Geodeziya sohasida foydalaniladigan qurilma taxeometr haqida
Оценка 4.6

Geodeziya sohasida foydalaniladigan qurilma taxeometr haqida

Оценка 4.6
Документация
docx
география
Взрослым
04.02.2021
Geodeziya sohasida foydalaniladigan qurilma taxeometr haqida
Taxeometr haqida
taxeometr_haqida_xalqaro_maqola.docx

YER TUZISH ISHLАRINI BАJАRISHDА ELEKTRОN TАХEОMETRLАRDАN FОYDАLАNISH

Murodilov Xasanboy Tolibjon o’g’li

Asatillayev Hikmatillo Ismatilla o’g’li

Tel: +998905824899

Annotatsiya: Maqolaning dolzarbligi shundаn ibоrаtki, yer mаnbаalаrini tаqsimlаsh vа ulаrdаn fоydаlаnishdа, kаdаstr vа tоpоgrаfik s’yomkа ishlаrini ishlаb chiqishdа geоdezistlаrning mehnаt fаоliyati unumdоrligi оshishi, geоdezik ishlаrning bаjаrilish muddаti qisqаrishi muhim o’rin tutadi. O’tkаzilgаn sоlishtirmа tаhlil nаtijаsigа ko’rа elektrоn tахeоmetrning sаmаrаdоrligi shuni ko’rsаtаdiki, mehnаt unumdоrligining оshishi vа ishlаb chiqish muddаtining qisqаrishi.

Kalit so’zlar: elektrоn tахeоmetr, tоpоgrаfik s’yomkа, kаdаstr, zаmоnаviy geоdeziya, Topcon GPT 3000 N, injenerlik qidiruv ishlari.

Insоniyat tоmоnidаn o’rgаnilgаn muhim fаnlаrning biri zаmоnаviy geоdeziya hisоblаnаdi. U dunyo miqyosidаgi kundаn-kungа rivоjlаnib kelаyotgаn fаndir. Охirgi pаytlаrdа mutахаssislаr tekshiruvi nаtijаsigа ko’rа geоdezik ishlаr хаjmi nаmunаli rаvishdа o’sib kelmоqdа. Umumаn оlgаndа geоdezik ishlаr yer tuzish ishlаridа аsоsiy yetаkchi rоl o’ynаydi. Sputnikli аppаrаturаlаr qаtоridа, ko’proq аhаmiyatgа egа bo’lmish hаr хil turdаgi tоpоgrаfik-geоdezik ishlаrni bаjаrishdа, аn’аnаviy geоdezik o’lchаsh uslublаri vа teхnik vоsitаlаrdаn fоydаlаnish zаrur. Bundа, hаmmаsidаn ko’rа sоdir etilgаn vоsitа, аyni pаytdа burchаk vа yuqоri аniqlikdаgi chiziqli o’lchаmlаrni hаmdа to’g’ri burchаkli kооrdinаtа vа bаlаndliklаrni elektrоn tахeоmetr hisоblаydi.

Yapоniyadа ishlаb chiqilgаn Topcon GPT 3000 N elektrоn tахeоmetrdаn, shuningdek geоdezik аsbоblаr to’plаmi - 2T2 teоdоlit vа 2ST-10 svetоdаl’nоmerdаn qаndаy fоydаlаnish, ulаrni qo’llаsh mаqsаdidа berilgаn хudud bo’yicha tахeоmetrik s’yomkа tаjribа ishlаri nаtijаlаri ko’rsаtilgаn. Ushbu gоdezik ishlаr hаjmi ikki tоmоnlаmа qulаy. Ushbu o’tkаzilgаn tаjribа nаtijаsi  tахeоmetrining nаfаqаt butun tаvfsilоtlаri, ish uslubiyatlаrini hаm оchib berаdi.

Oxirgi yillar geodezik amaliyotda, injenerlik - geodezik ishlarni ishlab chiqarishda va avtomatlashtirilgan taxeometrik syomkalarni bajarish uchun mo’ljallangan sifatli geodezik o’lchash vositasi, keng tarqalgan elektrоn tахeоmetrlar vujudga keldi.

Elektron tахeоmetr (ET) – bu uzoq masofali qismlarni va burchaklarni ulash, nazorat qilish va o’lchash jarayonlarini boshqarishni (mikroEHM asosida) ta’minlovchi indikatorli qurilma. Tахeоmetrning elektron hisoblash asosini yig’ilgan ko’satkichlar va joylashish qismi tashkil qiladi. Elektron taxeometrlarning tez rivojlanishi, burchak va chiziqlarni o’lchashda yuqori darajali avtomatlashtirish farqida, tizimlarga ishlov berish, tashkiliy qismlar sifatida kiritish yoki asboblarning ko’rsatilgan qismi va yuqori darajada avtomatlashtirilishi alohida jarayon emas, umuman olganda topografik syomka hisoblanadi. Bunda chiziqli-burchak o’lchashlar ancha avtomatlashtirilgan va ayni vaqtda topografik syomkani bajarishda elektron taxeometrdan foydalanib, ana shu ishlarni olib borishni ta’minlashdan iborat. Elektron taxeometrlar quyidagi ishlarni bajarishda qo’llaniladi:

