Тема: Г1алг1ай метта к1оаргаленаш тохкаш.

                Мероприятие ко дню родного языка

Тема: Г1алг1ай метта к1оаргаленаш тохкаш.

Слайд ( Парижева Л, Бузуртанов В.) халхар

Хьехархо:
                Укх дерригача дунен т1а 3000-5000 мотт ба. Царна юкъе да дунен адамий юкъара метташ : эрсий, инглисий е немций метташ. Иштта зональни оала метташ, масала 1арбий мотт. Да паччахьалкхен метташ, вай паччахьалкхен метташ да эрсийи г1алг1айи. Иштта да цхьаккха тайпара дарже доаца метташ а, уж метташ дувцараш хул 10 сагага 1000 сагага кхоачаш. Метташ «дика» е «во» яхаш декъалац. Х1ара къам кхыча къамаех къоасталу эггара хьалха ший меттаца. Мотт мел бах – къам а дах, мотт д1абаьлча къам д1адоал. Са хьамсара новкъостий, вай тахан вашаг1кхетара бахьан да, вай хьамсарча наьна метта ц1ай хилар. 21 февраль – «Наьна метта ц1ай» да аьнна, дезду дунен халкъашта юкъе. Из белгалдаьд 1999 шера Юнеско яхача организаце д1айихьача генеральни конфиренце, х1аьта дездеш из ц1ай д1акхохь 2000 шера 21 феврале денз. Х1аьта тахан вайна дика бахьан да вай метта к1оаргаленаш йовза а метта хозал тахка а. Тахан к1езига бац сена беза из г1алг1ай мотт, малаг1а пайда боал цох, из-м укх мехкара араваьлча кхы безаш мичаб яхараш. Иштта хетачарна дика хьокхам хургба аьнна хет сона вай в1ашаг1кхетарах.

 1 дешархо:      Г1алг1ай мотт дунен т1а къаьнаг1еи, д1аьхийг1еи долча метташца лоарх1аш ба. Из дика да. Цхьабакъда, Юнескос довш д1адоалаш латтача метташта юкъе бихьаб вай мотт.
2 дешархо:       Вайна ховчох, г1алг1ай къам йоазонга даьнна кастта б1аь шу дуз. Къаман меттала йоазув дацар, аьнна, вай мотта-м, кега ца луш, цхьацца хьагучадувлача кердача х1амашта ц1ераш техкарца, дег1а ихаб. Дукха кицаш, ховли-довзалеш, сакъердаме дувцараш, фаьлгаш дувцарца метта лоаттабаьб из мотт вай даьша.
1 дешархо:                       1арбий, гуржий, латиний, эрсий меттала йоазош хиннад вай, цхьацца йоазув-мотт ховча наха щоайла д1а-хьа леладеш, из а кхы 1аьдало ч1оаг1даь х1ама хиннадац
2 дешархо:       Барайттлаг1ча баьшерашка г1алг1ай меттаца болх баьб Гюльденштедта, Рейнсгса, Штедера, Палмаса.
Ткъестлаг1ча б1аьшера Г1алг1ай мехка вена хилар Клапрот. Клапрота баьча балхашка хьажача г1алг1ай метто белгала моттиг д1алоацаш хиннай.
Ткъестлаг1а б1аьшаре юкъе кхаьчача хана меттаца къахьегаш хиннараш ба А. Шегрен, А. Шифнер, П. Услар, И. Бартоломей.
1 дешархо:       1871 ( эзарий барх1 б1аь кховзткъа цхьайттлаг1ча) шера ц1ихеза г1алг1ай 1илманхочочаг1  Ахриева кепадайтад ший йоазош эрсий меттла.
14 февраля 1868 (эзарий барх1 б1аь кховзткъа барх1лаг1ча) шера хьайийлай Наьсарен юхьанцара школа. Г1алг1аша шоай низаца хьаяь хиннай из. Ала деза цига хьийха хьехархой хиннаб: Альтемиров Минга-Мола, Зязиков Бийсолта, Саутиев Эльджи, Картоев Бийберд.
2 дешархо:       Г1алг1аша бусулба дын хьаийцача хана денз вай мехкара дийшача 1алам-наха дег1а болабаьб вай мотт, х1ана аьлча цар шоай дарсаш хьехача хана, иштта а сага васкет доккхаш леладаь 1арбий алфавит, г1алг1ай меттала ийс оаз 1от1а теха, хиннад. Цу хана хьаела йолаяь вай мехка. Хьужаренаш, дукхаг1долча бериша 1арбий алапат 1омадеш хиннад, цхьабакъда цар шаьра 1омадеш хиннад Къур1ани иштта 1арбий алапашца яьздаь г1алг1ай меттала дешаш.
1 дешархо:       Цу хана цига лоарх1аме дакъа лаьцачарех ба Махлой Мус-Моли, Актолиев Абдурах1манан-Хьажи, Ужахов Тешал, Куркиев Мохьмади, Озиев Исма1алий Ильяси, Евлоев Г1айрбек-Хьажи, Чапанов Исхак-Моли, Б1арахой Усман-Моли, Чумаков Хож-1аьлий, Арсамаков Ахьмади иштта кхыбараш а.
2 дешархо:       Белгалдаккха деза 19 (ткъестлаг1)ча б1аьшаре Евлой Мовсар-Хьаж Кавказа нохчий мехкара веннача Киший Кунта-Хаджигара 1илма 1омадаь Сийдола Макка ваха хьажо хинналга. Иштта цун во1 Шахбот мехка тхьамада волаш дийша саг хиннав. Д1ахо ший даь а даь-даь лардах д1авода цун во1 Сулумбек-Мол а. Аллах1о даькъала баьчарех болба уж! Дала цар мел хьийга къа маьлехьа долда царна.

