Белорусский язык. Вариант 13

Заданне 1. Падбярыце тэкст на рускай мове (прыкладна палову друкаванай старонкі) і выканайце наступный заданні:

а)перакладзіце тэкст на беларускую мову;

Солнце заходило. Его закат был яркий и ясный, но спокойный, и ветер спадал: почти верный признак того, что завтра утром погода будет сухая и безветренная... Было уже трудно видеть лесную дорожку, но я доверился инстиктивной памяти ног, которая так  остра и послушна в тишине и в полутьме. Так я дошел до одной узенькой, всего в сажень шириною, но необычайно быстрой речонки... Ее звонкий лепет доносился до меня еще издалека.   Через   нее   с   незапамятных   времен   была   мужиками   перекинута  "лава", первобытный неуклюжий мост из больших древесных сучьев, перевязанных березовыми лыками. Странно - никогда мне не удавалось благополучно перебраться через эту проказливую речонку. Так и нынче: как ни старался я держать равновесие, а пришлось-таки угодить мимо и зачерпнуть холодной воды в кожаные, большие, выше колена, бахилы. Пришлось на другом бережку сесть, разуться и вытрясти воду из тяжелой обуви.  На ходу ноги опять согрелись, приятно обтянутые упругой кожей... Я уже по опыту знал, что мне теперь, кренделяя между мощными стволами и густым цепким кустарником, надо неуклонно держаться востока. (А. Куприн)

Пераклад

Сонца заходзіла. Яго захад быў яркі і ясны: амаль надзейная прыкмета таго, што заўтра раніцаю надвор’е будзе сухое і  бязветранае… Было ўжо цяжка бачыць лясную сцяжынку, але я даверыўся інстынктыўнай памяці ног, што  такая вострая і паслухмяная ў цішыні і ў прыцемку. Так я дайшоў да адной вузенькай, усяго з сажань шырынёю, але незвычайна хуткай рачулкі… Яе звонкі лопат даносіўся да мяне яшчэ здалёк. Праз яе з незабыўнага часу была мужыкамі перакінута “лава”, першабытны нязграбны мост з вялікіх дрэўных суччаў, перавязаных барозавымі лыкамі. Дзіўна – ніколі мне не ўдавалася перабрацца праз гэту свавольную рачулку. Так і цяпер: як ні стараўся я трымаць раўнавагу, а прыйшлося-такі ўгадзіць паблізу  і зачэрпнуць халоднай вады ў скураныя, вялікія, вышэй за калена, бахілы. Прыйшлося на другім беражку сесці, разуцца і вытрасці ваду з цяжкага абутку. На хаду ногі зноў сагрэліся, прыемна абцягнутыя пругкай скурай… Я ўжо па вопыту ведаў, што мне цяпер, крэндзяляючы паміж магутнымі стваламі і густым учэпістым кустарнікам, патрэбна няўхільна трымаць на ўсход. (А. Купрын)

б) назавіце фанетычныя і арфаэпічныя асаблівасці беларускай мовы (аканне, яканне, дзеканне, цеканне, прыстаўныя галосныя, прыстаўныя зычныя, падоўжаныя зычныя, аглушэнне звонкіх зычных на канцы слова, асіміляцыя па мяккасці, звонкасці, глухкасці, свісцячых  перад шыпячымі і шыпячымі перад свісцычымі і інш.), пацвярджаючы іх прыкладамі з тэксту;

Аканне: рачулкі, дравесных, паспяхова, рачулку, халоднай, вады, вытрасці, на хаду, стваламі

Яканне: лясную, нязграбны, вялікіх, цяпер, вялікія

Дзеканне: заходзіла, надзейная, будзе, дзіўна, угадзіць, крэндзяляючы

Цеканне: вецер, сціхаў, цяжка, бачыць, сцяжынку, памяці, цішыні, прыцемку, цяпер, трымаць, угадзіць, зачэрпнуць, сесці, вытрасці, з цяжкага, абцягнутыя, цяпер, трымаць

Падаўжэнне зычных: суччаў, перабрацца, разуцца

Асіміляцыя па мяккасці: сесці

Аглушэнне звонкіх зычных на канцы слова: захад, ног, паміж, усход

Зацвярдзелыя зычныя:  прыкмета, надвор’е, бязветранае, ужо, бачыць, сцяжынку, даверыўся, цішыні, сажань, шырынею, незвычайна, рачулкі, яшчэ, часу, мужыкамі, перакінута, першабытны, суччаў, перавязаных, бярозавымі, перабрацца, праз, рачулку, цяпер, трымаць, прыймалася, зачэрпнуць, вышэй, прыйшлося, беражку, сагрэліся, прыемна,  ужо, цяпер, крэндзяляючы, учэпістым, патрэбна

в)выпішыце з  тэксту запазычаныя словы, указваючы прыкмету запазычанасці.

