ГОРОДСК “ ОКРУГ С ВНУТРИГОРОДСКИМ ДЕЛЕНИЕМ «ГОРОД МАХАЧКАЛА»

муЙЙЦйЙАЛЬНOЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ

«СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА 42 им. Н. Гаджимагомедова»

Улица Восьмая Источная, д. 2, Махачкала, Республика Дагестан, 367014 Телефон: +7 (938) 781-32-44

E-mail: school 42 mchk@mail.ru ОКПО 49166212. ОГРН 1070560001830,ИННКППО56ООЗ4644/О57ЗОIОО1

Внеклассное открытое мероприятие Лели Нямет - 90

«К ьастар михьп, н пятар

учителя родного языка и литературы Абдурашидова Мехри Сейидахмедовна

Лезги Нямет-90 Къаспшр МИХЬИ, ниятар пени!

Лезги Нямет хайидалай инихъ 90 йис тамам хьунин юбилей. Гьуьрметлу аялар, азиз муаллимар ва гьак1ни кьенин чи мярекатдик атанвай мугьманар! Кье чун инал мад сеферда к1ват1 хьунин себеб ам я хьи, лезги ва азербайжан халкьдин бажарагълу, ватанперес, инсанперес вичиз вири хилерай гьуьрмет

МХ асирдин зурба кавказовед алимрикай сад хьайи П. К. Услара вичин са мак-ьалада кьейднава: «Яраб и халкьдихъ (лезгийрихъ — А.М.) гьикьван шаирар хьайиди

Рикшивайни, Кавказдин бинелу халкьарикай чи халкь кьван ваф шаирар хьайи кьвед лагьай са халкь къалурун четин я. Чи халкьдин ихьтин шаир рухваирикай садни чи арадай вахтсуз фейи Лезги Нямет я.

Мамедалиев Нямет Нифталидин хва 1932-йисан майдин 20-даз Кц1ар райондин Эчтехуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб акьалт]арайдалай кьулухъ ам Бакудиз фена, сифте пеше чирдай мектебда, гуьгљуьнай Азербайжандин педагогигадин институтдин филологиядин фаультетда к]елна. 1956-йисуз институт куьтягьна хайи райондиз хтай Нямет сифте са кьадар вахтунда Вурварин хуьруьн мекгебда, ахпа Самур поселокдин мектебда ва гуьгьуьнай уьмуьрдин эхирдалди Кц[ар шегьердин З-нумрадин мектебда муаллимвиле ктвалахна.

Лезги Нямета шиирар кхьиз Эч1ехуьруьн мектебда ктелзавай йисарилай башламишнай. Адан сад лагьай шиир 1947-йисуз Бакуда акъатзавай «Азербайжан генжлери» («Азербайжандин жегьилар») газетда чап хьанвай. Гуьгъуьнай шаирдин лап хъсан шиирар лезги газетра ва альманахра акъатнай.

Вич сагь амаз шаирдин Бакуда кьуд паб: «Дагьлара» (1964), «БембецЬ> (1966), «Зегьметдикай баядар» (1975) ва «Зи хиялар» (1984) чап хьанай. 1959-йисуз Кц1ар районда «Рик1ин гаф» т1вар алай эдебиятдин ктватгал арадал атана. Лезги Няметани и к1ват1алда иштиракиз башламишна.

Юват1алди Вичин ВИЛик гегьенш макьсадар эцигнавай: лезги чталал кхьизвай шаирар ва прозаикар санал к1ват1ун, дидед чтал, хайи халкьдин тарих, эдебият, меденият, мифология, фольклор дериндай чирун ва абур чирунин рекье халкьдин гегьенш къатариз куьмек гун. Са т1имил чтавалай ктватјалдиз лезги ч]алалди кхьизвай хейлин къуватар желб хьана. Абуру вирида коллективди Вичин вилик эцигнавай макьсадар кьилиз акъудиз башламишна. Анжах и «валахрикай Азербайжанда авай кьадардиз т1имил халкьар ассимиляция авуна са халкь — азербайжан халкь арадал лун вилик- макьсад эцигнавай туьрк шовинистриз хуш к-ъвезвачир. Абур жезмай кьван кГват1алдин ктвалахиз манийвализ, ктватталдин активистрихъ сурмат1ар акализ, абурал буьгьтенар вегьиз, абур халкьдин виляй вегьиз ала,хъзавай. Ят]ани, кТват1алдин членри чпин женг са легьзедани акъвазарнач. 1976-йисалай «Рикшин гаф» ктват1алдиз регьбервал авун Лезги Няметан хиве гьатзава. Шаирди и чтавалай к1ват1алдин карда мадни активдаказ иштиракзава. Ада к1ват1алдиз хейлин цГийи къуватар — жегьил шаирар ва прозаикар желбзава.