1 дешархо:       Г1алг1ай йоазув хьакхолларца, цхьацца 1арбий йоазонца яздеш а, цунца вайна абат оттаде безам болаш а нах хиннаб.

2 дешархо:       1902 (эзарий исй б1аь шоллаг1ча) шера, Джабагиев Ийже Висан-Гире а кхелла хиннад г1алг1ай абат, латиний абата лард о йолаш. 1арбий меттала йоазув вай дийшача, наха цул хьалха а леладаьд. Масала, Хьарпхоша яьхачох, 1740(эзарий ворх1 б1аь шовзткъа)-1800(эзарий барх1 б1аьча) шерашта юкъерча хана Хьарпе хиннай духхьла ворх1 бер деша даг1аш, 1арбий йоазонца г1алг1ай метта дарсаш хьехам моттиг.

1 дешархо:       Паччахьа 1аьдала ч1оаг1а дагадоалаш хиннад г1алг1ай йоазон г1улакх. Х1ана аьлча, цхьатарра шоай в1ашт1ехьа даьннача меттала язде а, деша а, наха хьеха а болабенна хиннаб цхьацца лелалуш бола г1алг1ай.
Дукхаг1а цар леладаьр да 1арбий йоазув. Бакъда, из г1улакх гаьндаьннадац. 1арбий йоазув д1ач1оаг1балар кхераш, Россе Советий паччалкхено юхадаьккхад из г1улакх.

2 дешархо:       1908 (эзарий ийс б1аь барх1лаг1ча) шера Ийже Мохьмада арахийцад г1алг1ашта а нохчашта а лаьрх1а  «Ингуше-чеченская азбука» яха абат. Из арадаьлча боккха кха хиннаб цох вайнаха, къаьстта, боадонгара сердалонга йовла г1ерташ, дилла халоно букъ хьал а ца берзабайташ къахьийгача г1алг1ашта х1аьта а.

1 дешархо:       1909(эзарий ийс б1аь ийслаг1чеи) – 1915 (пхийтлаг1чеи) шерашка, г1алг1ай абат оттадаь хиннад эрсий графиках, г1алг1ай фольклоран а исторен а тохкама, 1илманхочо Горепекин Ивана Фомас. Ше оттадаьча г1алг1ай йоазонца дукха г1алг1ай дагахбувцам д1аязбаь хиннаб цо. Из ше эрсий къамах саг хиннув. Дукхача шерашка г1алг1ашта юкъе а ваьха, ткъаь итт шу совг1а ха яьккхай цо г1алг1ай къаман мотти, г1улакхи, оамали 1омадеш. Вай уйла йича, ч1оаг1а къа да цо хьийгар, эрсе воллаше, г1алг1ай мотт 1ома а баь, цунца вайна йоазув кхоллаш къахьегаш. 1922 (эзарий ийс б1аь ткъаь шоллаг1ча) шера Ивана Фомас латиний графиках оттадь абат лоамарой республикан паччахьалкхено, арахеца мара ца дезаш, т1аийца хиннад. Бакъда, к1алхарча партинийии советии органаша, цох бола пайда бац, эшаш дац из, кхоачам а бац цунгахьа, аьнна, юхадаьккхад.

