Слова выходящего из ДАШ

                                    *******Abidələrdə  izimiz...*******

          “DAŞ”DAN  ÇIXAN  SÖZLƏR...

                   “Yarıçılpaq
                     Qədim insan
                     Düşməninə bir daş atdı,
                    Qana batdı...”

                                             Əli  Kərim 

   Daş-planetimiz  Yer  qədər  qədimdir,uludur. Sirli-soraqlı  milyon-milyard illərin  şahidi daşa  bəşər  övladının  yaranışı  ilə  yeni  həyat verilmişdir.

  Daş-ulu  əcdadımız ibtidai insanın ilk əmək  aləti,ilk müdafiə  silahı,ilk  bər-bəzəyi  olmuş, insan  ilk  arzularını  uluca  nəhəng  daşlara  həkk  etdirmişdir.Sirlər  dünyası-Ulu Qobustan  qədim  əcdadımızın daşlar  üzərində  əbədiləşmiş arzuları  deyilmi?!

   Ulularımız  daşları  özlərinə  dayaq,arxa  biliblər.İnsan  dünyaya  gələndə də,ulu ,müqəd-dəs  daşa  tapınar,dünyadan  gedəndə də!..

    “Sən  daş  qoyan yerə  mən  baş  qoyaram!”-deyib  ulularımız.Daş  müqəddəsdir-səc-dəyə  gəlib  öpərlər  onu!..Daş-əbədidir; dünyadan  köçənlərə  başdaşı  yaparlar ki,əbədiy-yərə  qovuşsun!

    Daş-ulu tariximizin  qan yaddaşı,sükuta  dalaraq  əbədiləşmiş  ulularımızın  rəmzidir... Ulu  əcdadımızın  qədim  məskənləri-Orta  Asiyada  Orxon  və  Yenisey  çayları  hövzəsin-də  müqəddəs  nəhəng daşlar-qədim  Türk  runik  abidələri-türk  şahzadəsi  Kül  Tiqinin, müdriklik  rəmzi  Bilgə  xatunun,sərkərdə  Tonyukukun şərəfinə  yazılmış əbədiyyət  tarixi olan məşhur  kitabələr  uyuyur.Qədim  türk  xalqlarının  ulu  örnəyi olan,sükuta  dalmış qəhrəmanlıq  tarixi yaşayan  bu müqəddəs  daşlarda uluca  xaqımızın, zəngin  dilimizin  də özünəməxsus  payı  var.

  “Daş”-ön  sözümüz,güman,güvənc  yerimizdir.Daşdan  yaranıb  bütün  ulu  bəşəriyyət!

Daş-bölünməzliyin,birliyin  rəmzidir!Vətəndaş,yoldaş,sirdaş,qardaş(qarındaş) kimi  söz inciləri  “daş”dan  yaranmayıbmı?!

   “Daş”  sözü  daşın  özü qədər  qədimdir.Ümumtürk  mənşəli  “daş” sözü sözyaratma  prosesinin  fəal  ünsürü  olub çoxmənalı  səciyyə  daşıyır.Daş  kitabələrə  həkk olunmuş daş//taş sözü  omonimdir:

     Taş//daş

1.Bərk  maddə,süxur         Ağır  taşıq-ağır  daş(“Bilgə  xan” abidəsi)

2.Çöl-bayır,kənar            İçin-taşın adıncıq  bedüz urturdum.-İçinə-çölünə  bəzək                      

                                       vurdurdum.(“Kül-tiqin” kiçik  abidə)

   Ana  abidəmiz  “Kitabi-Dədə  Qorqud” dastanlarında da,XIII yüzilliyin  örnəyi  “Dastani-Əhməd  hərami”də də  “daş”  sözü  omonimdir.

    “Dastani-Əhməd  hərami”də “daş”  sözünün məzmun  fərqi həm də  fonem  fərqlənmə-sidir, belə ki, daş-bərk süxur,daş-qaş, taş isə-çöl-bayır  anlamındadır.Ulu  abidələr   təsiq-ləyir ki, “taş”  daha  qədimdir.

    Qədim  türk  mənşəli  taş//daş   sözü  dilimizdəki bir  sıra  sözlərin  mayası olub...

                         Görən  nə  səda  elə,

                         Diksindi  lal  zirvələr?

                         Çatdı  çəmənə ,çölə,

                         Uğuldadı    dərələr,

                         Qayadan  bir  daş  uçdu...(Nəbi  Xəzri)

     Qayadan  uçan daş  dığırlanıb   əbədiyyət  xəzinəsinə-sözlər  dünyasına düşüb çoxluca sözlərə  başlanğıc  oldu,həyat  verdi onlara...

    “Daş”dan  çıxan  sözlər  öncə  dışarıdakı  daşlara  həkk  olundu; “daş” “dışarı”nı  yaratdı ki,əbədiyyətə  çevrilsin...