Інкстынт

Заданне 2. Зрабіць графічны марфемны аналіз 5 самастойных часцін мовы, выбраных з прыведзенага тэксту.

1.бязветранае

2.сцяжынку

3. заходзіла

4. цяжка

5.адной

Заданне 3. Зрабіць графічны словаўтваральны аналіз 10 самастойных часцін мовы, выбраных з прыведзенага тэксту.

1.перакінута          пера + кінуць + ут (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

2.зачэрпнуць         за + чэрпаць + н (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

3.абцягнутыя          аб + цягаць + н + ут (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

4. бязветранае         бяз + вецер + ан (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

5.рачулка         рэчка + ул + к (суфіксальны спосаб утварэння)

6. (у) прыцемку          пры + цёмны + к (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

7.звонкі          звон + к (суфіксальны спосаб утварэння)

8.перавязаных          пера + вязаць + ан (прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння)

9.дзіўнае        дзіва + н (суфіксальны спосаб утварэння)

10. вузенькай         вузкі + еньк (суфіксальны спосаб утварэння)

Заданне 4. Выпішыце з тэксту ўсе назоўнікі ў пачатковай форме і вызначце іх тып скланення.

Сонца – другое скланенне   

Захад – другое скланенне

Прыкмета – першае скланенне

Раніца – першае скланенне

Надвор’е  – другое скланенне

Сцяжынка – першае скланенне

Памяць – трэцяе скланенне

Нага  – першае скланенне

Цішыня – першае скланенне

Прыцемак – другое скланенне

Рачулка – першае скланенне

Лопат – другое скланенне

 Час – другое скланенне

Мужык – другое скланенне

Лава – першае скланенне

Мост – другое скланенне

Сучча – другое скланенне

Лыка – другое скланенне

Раўнавага – першае скланенне

Вада – першае скланенне

Бахіла – першае скланенне

 Беражок – другое скланенне

 Абутак – другое скланенне

Ствол – другое скланенне

 Кустарнік – другое скланенне

Усход – другое скланенне

Заданне 5. Выпішыце  з тэксту ўсе прыметнікі разам з назоўнікамі, да якіх яны дапасуюцца (у пачатковай форме). Вызначце разрад прыкметнікаў.

захад яркі і ясны – якасныя

надзейная прыкмета – якасны

надвор’е сухое і  бязветранае – якасныя

лясная сцяжынка – адносны

інстынктыўная памяць – адносны

памяць вострая і паслухмяная – якасныя

 вузенькая рачулка – якасны

першабытны мост – адносны

нязграбны мост – якасны

 дрэўны сучча – адносны

барозавые  лыка – адносны

свавольная рачулка -  якасны

халодная вада - якасы

скураная бахіла – адносны

вялікая бахіла – якасны

цяжки абутак – якасны

пругкая скура – якасны

магутны ствол – якасны

 густы  кустарнік – якасны

Заданне 6. Запішыце наступныя лічэбнікі словамі і праскланяйце іх:  

25,2 цэнтнера

Н. Дваццаць пяць цэлых дзве дзясятых цэнтнера

Р. Дваццаці пяці цэлых дзвюх дзясятых цэнтнера

Д.  Дваццаці пяці цэлым дзвюм дзясятым цэнтнера

В.  Дваццаць пяць цэлых дзве дзясятых цэнтнера

Т. Дваццаццю пяццю цэлымі  двума дзясятымі цэнтнера

М.  (аб) дваццаці пяці цэлых двух дзясятых цэнтнера

1247 вучняў

Н. Тысяча двесце сорак сем вучняў

Р.  Тысячы  двухсот сарака сямі вучняў

Д. Тысячы  двумстам сарака сямі вучням

В. Тысячу двесце сорак сем вучняў

Т. Тысячай  двумастамі  сарака сямю вучнямі

М.  (аб) тысячы двухстах сарака сямі вучнях

438 экзэмпляраў

Н. Чатырыста трыццаць восем экземпляраў

Р. Чатырохсот  трыццаці васьмі экземпляраў

Д. Чатыромстам трыццаці васьмі экземплярам

В. Чатырыста трыццаць восем экземпляраў

Т. Чатырмастамі трыццаццю васьмю  экземплярамі

М. (аб) чатырохстах  трыццаці васьмі экземплярах

Пяцёра дзяцей

Н. пяцёра дзяцей

 Р. пяцярых дзяцей

 Д. пяцярым дзецям

 В. пяцёра дзяцей

 Т. пяцярымі дзецьмі

 М. аб пяцярых дзецях

Паўтары лыжкі

Н. Паўтары лыжкі

Р. Паўтары лыжкі

Д.  Паўтары лыжцы

В. Паўтары лыжкі

Т.  Паўтары лыжкамі

М. (аб) паўтары лыжках

Заданне 7. Выпішыце з тэксту ўсе дзеясловы ў той форме, у якой яны пададзены. Вызначце спражэнне дзеяловаў.

