Игровые технологии в системе преподавания ингушского языка.

Г1алг1ай мотт хьехача урокашта ловзара наькъаш леладар.

Игровые технологии в системе преподавания ингушского языка.

            Мотт наха юкъерча бувзама керттера хиланза баргбоаца кхоачам ба.

Халкъ да мотт в1ашаг1беллар а мотт лебер а. Г1алг1ай халкъо ший ерригача истореца кхебеш хьабенаб г1алг1ай мотт, из дег1аихаб багахбувцамца. Тахан вай йоазув да. Т1аккха вай декхар да г1алг1ай мотт ц1ена, хоза бувцар. Къаьстта тхона, г1алг1ай мотти литературеи хьехаш болча хьехархошта, хьалхашка латта декхар да кхетам к1оарга болаш,  метта хозал йовзаш дешархой кхебар, берий уйла сомаяккхар, меттацара безам ч1оаг1бар, к1оаргабар.

            Г1алг1ай мотти литературеи хьехаш вола хьехархо хила веза: кхетам лакхбеш, берий дег1ацара эхь-эздел ч1оаг1деш, цар вахарцара эггара хозаг1йола моттигаш гойташ вола саг.

            Цудухьа вай декхар да дешархой литературни мотт ц1ена бувцаш, нийса язде 1омабар.

            Къаьстта вай керттера декхараш да:

1.Дешархошта фонетиках, лексиках, дошкхолларах, морфологех, синтаксисах, орфографех, пунктуацех, стилистиках бакъйола знанеш ялар а, цул совг1а, вай общество дег1аярах кхетам балар а.

2.Дешархошта х1аман сакхетам лакхбе новкъостал дар.

3.Метта дешай ганз (лексика) 1омае дешархой безам т1абахийтар, цу г1улакха низ ма кхоачча болх бар.

4.Къоастадеш, кхеташ, шаьра дешар карадерзадар.

5.Орфографе а пунктуаце а знанеш дика ч1оаг1ъяр.

            Уж декхараш кхоачашдулургда, нагахьа санна г1алг1ай меттеи литературеи хьехархо хадданза ший лингвистически а, педагогически а говзал лакхйоаккхаш хуле, ший балха професси лакхъяра даим къахьегаш уж хуле.

            Тахан вайна хьалхашка латта халонаш дукха я. Царна юкъе я наглядно-методически материал ца хилар а, учебникаш дукха г1алаташ долаш хилар а, берий г1алг1ай мотт 1омабе дукха безам ца хилар а, иштта кхыдараш а.

Къаьстта хьехархошта хьалхашка латта халонаш я орфографе знанеш ч1оаг1ъяр.

               Г1алг1ай мотти литературеи хьехархой  болх тохкаш,  аз зийра укх тайпара цар шоай  уроках  балхий тайпаш леладой урока эффективность геттара лакха хул.

1)        Керда дешаш д1аяздарал совг1а, д1аоаллача тайпара багах д1аалийта деза дешархошка шозза-кхозза. Цул т1ехьаг1а уж дешаш юкъе а долаш цхьанкхийтта дешаш в1ашаг1дохкийта деза дешархошка багаг1а.

Масала: б1арг, 1аьржа б1арг (рг – к1аьда хоз, бакъда ь яздац).

2)        Карточкаш т1а дешаш д1а а яздеш цу карточкашца бу болх а хул ч1оаг1а лоарх1аме. Цхьан лоаццача юкъа (2-3 секунда) дешархошка дахьокх карточка (дешархой цу юкъа из дош 1о а дийша дагалаца дезаш ба, шоашка хаьттача хьаала ховргдолаш). Шин-кхаь дешархочунга хоатт, хьаоалийт. Цул т1ехьаг1а шин-кхаь секунда ц1аькхаза а дахьокх дош, дешархой шоаш нийса дийшадий хьожаргболаш. Массаволча дешархочунга шозза-кхозза т1ехьа оалийт, д1аяздайт.