Абурун эсерар «Къизил Къусар» газетдин чинриз акъудзава, абурун ктабар чапдиз гывурзава. Районда лезги поэзиядин нянар КЬИ-ле тухузва. Халкьдин арада лезги чтал, эдебият, меденият таблигь ийизва. Азербайжандин шовинист регьберри кьиле тухузвай ассимиляторвилин сиясат негьзава. Бакудин ва Москвадин чтехи идараирин вилик лезги халкьдин месэлаяр эцигзава. Шаирдин и гьерекатрикай туьрк шовинистриз ва чкадин нигилистриз ваф хъел къвезвай ва абур, алакьнайтта, адан хамни алажиз гьазур тир. Абур ам желеда тваз алахъзавай. Эхир хьи, 1985-йисуз абур чпин мураддиз агакьна... Туьрк шовинистрин гъилибанри кьве жегьил лезги шаир (чна абурун т1варар кьазвач) алцурарна, абурун республикадин чтехи тешкилатриз Лезги

Няметалай ц_шкаЯТДИН арзаяр кхьиз туна. А арзайрин мана-метлеб вири кьуру буьгьтенрикай ибарат тир. Абуру Лезги Нямет миллетчи хьиз, халкьарин арада душманвал твазвай са кас хьиз кьелемдиз ганвай. Гьа арза гьиле асас кьуна, и алча,х кьемеда тешкилнавай ксари Лезги Няметаз гьукуматдин хсуси идарайриз эвериз, ам силисиз, адаз кич1ерар гуз, ам инжиклу ийизбашламишзава. Кар анал алай хьи, чеб кьилелай к1вачелди шовиниствилин азарди кьунвай ксари Вичин халкьдин милли ихтиярар патал женг тухузвай патриот шаирдал МИЛЛ<гЧИВИЛИН тагљма шж1урзавай. Туьркверин са мисалда лагьанвайвал» «Адьгмы сене къоярам, сени яна-яна къоярам», «зи тГвар за вал эцигда, вун куз хъукъуз амукьда».

Вири и буьгьтенри, сурматтри, силисри, руьгьдин террорди шаирдин гьак1ни азарди заифарнавай сагьламвилиз пис таъсирна. Ам 1986-йисан январдин 9даз рагьметдиз фена.

Шаирдин са шиирда лагьанва: Шаирар Фад рекьида, Дагь рекьидач. Ваъ.

Шаирар Фад рекьида.

Рагъ рекьидач. Ваъ.

Шаирар Фад рекьида. Ваъ! Рекьидач шаирар.

Чилни цавни рекъида,

Гьич садрани рекъидач. Эл паталди абуру кхьей Даим дири шиирар.

Ль! Лезги Нямет чи арада амачт1ани, адан шиирар, адан фикирар, идеяяр гьамиша сагь я. Абуру чаз дую рехъ, экуь рехъ, гьахълу рехъ къалурзава! АЗИЗ МИРЗАБЕГОВ (из книги ”Лезги Нямет. Шиирар“)

Лезги Няметан поэзиядин тематика гегьеншди я. Ватандикай, хайи халкьдикай, адан мурад-метлебдикай, диде чилин гуьрчегвилерикай, и чилиз вафалу, адан винел к1валахзавай зегьметдал рик1 алай инсанрикай, михъи муьгьуьббатдин мили гьиссерикай, чи жемиятда расалмиш жезвай татугайвилерикай... вичиз хас жуьреда, гужлу пафосдив шиирар теснифнава ада.

Муаллим-шаир Нямет Мамедалиеван чи халкьдин вилик зурба хидметрикай садни советрин режимди сандиз ттимил халкьариз басрухардайла хайи чталан, литературадин таъсиб чтугун, ам мектебра тедрис авунин кардик къуьн кутун хьана.

1986-йисан январдиз рагьметщгз фейи Лезги Няметан шиирар тарсунин ктабра, поэзиядин антологийра гьатнава. Кц|ара адан т1варунихъ куьче ва мектеб гала.

Сагълугљда кьилел ваф къазаяр атанат1ани, буьгьтенрик акатнатјани, Лезги Нямет халкь, Ватан к1ани, хаткьдиз к1ани шаир тир ва кьенин юкъузни гьак1

я. Агьадик чна гузвай шиирар к]елдайла квевай адан риктелай тефидай къамат ВИЛИК хкиз, шаирдин михьи кьастариз, кьени ниягриз шагьидвализ жеда.    