2 дешархо:       1920 (эзарий ийс б1аь ткъоалаг1ча) шера халкъан образовани отделаца, г1алг1ай ревкома амар а хинна, 11 (цхьайтлаг1ча) июне комисси в1ашаг1ъелай, г1алг1ай абат хьакхолла лаьрх1а. Цу комисси къахьийга баьча балхаца г1алг1ай алапата проект оттаяьй, латиний графика лард а йолаш. Болх болабаьб грамматиканеи дошлоргаи материал кийчъяра.

1 дешархо:       Малсагнаькъан Кураза Зоврбика кулгалдеш йолча комиссе латиний графика т1а а тайжа кийчъяь хинна проект т1аийцай, комисси баьча балхах юххера а гучадаьннад хьалхара абат, «Наьна мотт» яхаш ц1и а йолаш.

2 дешархо:       Цул т1ехьаг1а цхьа к1еззига ха йоаллаше, «Сердало» яхача газета хьалхара номер араяьннай Буро т1а май бетта хьалхарча дийнахьа 1923 (эзарий ийс б1аь ткъаь кхоалаг1ча) шера. Из хьалхара номер арайоалача дийнахьа, цох боккха кха хинна, Наьсаре в1ашаг1а а кхийта, Буро т1а кхо б1аь совг1а саг вахар тхо, яхаш, дувц бокккхийча наха. Из йоазув хьакхоллара ди г1алг1ашта массаза а лоарх1аме хиннад. 1928 (эзарий ийс б1аь ткъаь барх1лаг1ча) шера, латински йоазув вай долча хана, хьалхара г1алг1ай «Абат» оттадаь хиннад Цокиев Мурца1ала. Ала деза, Цокиев Мурца1ал г1алг1ай меттаца к1оарга къа хьегаш а цунца болх беш а хиннав. Белгалде доаг1а Сург1отарча школе ший 1илма дешархошта д1ахьехаш а хиннав из.

1 дешархо:       1938 (эзарий ийс б1аь ткъаь барайтлаг1ча) шера Мальсагов Зоврбика латински алапашца оттадаь алапат (алфавит) д1адаьккхад. Вай Россе дахаш доландаь, эрсий алапаш вайна аттаг1а а мотт 1омабарга вуга никъ сихаг1а а хургба аьнна хеташ, т1аийцад эрсий графика к1ийленга улла кердадар. Из вайна массанена тахан довзаш да. Цунна юкъе да 46 (шовзткъа ялх) алап. Царех 12 (шийтта) мукъа да, 34 (ткъаь дийтта) мукъаза да.

2 дешархо:       Дувцаш дола керда алапат т1аэцача хана, в1ашаг1ъела хиннай лаьрхх1а йола 1илманхой комисси, цунна юкъевахачарех ва Тимиев Зархмат а. Цу шера арадаьннад цо яздаь «Дешара книжкеи грамматекеи», из лаьрх1а хиннад юхьанцарча школанна. Иштта цу шера хьахиннад цун ц1и т1айолаш дола эггара хьалхара, оттадаь «Абат».

1 дешархо:       Абато деша  а язде а 1омаду бераш. Алапаш муг1ар т1а нийса а хоза а мишта язде деза гойташ. Тимиев Зархмата 1илман болх а г1улакха т1а лакхвалар а дика д1адодаш хиннад. Вай къаман болча хьаькъал долча наха д1авайза а везавена а хиннав из. «Абат» оттадаь ца 1еш, кхыча вай 1илманхошца а, йоазонхошца а, ше цхьаьккъа  а бе-бе балхаш яздаьд, арадаьхад цо.

2 дешархо:       1973 (эзарий ийс б1аь кховзткъа кхойттлаг1ча) шера Нохч-Г1алг1ай книжки издательстве арадаьнна хиннад цо яздаь кечам беча классашта лаьрх1а дола Абат.

1 дешархо:       1974 (эзарий ийс б1аь кховзткъа дийттлаг1ча) шера Тимиев Зархмата, Мальсагов Абр, Осмиев Хьамзата арадаьккхад 1-ча класса лаьрх1а дола «Дешара книжкеи грамматекеи». Иштта цо оттадаь хиннад алапат т1адола гойтама балхаш .

2 дешархо:       Ала деза Тимиев Зархмата Ачалкхен районе, т1аккха Пседахски районе райОНО кулгалхо хиннав. Цо кулгал деш хьалъяьй Инаркъерча №23 йола школа. Ше хьайича денз, цо мел дешархой кхебаьб, мел хьехархой кийчбаьб дийца а варгвац.