Масала: къоалам.

3)        Е доска т1а, е плаката т1а телевизора сурт да. Кийчдаь дешдоакъой муг1араш да:

К1а, к1аь, к1е, к1и, к1о, к1у

Г1а, г1аь, г1е, г1и, г1о, г1у

Кха, кхаь, кхе,кхи, кхо, кху, кхы

Ц1а, ц1аь, ц1е, ц1и, ц1о, ц1у

Уж дешдоакъаш хьалха латташ дешаш да д1аяздаь телевизора экрана т1а.

                                          «Нийсаяздарах ловзар»

                                         «Правильное письмо»

А) Б1аргаш д1акъовла (хала дале, дийла дита мегагрда).

Б) Парг1ата са а доахаш 1оховша.   

В) Хьай б1аргашта духьала яйта телевизора экран. Хьалсага «Нийсаяздара канал», хьехархочо дош д1аоалаш хезача хьай экрана т1а из б1аргаго хьажа.

Г) Хьалхара дош да к1а. Вайна духьалъотта сурт – ялат.  Хьона гу х1ара алап: к1…а…- к1а (д1аала багаг1а из дош; малаг1ча алапех латт из?)

Д) 1айха д1аоалача дешага ладувг1а, г1етта долха алапаш зе: к1…а…- к1а.

Е) Доккха са даккха. Шоллаг1а дош…

 Ловзар «Лоами». «Лестница».

Ловзар.

 Цхьацца алап хувцаш керда дош хьаде:

Дохк-тохк, г1ала-хала, загал-сагал, жай-шай, га-ка, боал-поал, ворда – форд.

Ловзар.

 Хьалхарча деша шоллаг1ча дешдакъаца д1адолалу цун т1ехьа доаг1а дош:

Митал, базар,  басар, сарпал, палчакх.

Алча, чами, миха, хабар, баркал, питам.

Алча, чами, миха, хачи, чилла, лаг1а, г1ала.

Ловзар.

ше-шийцара диктант: д1аязде хьайна довза дешаш:

«О» яха алап хьалха долаш;

«Къ» яха алап юкъе долаш;

«А» яха алап хьалха доалаш.

Хьайбай ц1ераш;

Оакхарий ц1ераш;

Оалхазарий ц1ераш;

Гаьний ц1ераш; и.кх.

Хьайна довза бесаш;

Зизай ц1ераш;

Машарах, къахьегамах дола кицаш.

КАРАЕРЗАЯЬ  БОКЪОНАШ ДЕШАРХОШТА ПРАКТИЧЕСКИ ЛЕЛАЕ ХАР ТОХАШ ЛЕЛАДЕ ЙИШ ЙОЛА БАЛХ .      ЗАКРЕПЛЕНИЕ УСВОЕННЫХ ОРФОГРАММ.

1) Малаг1а алап совлен да укх юкъе:

а) а, о, э, у, аь, в, ы, и.         д) я, н, п, л, т, х, ж, л, б.

б) в, с, н, р, м, б, ж, г1.        е) т, п, ш, х, г, с, ф, к, ц. 

в) п1, к1, ц1, къ, кх, ч1.       ж) м, л, н, д, р.

г) й, ч, щ, р.                           з) ж, ш, ц, 1, н.

2) Укх дешашта юкъера цхьатарра йола оаз малаг1а я:

а) петар, Роза, карт, хорсам, бераш, рузкъа.       р

б) рема, луттарг, берий (беш), раьг1е, рийка.          р ,

3) Малаг1а башхало я укх оазашта юкъе:

а) б, п, д, т, з, с, ж, ш, г1, х, в, ф, г, к.

б) а, о, у, и, ы, э, аь, д, т, р, л, м, ф, ж.

в) л, м, н, р, ф, п, д, ш, с, к.

г) а, оа, ий, о, ув, ай, и, э, ы, ов.