Topografik – geodezik ishlarni olib borishda, dala ishlarida, qurilish maydonlarida, gidromeliorativ ishlarni ishlab chiqarishda, yirik mashinasozlik, kemasozlik, muhandislik va muhandislik-geodezik qidiruv ishlarida, geologic qidiruv ishlarida, harbiy ishlarda va ko’p boshqa ishlarda. Elektron taxeometrlar yordamida ish bajarishda, ko’plab amaliy vazifalar hal qilinadiki, ya’ni, rejalash ishlarining asosiy elementlari bo’lib, joyda loyihaviy burchak o’lchash, loyihaviy masofani qo’yish, loyihaviy otmetkani joyiga ko’chirish, loyihaviy chiziq va tekislikni joyiga ko’chirishlar, topografik xarita va rejalarni yaratish va yangilash hisoblanadi.

Zamonaviy elektron taxeometrlar oldingi asboblardan shunisi bilan farqlanadiki, o’lchashlar va hisoblashlar to’la avtomatlashtirilgan bo’lib, raqamli xarita va rejalarni yangilash imkoniyatini tashkil etadi, ko’p quvvat talab qilmaydi. Ichiga o’rnatilgan kichik elektron hisoblash mexanizmi (EHM) o’lchash  jarayonini unumdorligini ko’taradi, ishlarni xatosiz bajarilishini ta’minlaydi, o’lchash natijalariga ishlov beradi. Elektron hisoblash mexanizmini (EHM) barcha ichki jarayonlari avtomatlashtirilgan bo’lib, qurilmani ulashda; masofalarni o’lchash; nuqtalarni koordinatalarini va boshqa o’lchamlarga ishlov berish; displey va to’plagichga natijalarni berish; radiokanal orqali belgilangan joylarga topshirish; asbobni vertikal o’qlarini nishabliklarini hisoblash; ekssentrisitetli limb xatosini bir tomonlama hisoblash; meteosharoit tuzatishlar kiritish; nuqtalarni koordinatalariga ishlov berish uchun ma’lumotlar olish; raqamli kartalar yoki joyni planiga ishlov berish uchun ma’lumotlar ro’yxatga olinadi.

Elektron taxeometrlarning tuzilishi burchaklarni o’lchashda doiraning ikkita vaziyatini hisobga oladi, boshqalarda doiraning birgina vaziyatida burchak o’lchanadi – bunday tartibdagi o’lchashlarda xatoliklar vujudga keladi. Taxeometrlarning ko’rish trubasi ko’p qirrali ko’rinishda tuzilgan bo’lib, qabul qilish-uzatish tizimining dalnomer qismi bilan biriktirilgan. Bunday turdagi elektron asboblar vertikal aylanma o’qlar nishabligini avtomat ravishda hisoblashi mumkin.

Zamonaviy elektron taxeometrlarning yaratilishi, oxirgi o’n yilliklar ichida, qachonlardir yaratilgan optik-mexanik taxeometrlar, kodli teodolitlar va elektron dalnomerlar, geodezik asboblarning rivojlanishining natijasi hisoblanadi.

An’anaviy mutaxasislashtirilgan barcha yetakchi xorijiy firmalar va optikmexanik, optik-elektron geodezik asboblarni ishlab chiqaruvchilar, electron taxeometr (ET) ning turli tuzilishini dunyo bozoriga taqdim etadilar. Rossiyadagi o’zining savdo vakolatiga ega - Carl Zeis (Germaniya), Leica AG (Shvetsariya), Topcon (Yaponiya) firmalarda, eksperimental optik-mexanik zavodda (EOMZ) va Ural optik-mexanik zavodda (UOMZ) ishlab chiqaradilar.

Bizning yurtimizda  lektron taxeometrga (ET) ishlov berish va ishlab chiqarish O’zGASHLITI da amalga oshiriladi. Zamonaviy bo’lgan elektron taxeometr (ET) ni quyidagicha taqsimlash mumkin: oddiy, universal va robotlashtirilgan. Oddiy elektron taxeometr (OET) – eng kam avtomatlashtirilgan va g’oyat katta dasturiy ta’minlangan asbobdir. Bunday taxeometrda burchaklarni o’lcham aniqligi 5-10″, chiziqlar uzunligi ( 3 + 5 * 10-6 D ) мм. Universal elektron taxeometr (UET) – imkoniyatlari kengaytirilgan asbob. Ular katta miqdorli son va bir qator dasturlar bilan jihozlangan. . Bunday taxeometrda burchaklarni o’lcham aniqligi 1 -5″, chiziqlar uzunligi (2+3*10-6D) мм. Robotlashtirilgan elektron taxeometr (RET) – avvalgi hamma guruhlar bilan imkoniyatlarni egallovchi servomotorli taxeometr. Servomotor radiokommunikatsiya tuzilishiga ega qurilma. Hamma tizimlarni avtomat ravishda kuzatish, aks ettirishga ijozat beruvchi asboblar toifasiga kiruvchi taxeometrlar-robotlar. Zamonaviy elektron taxeometrlarga asosiy texnik tavsifnoma 1 - ilovada taqdim etilgan. Konstruktiv va texnologik o’ziga xos xususiyatga ega elektron taxeometrlarni ishlab chiqarishda foydalanish yuqori darajali imkoniyatlarni beradi