1 дешархо:       Г1алг1ай халкъ Сибрег1а ц1аденачул т1ехьаг1а Маг1албикера №3 школа завуч волаш болх баьб цо. 1975 (эзарий ийс б1аь кховзткъа пхийттлаг1ча) шера кхелхав Зархмат, цхьабакъда цунгара даьнна беркат тахан а вайна юкъе дахаш да. Хьагучох, кхы а дукхаг1а шерашка дахаргда «Абат», вай берашта наьна мотт 1омабеш.
2 дешархо:       Наьна мотт … Цунца дувзаденна да сага деррига вахар: цун хьакъал, кхетам, культура. Моллаг1ча къаман 1аьдал, эхь-эздел, г1улакх, сийрдача кхоаненга сатувсар, дега тоам хьахьокхар наьна мотт ба.
1 дешархо: «Нана» яхача дезаг1а дий-теш сага цхьаккха дош? Дунен т1а эггара хьалхаг1а сага хьахоз ший наьна оаз я.
2 дешархо:   Лаура, т1аккха вай таро хург я хьажа мишта хьоаст нанас ший боча бер.
                                                                                             СЦЕНКА.
1 дешархо:       Иштта беза хила беза вайна а дукхача б1аьшерашка бахаш, вай даьшеи ноаношеи бийца а бувцаш а хьабоаг1а г1алг1ай наьна мотт.
2 дешархо:        Эхь-эздел, сабар, денал, яхь, вай даьгара 1омаду вай, цун оамал, г1улакх, вайца дус. Д1ахо аьттув ба вай ца1 мара воацача во1о шийна дув биа доттаг1 лохаш, дас даьча хьехарга.

                                                                                               СЦЕНКА
1 дешархо:       Воша веший – хьу берза – яьхад вай даьша. Иштта ч1оаг1а хоза леладаьд вай даьша дув биа доттаг1ал.
2 дешархо:       Мел хоза бувца хьажа вай, Лаура, наьна мотт йо1 езаеннача з1амигача саго, малаг1а эздел леладаьд цар?

1 дешархо:        Из х1ама дац хьона, Мадина! Йо1 езаелча из йо1 йола даьшца йи1ий ноанахошца, юртархошца ши дика г1улакхаш д1ахьокхаш хиннад з1амигача саго.

2 дешархо:       Цхьабакъда, Лаура! Эздел, г1улакх, сабар, долаш хьаьнала къахьегаш, нахаца тарвала ховш, наха ,мехка, накъавоалаш хила веза г1алг1ай з1амсаг.

1 дешархо: Хьажа вай мишта дийцад вай даьша хьамсарча наьна меттаца зоахалол.

                                                                               ЗОАХАЛОЛ

Слайд.  Халхар.

1 дешархо: Вай даьшеи ноаношеи дукхача б1аьшерашка бийца а бувцаш а, хьабоаг1а г1алг1ай мотт. Вай даьша-м цхьаккха эрсий дош юкъе ца доаладеш бийцаб из  мотт, царна ховш а мича хиннаб цхьа наггахьчоа мара эрсий мотт. Г1алг1ай мотт вайна даьша йита, цхьанна х1аманца оза йиш йоаца ганз я. Г1алг1ай б1аьш т1ехьенаш хьалкхеяьй наьна метто 1омадеш  царна эздел, хьаькъал , тийнад царна къонахчал, денал, доазув доацаш Даьй мохк-беза, ларх1а 1омабаьб. Г1алг1ай меттаца дувзаденна да сага вахар: культура, кхетам, вай къаман 1аьдал. Вай х1аране декхар да из лебе, шаьрбе. Тахан вайна юкъе г1алг1ай мотт ц1ена бувца ховш, язде ховш а дукха бац. Из деррига а хьадоаг1аш да ц1аг1ара а ишколашкара а. Да а нана а эггара хьалха деша дахача беро наьна мотт мишта 1омабу хьажа декхарийла ба.