Г ила аялрини муаллимри Лезги Няметан шиирар к1елда:

Зун вул я? ( Габибат Салиховна, муал.лим ) Беден куз-куз, ишигь гуз-гуз Батиндивай къакъатна зун. Са гатфарин гуьзел ююьуз Дуьняд винел акъатна зун.

Чилихъ булвал аваз-аваз Зат1ни бул яз жагьанач заз. Аялзамаз-кьеб ктвалзамаз

Етимвили гатаз-гатаз

Заманадив агатна зу^рн.

Дуьмдуьз рекьиз аватна зун.

Эхна кашар, эхна лашар, Гьална яшар йифез ухшар.

Кьавал, нашар таяр-тушар

Къвазарна чеб чпиз къаншар, Кьве кам ВИЛИК алатна зун, Шиирдин ц[уз аватна зун.

Чинал тек-ьвез, дабан эгьвез,

Кас хьиз экъвез, кьеняй элкъвез,

Пурунив нез, тумунив къвез

Вил акъудиз, катив, кьекъвез

Юандайбурув агатна зун, Мадни агьуз аватна зуи.

Беден кьени куз ама зи,

Рик1и игпигь гуз ама зи.

Кьилел атай кьисаирикай Кьиле т1урфан, зуз ама зи.

Авач к]усни галатна зун, Амач к1амуз аватна зун.

Эл паталди экуь рагь хьиз Кузва даим циферикай, Ииферикай ккатна зун.

Гьайиф. (Куджаева Лейла, студентка ДГМА, виликдай чи ученица ) Кьве чин алай инсандин

Сиве ширин мез гьайиф. Итимрикай хъсанди

Суван севре нез гьайиф.

Ац1ай хура ич1и рик1, Цацид тара таза цуьк.

Хъуьтуьл чтура векъи цик,

Тама байк-ьуш жез гьайиф.

Ужузбурухъ масанди,

Писдан кьулухъ хъсанди, Агъузбурухь кьакьанди,

К[еви къванцихъ сес гьайиф.

Иикъан чиню мич1и йиф,

Вацран чиниз к1вечГи циф, Катран чиниз лацу лиф

Теменар гуз къвез гьайиф.

Чил секинвал авачиз,

Гьуьл гимияр алачиз,

Дуьнья дуствал галачиз

К1анибур, кьил квез гьайиф!

Зи Кц1ар ( Нурметова Оксана, муаллим ) Кьуд пад тамар дамар-дамар, Серин ктамар, саки гамар.

КьИЛИХЪ- кьилер рехи дагьлар, Ценер - вири къацу багълар, Деред сиве цуьк я Кц1ар.

Сатин хьтин вили цава

Атирдин ни, секин гьава.

Шагьнабатдин ширин аваз Йифиз-юкъуз япараваз.

Цуьквед сиве чиг я Тар.

Мугьман ктани, ният кьени Мад гьа ИХЬТИН шегьер жегши?!

Агьзур пата к1анид авай, Къарабулах манидавай

Зи ван, зи чан, рик1 я Кцтар.

Мирзабекова Афисат, муаллим

Мад сеферда ахъайна вил, Фагьумна за дагь, дере, гьуьл.

Цавун чердин хунча яз чил,

Гуьрчегвилел гьейран я зун. Герчеквилел гьейран я зун.

Чилин винел, цавун к1аник,

Каспид къуьнел, Шагьдин ГИНИК

Са район•ква, саки са цуьк,

Вич теквилел гьейран я зун,

Гуьрчегвилел гьейран я зун.

Са кьил дагь я, са КЬИЛ аран, Беден багь я, вич экв Яран.

}Окь чи рагь яз Суван, Ларан, Т Гвар я адан тар район;

Герчеквилел гьейран я зун.

Сагидова Зарема, муал.лим Ина дагьдин багьман я рагь,

Ина багъдин Лукьман я рагь. Инаг ам вич авай саягь Район тушиз женнет я кьван, Датљлар адан зинет я кьван.

Ина цуьк я чуьлдин лифер, Ина чиг я кьиблен кефер.

Инаг, йиф яз йикъан кефер.

Вич гуьзелдин суьрет я кьван.

Ина кьакьан дагьлар гуьзел...

Ина йикъан багълар гуьзел . . .

Инаг чил я халкьар гуьзел...

Гуьзелвилин рик1 я Кц1ар,

Вич са гьвечи цуьк я Тар.