Заходзіла – другое спражэнне

Быў – першае спражэнне

Будзе – першае спражэнне

Было – першае спражэнне

Бачыць – другое спражэнне

Даверыўся – другое спражэнне

Дайшоў – першае спражэнне

Даносіўся – другое спражэнне

Была – першае спражэнне

Перакінута – першае спражэнне

Не ўдавалася – першае спражэнне

Перабрацца – першае спражэнне

Трымаць – першае спражэнне

Угадзіць – другое спражэнне

Прыйшлося – другое спражэнне

Сесці – першае спражэнне

Разуцца – першае спражэнне

Вытрасці – першае спражэнне

Сагрэліся – першае спражэнне

Ведаў – першае спражэнне

Трымаць – першае спражэнне

Заданне 8. Выпішыце з тэксту 10 словазлучэнняў. Укажыце від сувязі праведзеных словазлучэнняў.

Даносіўся здалёк – прымыканне

Цяпер цяжка – прымыканне

Цяжка бачыць – прымыканне

Лясную сцяжынку – дапасаванне, поўнае

Халоднай вады – дапасаванне, поўнае

Надзейная прыкмета – дапасаванне, поўнае

Да вузенькай рачулкі -  дапасаванне, поўнае

Мост з суччаў – кіраванне, моцнае

Трымаць раўнавагу – кіраванне, слабое

Абцягнутыя скурай – кіраванне, слабое

Заданне 9. Вызначце тып кожнага сказа (у прыведзеным тэксце) паводле структуры. Для простых сказаў укажыце іх разнавіднасць паводле спосабу выражэня галоўных членаў, для складаных – іх разнавіднасць паводле спосабу сувязі.

1.Сонца заходзіла.

2. Яго захад быў яркі і ясны: амаль надзейная прыкмета таго, што заўтра раніцаю надвор’е будзе сухое і  бязветранае…

3.Было ўжо цяжка бачыць лясную сцяжынку, але я даверыўся інстынктыўнай памяці ног, што  такая вострая і паслухмяная ў цішыні і ў прыцемку.

4.Так я дайшоў да вузенькай, усяго з сажань шырынёю, але незвычайна хуткай рачулкі…

5.Яе звонкі лопат даносіўся да мяне яшчэ здалёк.

6.Праз яе з незабыўнага часу была мужыкамі перакінута “лава”, першабытны нязграбны мост з вялікіх дрэўных суччаў, перавязаных барозавымі лыкамі.

7.Дзіўна – ніколі мне не ўдавалася перабрацца праз гэту свавольную рачулку.

8.Так і цяпер: як ні стараўся я трымаць раўнавагу, а прыйшлося-такі ўгадзіць паблізу  і зачэрпнуць халоднай вады ў скураныя, вялікія, вышэй за калена, бахілы.

9.Прыйшлося на другім беражку сесці, разуцца і вытрасці ваду з цяжкага абутку.

 10.На хаду ногі зноў сагрэліся, прыемна абцягнутыя пругкай скурай…

11.Я ўжо па вопыту ведаў, што мне цяпер, крэндзяляючы паміж магутнымі стваламі і густым учэпістым кустарнікам, патрэбна няўхільна трымаць на ўсход.

1.Сказ просты двухсастаўны

2.Сказ складаны, складаназалежны

3.Сказ складаны, складаназлучаны

4.Сказ просты, двухсастаўны

5.Сказ просты, двухсастаўны

6. Сказ просты, двухсастаўны

7. Сказ просты, двухсастаўны

8. Сказ просты, двухсастаўны

9. Сказ просты аднасастаўны, выказнікавы, безасабовы

10. Сказ просты, двухсастаўны

11. Сказ просты, двухсастаўны

Заданне 10. Вызначце стыль і тып маўлення. Абгрунтуйце свой выбар.

Стыль маўлення – мастацкі, таму што ў тэксце падаецца вобразнае апісанне з’яў, карцін, прадметаў.

Тып маўлення – апавяданне. Тэкст  пабудаваны па схеме: уступ, развіццё дзеяння, канцоўка. Да гэтага тэксту можна паставіць пытанне “як гэта было”?