Оалаш хезад сона эрсий метта хьехархош, ц1аг1а бувца беза эрсий мотт из шаьрбе, аьле. Х1анз хьа мел хозача эрсий мотт бувцаш хилча, мишта хургда из ц1аг1а бийцача, маца 1омабергба т1акха вай г1алг1ай мотт? Наьна меттал дешар а йоазув а 1омалац оал дукхаг1чар. Из деррига а бахьан да. Кхыча къаман метташ 1омадеш, вай берашта кхы а ч1оаг1аг1а уж шаьрде репетитораш а увттабеш, царна ахча телаш ма лелий вай. Уж метташ а вайна накъадаргда. Вай мотт 1омабе духхьал безам мара мича эш. Ма ч1оаг1а хоза хеташ ладувг1а аз къоаночунга, вай наьна мотт ц1ена, хоза лебеш волча! Вай наьна мотт бувцаш газеташ т1а  статьяш араювл, къаьстта «Сердало» яхача газета т1а, из бувцаш телевиденеи, радиои передачаш ю. Мах баь варгвац вай метта. Из ларх1а, цун сий де а, ма могга из дег1абоалабе а вай декхар да.

1 дешархо:             Г1алг1ай мотт дунен т1а къаьнаг1еи, д1аьхийг1еи долча метташца лоарх1аш ба. Из дика да. Цхьабакъда, Юнескос довш д1адоалаш латтача метташта юкъе бихьаб вай мотт.
2 дешархо:             Вайна ховчох, г1алг1ай къам йоазонга даьнна укх шера б1аь шу дуз. Къаман меттала йоазув дацар, аьнна, вай мотта-м, кега ца луш, цхьацца хьагучадувлача кердача х1амашта ц1ераш техкарца, дег1а ихаб. Дукха кицаш, ховли-довзалеш, сакъердаме дувцараш, фаьлгаш дувцарца метта лоаттабаьб из мотт вай даьша.
1 дешархо:            1арбий, гуржий, латиний, эрсий меттала йоазош хиннад вай, цхьацца йоазув-мотт ховча наха щоайла д1а-хьа леладеш, из а кхы 1аьдало ч1оаг1даь х1ама хиннадац.
1 дешархо:             1871 ( эзар барх1 б1аь кховзткъа цхьайттлаг1ча) шера ц1ихеза г1алг1ай 1илманхочо Чаг1  Ахриева кепадийтад ший йоазош эрсий меттала.
14 февраля 1868 (эзар барх1 б1аь кховзткъа барх1лаг1ча) шера хьайийлай Наьсарен юхьанцара школа. Г1алг1аша шоай низаца хьаяь хиннай из. Ала деза цига хьийха хьехархой хиннаб: Альтемиров Минга-Мола, Зязиков Бийсолта, Саутиев Эльджи, Картоев Бийберд.
2 дешархо:             Г1алг1аша бусулба дын хьаийцача хана денз вай мехкара дийшача 1алам-наха дег1а болабаьб вай мотт, х1ана аьлча цар шоай дарсаш хьехача хана, иштта а сага васкет доккхаш леладаь 1арбий алфавит, г1алг1ай меттала ийс оаз 1от1а теха, хиннад. Цу хана хьаела йолаяь вай мехка Хьужаренаш, дукхаг1долча бераша 1арбий алапат 1омадеш хиннад, цхьабакъда цар шаьра 1омадеш хиннад Къур1ани иштта 1арбий алапашца яьздаь г1алг1ай меттала дешаш.

2 дешархо:             1920 (эзар ийс б1аь ткъоалаг1ча) шера халкъан образовани отделаца, г1алг1ай ревкома амар а хинна, 11 (цхьайтлаг1ча) июне комисси в1ашаг1ъелай, г1алг1ай абат хьакхолла лаьрх1а. Цу комисси къахьийга баьча балхаца г1алг1ай алапата проект оттаяьй, латиний графика лард а йолаш. Болх болабаьб грамматиканеи дошлоргаи материал кийчъяра.

1 дешархо:             Малсагнаькъан Кураза Зоврбика кулгалдеш йолча комиссе латиний графика т1а а тайжа кийчъяь хинна проект т1аийцай, комисси баьча балхах юххера а гучадаьннад хьалхара абат, «Наьна мотт» яхаш ц1и а йолаш.

2 дешархо:             Цул т1ехьаг1а цхьа к1еззига ха йоаллаше, «Сердало» яхача газета хьалхара номер араяьннай Буро т1а май бетта хьалхарча дийнахьа 1923 (эзарий ийс б1аь ткъаь кхоалаг1ча) шера. Из хьалхара номер арайоалача дийнахьа, цох боккха кха хинна, Наьсаре в1ашаг1а а кхийта, Буро т1а кхо б1аь совг1а саг вахар тхо, яхаш, дувц бокккхийча наха. Из йоазув хьакхоллара ди г1алг1ашта массаза а лоарх1аме хиннад. 1928 (эзарий ийс б1аь ткъаь барх1лаг1ча) шера, латински йоазув вай долча хана, хьалхара г1алг1ай «Абат» оттадаь хиннад Цокиев Мурца1ала. Ала деза, Цокиев Мурца1ал г1алг1ай меттаца к1оарга къа хьегаш а цунца болх беш а хиннав. Белгалде доаг1а Сург1отарча школе ший 1илма дешархошта д1ахьехаш а хиннав из.