4) Малаг1аш да алапаш а оазаш а цхьатарра йола дешаш:

а) ешап, б) истол, в) коартол, г) кагье, д) юрт, е) есарал,

ж) классера, з) лоткъам, и) лоаччар, к) ломма.

5) Малаг1аш да алапел дукхаг1а оазаш йола дешаш:

а) ешап, б) истол, в) коартол, г) кагье, д) юрт, е) есарал,

ж) классера, з) лоткъам, и) лоаччар, к) ломма.

6) Малаг1аш да оазел дукхаг1а алапаш дола дешаш:

а) ешап, б) истол, в) коартол, г) кагье, д) юрт, е) есарал,

ж) классера, з) лоткъам, и) лоаччар, к) ломма.

7) Малаг1ча муг1ар т1а да еррига мукъаза оазаш к1аьда йола дешаш:

а) миинг, пелинг, маькхилг, маьнги, ча, михинг, кий.

б) топпар, тускар, мотт, бустам, ша, фата, компот.

в) луттарг, лаьтта, дилла, пилла, чайтонг, пистонг.

8) Малаг1ча муг1ар т1а да еррига мукъаза оазаш ч1оаг1а йола дешаш:

а) миинг, пелинг, маькхилг, маьнги, ча, михинг, кий.

б) топпар, тускар, мотт, бустам, ша, фата, компот.

в) луттарг, лаьтта, дилла, пилла, чайтонг, пистонг.

9) Фонетически тохкам бе укх дешашта:

Яхььяь1, яьсса1, марцхилг1.

Ловзар «Тика т1а». «В магазине».

Тика т1а тайп-тайпара х1амаш я, бакъда тахан цу чура эца йиш я  к (ч1оаг1еи к1аьдеи) оазаш ц1ерашта юкъе яраш. Малаг1аш эцаргья 1а, ц1ераш яхал. Белгалде цун ц1ера юкъера к – ч1оаг1а да е к1аьда да.

Масала: киси, кетар, котам, корсам, коч, 1аж.

Ловзар «Ладувг1а – д1аязде».

Дешархой шишша цхьана болаш бе беза болх. Цхьанне д1аоал дош – шоллаг1чо фонетически транскрипцех д1аязду из. Цул т1ехьаг1а уж шиъ хувцалу: хьалха дош д1аоалаш хиннар д1аяздеш хул, х1аьта д1аяздеш хиннар – д1аоалаш хул.                              

Масала: эцаргья, ловзаргья.     эцаг,й,а  //  ловзаг,й,а   .

Ловзар.

 Ц1ердешаш дожарашца нийса яздара бокъонаш йовзийта.

Задани: дера дожареи хотталура дожареи оттаде ер дешаш: Лиза, перо, Салман, казначей, къоано, письмо, Яндиев(а).

Ловзар.

 Эрсий меттацара хьаийца ц1ердешаш мишта язде деза?

Задани: Тхоай совхоза беша оаха д1абег1ар 1ажаши, хьачаши, боалаши, кхораши.

Ловзар.

 Масса таьрахь да ц1ердешай?

Задани: Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш цхьоален таьрахье латт, дукхален таьрахье а латта йиш я:

а) б1аргасинош, тувхараш, духьараш, чураш;

б) ког, г1анд, теник, кулг, ни1, сапа, нарс, са;

в) малх, сатем, топпар, 1алам, камаьршал;

г) къоаламаш, синош, тетрадаш, комараш.

Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш дукхален таьрахье латт, цхьоален таьрахье а латта йиш я:

а) б1аргасинош, чураш;

б) ког, г1анд, теник, кулг, ни1, сапа, нарс, са;

в) малх, сатем, топпар, 1алам, камаьршал;

г) къоаламаш, синош, тетрадаш, комараш.

Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш цхьоален таьрахье хилац:

а) б1аргасинош, тувхараш, духьараш, чураш;

б) ког, г1анд, теник, кулг, ни1, сапа, нарс, са;

в) малх, сатем, топпар, 1алам, камаьршал;

г) къоаламаш, синош, тетрадаш, комараш.

Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш дукхален таьрахье хилац:

а) б1аргасинош, тувхараш, духьараш, чураш;

б) ког, г1анд, теник, кулг, ни1, сапа, нарс, са;

в) малх, сатем, топпар, 1алам, камаьршал;

г) къоаламаш, синош, тетрадаш, комараш.

Ловзар.

 Ц1ердешай грамматически классех дувца.

Задани: Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш ма1ача наьха классе да:

а) да, во1, воша, шуча, мохча, даь-да, воти;

б) нана, йиша, нус, даь-нана, йо1, даьци, наьци;

в) истол, к1ориг, корта, ябакх, сигале, морх.

Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш кхалнаьха классе да:

а) да, во1, воша, шуча, мохча, даь-да, воти;

б) нана, йиша, нус, даь-нана, йо1, даьци, наьци;

в) истол, к1ориг, корта, ябакх, сигале, морх.

Укх муг1ар т1ара ц1ердешаш кхыча х1амай классе да:

а) да, во1, воша, шуча, мохча, даь-да, воти;

б) нана, йиша, нус, даь-нана, йо1, даьци, наьци;

в) истол, к1ориг, корта, ябакх, сигале, морх.

Малаг1ча муг1ар т1ара ц1ердешаш да кхыча х1амай йиълаг1ча классе чудоаг1араш?

            а) Даьхе, рузкъа, машар, дог1а

            б) бер, нув, г1айба, мотт                                                

            в) дешархо, школа, тетрадь

            г) к1аьнк, да, воша, во1.  

                                      Лексика г1ала

Керда дешаш да доска т1а д1аяздаь:

Метаграмма оал цхьа оаз хувцаш дешаш хьалохача ховли-довзалех.

Х хьалха оттадой, со баь т1а латт, аьхки буц хьекхача хана

Д хьалха оттадой, кулга юкъерча п1елгагара пхьарса голага кхаччалца йола юкъ хул сох

Т хьалха оттадой, лаьттах яьккха йоаллаш хул, т1ом болча хана хьунаг1а йоахаш хиннай уж

М хьалха оттадой, куришка чура вай хий (фу ду?).

(Хол, дол, тол, мол)

Логогриф оал цхьа алап т1атохарца, т1ерадаккхарца е меттиг хувцарца деша керда ма1ан луш долча ховли-довзалех.

Шоана хий моладе кийча я со,

Амма Т д1а а даьккха, Э сона хьалха оттадой,

Аз гулбергба сайна хьалхашка кино хьажа нах.  (Крант, экран)

К1ира юкъера ди да со,

Амма КХ т1акхете:

«Дукха бийттача баьтт1аб»

Оал сох. (Ера, кхера)

                                  Къамаьла доакъой г1ала

            Х1ара командо хьахорж карточкаш-заданеш. (Цхьан минута уйла а йий жоп лу хаттара).

1)        Сенах оал ц1ердош?

2)        Сенах оал белгалдош?

3)        Сенах оал хандош?

4)        Сенах оал таьрахьдош?

5)        Сенах оал куцдош?

6)        Сенах оал деепричасти?

7)        Сенах оал причасти?

8)        Сенах оал ц1ерметтдош?

9)        Сенах оал дакъилг?

10)     Сенах оал дешт1ехье?

11)     Сенах оал хоттарг?

12)     Сенах оал айдардош?

Лампо ц1а сийрдадоаккхаш санна, дешаро сага хьаькъал ирду. Сага ха дезар а довза дезар а 1алаьмате дукха, в1алла боарам боацаш да укх дунен т1а. Цудухьа шийна ховчох тоъам ба, аьнна, саца мегаргвац саг, из хьажа веза ма могга дукхаг1а ха а довза а. «Ховр воалаве» яьхад вай даьша, ховш хургда шо оаш деше. Дешалаш, бераш, оаш дийшар накъадаргда шоана а шун т1ехьенна а. Дийшар котваьннав шоана!