Мад сеферда рамна кьелем,

Фагьумна за вири алемКц1ар хьтин гуьзел, бегьем Гьич са ЧИЛНИ акунач заз.

Гьич са чуьлни акунач заз.

Бейкеф тахьуй Азербайжан,

Гьакјни ч]ехи къадир Ватан. Къведни рик1из ят1ани к1ан, Кц1ар вилин нине я зи. Кц]ар хайи бине я зи.

Чилин винел, цавун каник,

Гьуьлун кљуьнел, дагьдин гиник Са район ква- саки са цуьк.

ТШвар я адан Кц1ар район.

Герчеквилел гьейран я зун.

Китар - зи рикТ, Кц1ар - зи чан. КцГар - зи цуьк, Кц1ар - зи ван.

Даим жаван КцТар жуван Гуьзел хьунал гьейран я зун. Гуьзелвилин юьурбан я зун.

Вуна (Бабаева Гульназ, муаллим) Иер суна, зи ттвар кьуна,

Рик1ин кьене ц1айна вуна. Рик1ин ц1ай зи рик1е туна, Жув Саядаз тайна вуна.

Акур ч]авуз жаваб тагуз,

Такур чтавуз ц[ай кьуна куз, Зи чандикаЙ kIyc-kIyc ат1уз, Сир я лугьуз пайна вуна.

Рик1ерикай хьана ялав,

Чи ашкъидал къвана жиВ.

Вилерикай гана ялав,

Зун ЧИЛеРИЗ гьайна вуна.

Сайру яни, сагъ яни вун?

Чир тавуна зун яшлу хьун, Жаван уьмуьр зайна вуна.

Щай жедамаз зун

Щелхем хьана ц1ун,

Ялаври жув кармашдамаз, Хъуьмед кьуна вун, Муьрхьед кьуна вун, Эй таза тайгьун.

Гьак] ят1ани на хъалгьана заз:

Санал куда зун вахъ галаз. Ц1ай рик|еваз жув Саядаз, Зунни жуваз тайна вуна.

Сир сивериз пайна вуна,

Зун чилериз гьайна вуна,

Зи ашкъидал ц1айна вуна,

Ви ашкьидал ц1айна вуна.

Кудай за ( Закеряева Радмила, 8в классдин ученица ) Зун цуькверихъ, цуькверни захъ кьекъвезва, Чун сувара дуъшуьш жезва сад-садал.

Зун цуьквериз, цуькверни заз хъуьрезва, Гьа ик|ни са шиир къвезва арадал.

Зун экверихъ, экверни захъ кьекъвезва, Чун цавара дуьшуьш жезва сад-садал. Зун эквериз, экверни заз хъуьрезва, Гьа маса шиир къвезва арадал.

Зун ктанидахъ, к1анидни захъ кьекъвезва, Садрани чун дуьшуьш жезвач сад-садал.

Цуькверни заз, экверни заз хъуьрезва, Рик1ин кьеняй акъатзавач са гаф, ч1ал. Яраб, уьмуьр йисаралди гьа икт мад

Жув к!анидан дидар такваз фида жал?

Белки кьисмет цуьк акъудна хьана шад, Зи бахтари к1анид патав гьида жал... Ак] хьанайт1а, сувар, цавар, цуькверни Вири санал зи к|анидаз гудай за, Рик1ин klycap, вилерин нур, экверни Йифиз-юкъуз адан рикк кудай за.

             Фад чара хьухь         ( Абдурагимова Марьям, 8-классдин ученица)

Я рик1, ваз ви мани лугьуз к1анзамат1а,

Рик1ер Шуру дустарикай Фад чара хьухь. Ви гьиссери-гур сесери ванзамат1а,

Рик1ер ц1уру дустаривай Фад чара хьухь, Кьенер кьуру къастаривай Фад чара хьухь.

Акт хьайитја ажалрилай камда вуна.

Рекьер цГийи, рик1ер вири рамда вуна.

Гьисс тавуна, кис тавуна, ”риск” авуна,

Рикјер Шуру дустаривай Фад чара хьухь,

Кьенер кьуру късатаривай Фад чара хьухь.

Адилов Мулкихан, б-классдин ученик

Тади къачу, сир сивериз ван тахьурай,

Пис ксариз вал цацариз кјан тахьурай, Ахпа чпиз аждагьанар к1ант1а хьурай.

Рик1ер Шуру дустаривай Фад чара хьухь,

Кьенер кьуру къастаривай Фад чара хьухь.