1 дешархо:             1938 (эзарий ийс б1аь ткъаь барайтлаг1ча) шера Мальсагов Зоврбика латински алапашца оттадаь алапат (алфавит) д1адаьккхад. Вай Россе дахаш доландаь, эрсий алапаш вайна аттаг1а а мотт 1омабарга вуга никъ сихаг1а а хургба аьнна хеташ, т1аийцад эрсий графика к1ийленга улла кердадар. Из вайна массанена тахан довзаш да. Цунна юкъе да 46 (шовзткъа ялх) алап. Царех 12 (шийтта) мукъа да, 34 (ткъаь дийтта) мукъаза да.

2 дешархо:             Дувцаш дола керда алапат т1аэцача хана, в1ашаг1ъела хиннай лаьрхх1а йола 1илманхой комисси, цунна юкъевахачарех ва Тимиев Зархмат а. Цу шера арадаьннад цо яздаь «Дешара книжкеи грамматекеи», из лаьрх1а хиннад юхьанцарча школанна. Иштта цу шера хьахиннад цун ц1и т1айолаш дола эггара хьалхара, оттадаь «Абат».

1 дешархо:             Абато деша  а язде а 1омаду бераш. Алапаш муг1ар т1а нийса а хоза а мишта язде деза гойташ. Тимиев Зархмата 1илман болх а г1улакха т1а лакхвалар а дика д1адодаш хиннад. Вай къаман болча хьаькъал долча наха д1авайза а везавена а хиннав из. «Абат» оттадаь ца 1еш, кхыча вай 1илманхошца а, йоазонхошца а, ше цхьаьккъа  а бе-бе балхаш яздаьд, арадаьхад цо.

2 дешархо:             1973 (эзарий ийс б1аь кховзткъа кхойттлаг1ча) шера Нохч-Г1алг1ай книжки издательстве арадаьнна хиннад цо яздаь кечам беча классашта лаьрх1а дола Абат.

1 дешархо:             1974 (эзари ийс б1аь кховзткъа дийттлаг1ча) шера Тимиев Зархмата, Мальсагов Абр, Осмиев Хьамзата арадаьккхад 1-ча класса лаьрх1а дола «Дешара книжкеи грамматекеи». Иштта цо оттадаь хиннад алапат т1адола гойтама балхаш . Цхьабакъда Зархматагара  даьнна беркат тахан а вайна юкъе дахаш да. Хьагучох, кхы а дуккхача  шерашка дахаргда «Абат», вай берашта наьна мотт 1омабеш.
2 дешархо:             Наьна мотт … Цунца дувзаденна да сага деррига вахар: цун хьакъал, кхетам, культура. Моллаг1ча къаман 1аьдал, эхь-эздел, г1улакх, сийрдача кхоаненга сатувсар, дега тоам хьахьокхар наьна мотт ба.
1 дешархо: «Нана» яхача дезаг1а дий-теш сага цхьаккха дош? Дунен т1а эггара хьалхаг1а сага хьахоз ший наьна оаз я.
2 дешархо:   Т1аккха вай таро хург я хьажа мишта хьоаст нанас ший боча бер.
                                                                      СЦЕНКА.
1 дешархо:             Иштта беза хила беза вайна а дукхача б1аьшерашка бахаш, вай даьшеи ноаношеи бийца а бувцаш а хьабоаг1а г1алг1ай наьна мотт.
2 дешархо:             Эхь-эздел, сабар, денал, яхь, вай даьгара 1омаду вай, цун оамал, г1улакх, вайца дус.  Мел хоза бувца хьажа вай, ___________, наьна мотт йо1 езаеннача з1амигача саго, малаг1а эздел леладаьд цар?

1 дешархо:              Из х1ама дац хьона, ___________! Йо1 езаелча из йо1 йола даьшца йи1ий ноанахошца, юртархошца ши дика г1улакхаш д1ахьокхаш хиннад з1амигача саго.