     Ulu  türk  kitabələrində,”Kitabi-Dədə  Qorqud”da, “Əhməd hərami”də,Mahmud  Kaşğarlı-nın  “Divan”ında bu  söz  qədim şəklini  saxlayaraq  “taşra” kimi  işlənib:

Taşra  yorıyır  tiyin  kü  esidib balıkdakı tağıkmıs,tağdakı inmis--Dışarıda dolanır –deyə,xəbər  eşdib şəhərdəklər dağa  qalxmış,dağdakılar  dağdan  enmiş.(“Kül-tiqin”böyük  abidə).

Yundları  taşra  çıqardılar.—Atları  çölə  çıxardılar.(“Kitabi-Dədə  Qorqud”)

Birin-birin qaçın  taşra  varınız, Olun  hazır yolunuzu görünüz.(“Dastan-Əhməd  hərami”)

  Yenisey  abdələrində bu  sözə taşru,uyğur yazılarında taşaru,”Oğuz  xan  haqqında  əfsanə” əsərində isə  taşkarun  şəklndə  rast gəlnir.

   “Kitabi-Dədə  Qorqud”da  isə  eyni  anlamda taşra  ilə  yanaşı,tışra  da  var,tışarı da:

Qaçan  Qazan  evn  yağmalatsa,əyalının əlün  alur,tışra çıqar. (“Kitabi-Dədə  Qorqud”)

    Haman  bəni  qapudan  tışarı elə  mədəd.(“Kitabi-Dədə  Qorqud”)

Beləlklə,bu  gün  dilimizdə kök və  şəkilçiyə  ayrılmayan “dışarı” tarixən  düzəltmə  söz olmuş, taşra//taşru sözündən  əmələ  gəlmişdir.

    Əmələgəlmə  yoluna  görə  -rı(-arı²  ) şəkilçili(seqmentli) digər  sözlər  kimi(iləri-irəli,geri, içəri  və s.) dışarı  da  yer  zərfidir.”Dışarı”  sözünün  tərkibindəki “dış” kökü “daş”  sözü-nün  fonetik  varantı, “iç”  sözünün  antonimidir.

    “Daş”dan çıxan  sözlərdən  biri  də  “diş”  sözüdür.”Diş”sözündə “daş” sözünün  hər iki mənası qalıb: diş  bərk  maddədir  və  daşa  oxşayır, həm də  çıxıntıdır—çöldədir.

      Dialekt  və şivələrimizdəki  dişə-tişə--cücərmə(taxılın  cücərməsi)-(Salyan),dişərmək-dişərənmağ—cücərmək,yenicə  göyərmək(Salyan,Quba,Qafan),dişərti—cücərti,təzə  çıx-mış ot(Qafan)  sözləri də  tarixən  daş//diş  sözündən  əmələ  gəlmişdir.

   “Daş”  sözünün  ikinci mənası müasir  Azərbaycan  dilində  işlənən  br  sıra  feillərin  məna  yozumunda da  nəzərə  çarpır:

1.daş(maq)--süd daşdı.Kür  daşdı. və s.daşmaq—yəni dolub-daşmaq,kənara  çıxmaq

2.daşı(maq)—Sərvər  qumu  daşıdı.Daşımaq,yəni  kənara  aparmaq.

3.daşın(maq)—Mən  fikrimdən  daşındım.Daşınmaq,yəni  öz  fikrindən  kənara  çəkilmək,uzaqlaşmaq.

   Dilimizdə  işlənən  düş(mək), deş(mək), döş(sinə, dağın  döşü mənalarında) sözlərini  də  “daş”dan  çıxan  sözlər  cərgəsinə  aid  etmək  olar.Heç  şübhəsiz ki, düş(mək)-kənara  ayrılmaq, deş(mək)-bərk  alətlə  oyuq  açmaq  feilləri də, döş ismi  də  tarixən  daş//dış (kənara,qabağa  çıxan) sözü  ilə  bağlıdır. Döş sözünün həqiqi və məcazi  mənaları  da  fikriimizi  tədiiq  ediir:  

Anatomik məna: Sinə, döş qəfəsi, süd vəzisi.

Coğrafi məna: Dağın, təpənin qabaq tərəfi, yamacı.

Məcazi mənaları:

Döşünə döymək: Özünü öymək, lovğalanmaq.

Döş-döşə gəlmək: Üz-üzə gəlmək, vuruşmaq.

Döşünə düşmək: Xoşuna gəlmək, ürəyinə yatmaq.

     Doğ(maq),dağıl(maq),dağıt(maq),dağılış(maq),dağla(maq)  kimi  feillərin  kökündəki  tağ// dağ sözünü  də  “daş”  sözü  ilə(ikinci  mənada) əlaqələndirmək doğru  olardı.

      Mayası daş.ayası  daş—“daş”dan  çıxan  sözlər  çoxdur  dlimizdə.”Daş”dan  çıxan  sözlər daşın  özü qədər  qədim,zəngin,rəngarəng və  əbədidir.