Тахьайт|а, рикк эллин вилик пис жеда вун,

Зун акуна, агъ ч]угуна, кис жеда вун,

Тушт1а к1ани мадни бетер бадлам авун,

Рик1ер щуру дустаривай Фад чара хьухь,

Кьенер кьуру къастаривай Фад чара хьухь.

Гасанов Кадир, б-классдин ученик

            Геж хъийимир, ахпа            чтур жеда гьа...

Зун ясарин, вун пасарин фур жеда гьа...

Эгер ваз ви куьгьне уьмуьр тушт1а багьа, Рикшер Шуру дустаривай Фад чара хьухь,

Кьенер кьуру къастаривай Фад чара хьухь. Я рик1, зунни вун ,хьиз ава, гьатна цава,

Шехьна ШИИР, шит я уьмуьр, кьит я гьава, Дуьняда гьар дердиниз са дарман ава,

Эхир чи гьал гьик1 жедат1а фикра жува.

Рик1ер Шуру дустаривай Фад чара хьухь,

Кьенер кьуру къастаривай Фад чара хьухь.

Низ рахан? ( Рефиев Джабраил, ба классдин ученик)

Я рик1 на заз лугьузва: кьве гаф рахух.

За зи гафар гьинал рахан, низ рахан?

Т1вет1ерикай фил авур ксар кваз кьулухъ, Тушир турус викјегьбуруз дую рахан, Зун и гафар гьинал рахан, низ рахан?

Хъуьтјуьн къаюз серин лугьуз чидач заз, Дерин к1амуз тирин лугьуз чидач заз,

Туькьуьл фазни ширин лугьуз чидач заз.

Зун и гафар гьинал рахан, низ рахан?

Лагь, тапарар вучиз рахан, кую рахан?

Хуш рахайт1а, халкьди твада худда зун, Буш рахайтја, зи вижданди куда зун, Туш рахайт1а, я рикш, нани к1удда зун.

Зун и гафар гьинал рахан, низ рахан?

Бес тапарар вучиз рахан, куьз рахан?

Зун Мни тир Малени заз тай авач,

Вун к1ани тир КЬИлНИ заз ”гьай” авач, Табрукьвилин гьилени заз пай авач,

Тушир турус пехилбуруз дую рахан.

Зун и гафар гьинал рахан, низ рахан?

Лагь, тапарар вучиз рахан, куьз рахан?

Лезги Нямет

ЗИ ЮВАЛИЗ ША! (Абдурашидова Амина, бв классдин ученица) Чил лацу тир. Хьанва чуру.

Ахпа жеда яру-ц1ару.

Хъижедалди таран пешер Къиб элквена чил хьиз кьуру . Эй инсанар!

Гатадайла рак1ар гару, Хиялрикай карван хьайи инсан акваз к1анзават1а, Зи к1вализ ша!

Вич хиялрин сарван хьайи инсан акваз к1анзават1а, Зи к]вализ ша!

Йикъар к1ватТ жез жезва йисар. Иисарални парсарал хьиз пара ч1авуз жеда пасар. Ин йисарин сур ктамара кар ктевера гьатай ксар —

Эй лукьманар!

(Рагнета Камалдиновна, муаллим) Дидедин ч1ал хуьн паталди тахай чТалал гана тарсар, Хайи элдиз т1ак1ан хьайи инсан акваз к1анзават1а, Зи к]вализ ша!

Ивар кьакьан, вич аск1ан хьайи девран акваз к1анзават1а, Зи к1вализ ша!

Уьмуьр дагь я, уьмуьр дере.

Уьмуьр багь я вулканд кьере.

Акур ч1авуз уьмуьрдин рехъ тушиз шегьре.

Эй жаванар!

Гьатна к1еве, Рик1 гьамиша к]убан хьайи инсан акваз к1анзават1а, Зи к]валв ша!

Фикир даим алван хьайи фонтан акваз к]анзават1а, Зи ктвали:з ша!

Захъ ктвал ава гъилел кьадай

Дуьньядавай эллер вири,

Захъ сал ава кьилел тадай Ирид цавар, чилер вири.

Захъ ч1ал ава вичихъ хадай Планетаяр, варцар, гьетер, дагьлар, гьуьлер, чуьллер вири.

Эй алемдин азиз чанар! Т1ебиатдин пак мизанар рикГин кьене амаз дири, Шартр хьана пашман хьайи инсан акваз ктанзават1а, Зи к1вализ ша!

Шиирдикай душман хьайи ттурфан акваз ктанзаватта,

Зи к1вализ ша!

Зи ктвализ ша!

Эхирдай Лезги Няметан руш Гуьлпери Няметовнади гегьеншдиз вичин бубадикай суьгьбет авуна.