2 дешархо:             Цхьабакъда, ______________! Эздел, г1улакх, сабар, долаш хьаьнала къахьегаш, нахаца тарвала ховш, наха ,мехка, накъавоалаш хила веза г1алг1ай з1амсаг.

1 дешархо: Хьажа вай мишта дийцад вай даьша хьамсарча наьна меттаца зоахалол.

                                                           ЗОАХАЛОЛ

Вай даьшеи ноаношеи дукхача б1аьшерашка бийца а бувцаш а, хьабоаг1а г1алг1ай мотт. Вай даьша-м цхьаккха эрсий дош юкъе ца доаладеш бийцаб из  мотт, царна ховш а мича хиннаб цхьа наггахьчоа мара эрсий мотт. Г1алг1ай мотт вайна даьша йита, цхьанна х1аманца оза йиш йоаца ганз я. Г1алг1ай б1аьш т1ехьенаш хьалкхеяьй наьна метто 1омадеш  царна эздел, хьаькъал , тийнад царна къонахчал, денал, доазув доацаш Даьй мохк-беза, ларх1а 1омабаьб. Г1алг1ай меттаца дувзаденна да сага вахар: культура, кхетам, вай къаман 1аьдал. Вай х1аране декхар да из лебе, шаьрбе. Тахан вайна юкъе г1алг1ай мотт ц1ена бувца ховш, язде ховш а дукха бац. Из деррига а хьадоаг1аш да ц1аг1ара а ишколашкара а. Да а нана а эггара хьалха деша дахача беро наьна мотт мишта 1омабу хьажа декхарийла ба.

Оалаш хезад сона эрсий метта хьехархош, ц1аг1а бувца беза эрсий мотт из шаьрбе, аьле. Х1анз хьа мел хозача эрсий мотт бувцаш хилча, мишта хургда из ц1аг1а бийцача, маца 1омабергба т1акха вай г1алг1ай мотт? Наьна меттал дешар а йоазув а 1омалац оал дукхаг1чар. Из деррига а бахьан да. Кхыча къаман метташ 1омадеш, вай берашта кхы а ч1оаг1аг1а уж шаьрде репетитораш а увттабеш, царна ахча телаш ма лелий вай. Уж метташ а вайна накъадаргда. Вай мотт 1омабе духхьал безам мара мича эш. Ма ч1оаг1а хоза хеташ ладувг1а аз къоаночунга, вай наьна мотт ц1ена, хоза лебеш волча! Вай наьна мотт бувцаш газеташ т1а  статьяш араювл, къаьстта «Сердало» яхача газета т1а, из бувцаш телевиденеи, радиои передачаш ю. Мах баь варгвац вай метта. Из ларх1а, цун сий де а, ма могга из дег1абоалабе а вай декхар да.

Урока лоарх1ам: Дешархой  меттацара безам совбаккхар; Даьхенцара безам ч1оаг1бар.

Г1ирс: стихай сборникаш, поэтий сурташ, багахбувцама материал, картачкаш.

     Дешархо: Наьна мотт

Са наьна мотт! Малув, хьо къе ба, яхар?

Цунга ях аз: довзац хьона вахар!

Даьккха тур да из моастаг1чунга бувцаш,

Цун денал дохадеш, син пхаьнаш лувцаш.

Езачунга бувце, да тайжа шовда,

Ма кхера! Хьо цун к1оаргаленга  кховда.

Короргда хьона дошув-дотув, зизаш,

Дог мА 1абба, езар безамах юзаш.

Наьна мотт я Даьша хьалъяь Г1ала!

Из вайна совг1ата беннаб Дала!

 Цхьаккха х1ама дац, халахь, цун маьхе!

Из я хьона, вай са доала Даьхе!

 Дешархо:   Наьна мотт… хоза дешаш да уж, наьна ц1ераца дувзаденна да уж. Наьна меттах лаьца говзаме дешаш аьннад ц1ихезача г1алг1ай йоазонхочо Зязиков Х. Б. а: «Наьна мотт! Эггара хьалха сонна кхетам бенна, наьна багара иха, со хьийста дешаш деций уж, наьна мотт!»

Дешархо: Эрна яьхадац хьаькъал долча наха: «Мотт – адама уйла эггара лоарх1амег1а бола г1ирс ба».

Г1алг1ай меттала детталу са дог,

Г1алг1ай меттала.

Йи1ий б1аргех г1алг1ай меттала хьог,

Г1алг1ай меттала.

 Нахага моаршар аз массаза хетт Г1алг1ай меттала.