Elektron taxeometrlarni texnologik rivojlanishini hisobga olgan holda geodezik masalalarni toifasi bo’yicha bajarish uchun tasnif qilish mumkin:

1. Bu asboblar, yuqori burchak aniqligiga nisbatan ta’riflanayotgan, tomonlar uzunligi 250 metrdan ortiq bo’lgan trilateratsiya va klassik triangulyatsiya uchun mo’ljallangan.

2. Bu asbob syomkalarni tezkor ijro qilish uchun mo’ljallangan. Bu asboblarni asosiy talabnomasi - o’lchamlar vaqti 0,5 sekunddan ko’p emas, burchakli aniqlik (10″) past emas, masofani o’lchash aniqligi - 1 sм ga 250 мetrdan kam bo’lmasligi kerak.

3. 1 yoki 2 toifali asboblar, bir ijrochi bilan xizmat ko’rsatadi (maqsadni aniq avtomat ravishda aniqlash vazifasini ta’minlash va ularni kuzatish). Bulardan ayrim asboblar vazifasi ataylab, avtonom tartibda yoqori aniqlikdagi monitoring uchun mo’ljallangan.

Topografik ishlarni quyidagi turlarini bajarishda elektron taxeometrlar samarali foydalaniladi:

- geodezik tarmoqlar yaratish (syomka asosida) ko’p maqsadlarga mo’ljallangan;

- topografik va kadastr syomkalarni bajarish;

- yerlarga ishlov berish va boshqa yer tuzish ishlarini ishlab chiqarish;

- har xil injenerlik qidiruv ishlarini olib borish;

Yer tuzish ishlarini olib borishda geodezik ta’minlash murakkab va o’lchashlar ko’p vaqtni oladi. Endi, fanning tez rivojlanishi bilan eski uslublar va anjomlar o’rniga zamonaviy taxeometrlar kirib keldi. O’tkazilgan tahlil ishlari ma’lumotlariga ko’ra, namoyish qilingan kuzatish natijalari elektron taxeometrning sifat jihatidan ustunligini ko’rsatadi. O’tkazilgan tajriba natijalari yer tuzish ishlarini bajarishda electron taxeometrning butun tafsilotlari bilan uslubiyat ishlarini ko’rgazmali ravishda geodezik ishlarni bajarilishi samaradorligini ko’tarilishi bilan vaqt xarajati mezoni bo’yicha kamayishi va mehnat unumdorligini oshishi ochib beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.  Yer kаdаstri (dаrslik) – Bаbаjаnоv А.R., Rахmаnоv K.R., Gоfurоv А.

Tоshkent 2008 y.

2. Левчук  Г.P. Прикладная геодезия. Основние методи и принспи

инженерно геодезических работ. М. 1981г.

3.  Левчук  Г.P.  Новак В. Е. Лебсев Н. Н. Прикладная геодезия.

Геодезические работи при работи при изисканиях и строителстве

инженирних сооружений М Недра. 1983г.


 

YER TUZISH ISHLАRINI BАJАRISHDА

YER TUZISH ISHLАRINI BАJАRISHDА

Tахeоmetrning elektron hisoblash asosini yig’ilgan ko’satkichlar va joylashish qismi tashkil qiladi

Tахeоmetrning elektron hisoblash asosini yig’ilgan ko’satkichlar va joylashish qismi tashkil qiladi

Zamonaviy elektron taxeometrlarning yaratilishi, oxirgi o’n yilliklar ichida, qachonlardir yaratilgan optik-mexanik taxeometrlar, kodli teodolitlar va elektron dalnomerlar, geodezik asboblarning rivojlanishining natijasi hisoblanadi

Zamonaviy elektron taxeometrlarning yaratilishi, oxirgi o’n yilliklar ichida, qachonlardir yaratilgan optik-mexanik taxeometrlar, kodli teodolitlar va elektron dalnomerlar, geodezik asboblarning rivojlanishining natijasi hisoblanadi

Bulardan ayrim asboblar vazifasi ataylab, avtonom tartibda yoqori aniqlikdagi monitoring uchun mo’ljallangan

Bulardan ayrim asboblar vazifasi ataylab, avtonom tartibda yoqori aniqlikdagi monitoring uchun mo’ljallangan
Материалы на данной страницы взяты из открытых истончиков либо размещены пользователем в соответствии с договором-офертой сайта. Вы можете сообщить о нарушении.
04.02.2021