Сона-м малх а лоамашка хьалкхет Г1алг1ай меттала.

 Г1алг1ай меттала зиза теха боалФуд цул хозаг1а?

Маькхах «маькх» аз г1алг1ай метала оалФуд цул хозаг1а?

Г1алг1ай метта хьаькъал, эздел, куц Масса метте…

Дешархо: Меттах доал дика мел дар: хьаькъал, наьха сакхетам, эхь-эздел, г1улакх, сий, денал, ший мехкацара безам, 1алам довзар, иштта кхы дукха а.

Г1алг1ай мотт б1аьхий ба багахбувцамца. Цун юкъе доаг1а фаьльгаш ловцаш, кицаш, сакъердаме дувцараш, шира иллеш, кхы а дуккха жанараш.

  Дешархо:  Дукхача хана денз вай мотт дег1абоалабеш, тохкаш, ц1енбеш къахьийгад г1алг1ай 1илманхоша Мальсагов Кураза Зоврбикас, Беков Дордаг1а Тембота, оттадаь хьалхара г1алг1ай алфавит. Шоай сил дукхаг1а шоай мотт а Даьхе а езаш болх баьб цар йоазон мотт дег1абоалабеш. Тахан вай къам кхыча къамашца нийса д1аоттар цар ц1ерашца дувзаденна да аьнна хетт сонна. Сага эггара дезаг1дар-вахар да, цу вахаре вай бувцаш лебе безар вай наьна мотт ба. Меттаца 1имерза хила веза х1ара саг. Аз доаккхал ду сай наьна мотт болаш, со массаза хиннай, цун сий лакха лоаттадеш. Цхьайолча хана бохам боал сонна, сай нийсархоша эрсий мотт бийца Ди-денгара гучайоал мета говзал, т1аккха цунцара безам совбоал.

У него певцов немного,

К славе не привык.

 Но и он — созданье Бога,

Мой родной язык.

Слово "мир" в нем есть от века,

Слово "дружба" есть.

И синонимом Казбека Стало слово "честь".

Скажешь "б1аьсти"1 — всюду таять Начинает снег.

Скажешь "безам"2 — расцветает Всякий человек.

Знает счастье он и горе, И мороз, и зной —

Ручеек, текущий в море, Мой язык родной.

У цветов, у самых нежных, Взял он красоту.

У вершин, у белоснежных — Песню и мечту.

 Остроту у скал, нависших Над ущельем, взял.

У орлов — созданий высших — Гордость перенял.

Подсмотрел у звездопада Он весной, видать,

 Как в родную землю надо Семена бросать.

Колыбели он качает, Пляшет и грустит.

Друга с радостью встречает, А врага простит.

Чистый, добрый человечный, Звонкий, огневой —

Мой язык, как небо, вечный, Как земля, живой.

 Мой язык! В нем солнце всходит И горит закат.

Кто с добром к нему приходит, Тот находит клад.

Он стремится от любого Отвести беду.

У него любое слово С совестью в ладу.

Подтвердит любой ученый

И любой поэт: Без него пребудет черным Этот белый свет!

Дешархо: 

Саг ший мотт а, къам а, мохк а безаш хила веза. Наьна метта теркам т1абахийтар, цунца ший дег1ацара хоза оамалаш гучаяхар да вай х1аране декхар. Ший мотт боаца саг оаг1ув боаца саг ва. Сай урок чаккхйоаллаш ала ловр сон  боакха чулоацам бола К. Г Паустовске дешаш: «Ший мотт ца безачунна ший мохк а безаргбац. Ший мотт бе башха хета саг – акха саг ва. Метта бала боаца саг – ший къаман дахар, денар, т1адоаг1ар бе башха доаца саг ва»

Дешархо:

Сона-м сай са санна беза хьо, г1алг1ай мотт!

 Со хьакхоллаш Дала сица кхелла мотт.

Нанас ага т1а илли сона даьха мотт.

Боча Даьле хьесталуш, аз ду1аш ду мотт.

Сай дуненцара безам аз-м хьоца хотт.

Сона-м 1уйран малх а г1лг1ай меттала г1отт.

X 1ара илли дега чура г1 алг1аи меттала дек,

Оалхазараша йиш а г1алг1ай меттала лекх.

Г1лг1ай меттала боакх аз, лаьтта х1ара г1а.

Г1алг1ай меттала даим доах са дего са.

Нагахь яьлча сигала, Дала бенна низ,

Аз-м седкъашца а бувцарг ма бар из!