Ekologiyaliq madeniyat

Ekologiyaliq madeniyat

doc
13.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

Ekologiyaliq madeniyat.doc

Миллий  истиқлол ғосия ва маънавият асослари

III-chorak

25-dars

 Mavzu “Ekologik madaniyat” dars ishlanmasi

Darsning maqsadi :

1.Ta`limiy maqsad;O`quvchilarga insonning tabiatdagi o`rni  va inson va tabiat tushunchalarining o`zaro bog`liqligini o`rgatish hamda bu tushunchalarni ular ongiga singdirish.

 

2. Tarbiyaviy maqsad; O`quvchilarda tabiyatga, atrof -muhitga bo`lgan mehr-muhabbat tuyg`usini shakllantirib tarbiya berish.

 

3.Rivojlantiruvchi maqsad;O`quvchilarda  inson va tabiat o`rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash va ularda tabiat haqidagi bilimlarni rivojlantirish.

Darsning metodi; “3x4” texnologiyasi

Dars jihozi: Mavzuga doir kitoblar , “O`zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi”, Milliy istiqlol g`oyasi va ma`naviyat asoslari darsligi (7-sinf),   kartochkalar, doska, bo`r, А-3, А-4 форматдаги қоғоз варақлари (гуруҳ сонига қараб), фломастер ёки рангли қаламлар

Darsning borishi

Ўқувчилар дарс бошланишидан олдин 4 ёки 5 та кичик гуруҳларга бўлинган ҳолда жойлашадилар

1.Tashkil qilish              

a)Salomlashish

b)Davomat

2.O`tilgan darsni takrorlash mustahkamlash va baholash

3.Yangi mavzu bayoni  

 

Reja:

1.Ekologik madaniyat tushunchasi.

2.Allomalarimiz asarlarida inson va tabiat munosabati.

3.Tabiatni asrash yo`llari

 

                                O`qituvchi ma`ruzasi

 1. Tabiat yer yuzidagi jamiki tirik mavjudot uchun muqaddas go’shadir. Tabiat ularni to’ydiradi, kiydiradi, issiq va sovuqdan asraydi. O’z navbatida tirik mavjudot ham tabiatga mehr qo’yadi. Bu mehr tabiatni asrash, uning boyliklarini ko’paytirish tuyg’usi bilan uyg’unlasha olsagina haqiqiy sanaladi. Yaqin o’tmishimizda biz «Tabiatni sevamiz» deb bong urdigu, biroq uni asrab-avaylash ishiga mas'ul ekanligimizni unutib qo’ydik. Ana shu mas'uliyatsizligimiz «ekologiya» deb nomlanuvchi yangi fanga zamin yaratdi. «Ekologiya» so’zi «eko» — uy, turar-joy, «logos» — fan so’zlaridan olingan bo’lib, u atrof-muhitning buzilishi va bunga sabab bo’lgan omillar,  muhit halokatining oldini olish chora-tadbirlarini ishlab chiqish borasidagi bilimlarni targ’ib etish asoslarini o’rganadi.

Yangi asrning barkamol kishisi o’zida ekologik madaniyat unsurlarini ham namoyon eta olishi zamon talabidir.

  Ekologik madaniyat — bu atrof-muhit to’g’risida chuqur bilimga, tabiatni asrash tuyg’usiga ega bo’lish, o’simliklar hamda hayvonlarga nisbatan g’amxo’rlik ko’rsatishga, tabiat zahiralaridan oqilona foydalanish, ularni ko’paytirish borasida qayg’urishga qaratilgan amaliy faoliyatning yuksak ko’rsatkichidir.

Ana shu xislatlarni o’zida aks ettira olgan igsonni ekologik madaniyat egasi, deb atash mumkin. Iste'moldan ortiqcha suv jo’mraklardan oqishiga yo'l qo’ymaslik, suv havzalarini ifloslantirmaslik, axlatni duch kelgan joyga to’kmaslik, turar-joylarni ozoda saqlash, ko’chat va gullarni sindirmaslik hamda ularni ekish, hayvonlarga g’amxo’rlik qilish, qushlarni parvarishlash, xonadon va xiyobonlarni gulzorga aylantirish kabi harakatlarni amalga oshirish ekologik madaniyatlilikning eng oddiy ko’rinishlari sanaladi.

Hozirgi davrda inson va tabiat, fan-texnika taraqqiyoti va atrof-muhit, jamiyat va ekologiya o’rtasida nomutanosiblik vijudga kelayotir. Bularning barchasi ekologik madaniyatni yanada yuksaltirish masalasini ko’ndalang qo’ymoqda.

Ma'lumki, tabiatda hamma narsa bir-biriga uyg’undir. Fan-texnika yutuqlaridan unumli foydalanayotgan inson esa ana shu uyg’unlikni buzmoqda, unga nisbatan shafqatsizlarcha munosabatda bo’lmoqda. Tabiiy boyliklardan: suvdan; yerdan o’rinsiz foydalanish ekologiyani o’zgartirib yubordi. Qishloq xo’jaligi ekinlarini noto’g’ri rejalashtirish, kimyoviy o’g’itlarni haddan ziyod ko’p qo’llash yer unumdorligi va inson salomatligiga salbiy ta'sir ko’rsatyapti.  Korxonalardan oqib chiqayotgan zaharli oqavalar suv havzalarini ifloslantirishi birinchi navbatda hayvonot olami va o’simliklar dunyosiga ofat keltirmoqda. Transport vositalaridan chiqayotgan tutun-gaz havoning tozaligini buzyapti. Bularning barchasi insondan ekologik madaniyatni talab etmoqda.

1992-yil 9-dekabrda O’zbekiston Respublikasining «Tabiatni muhofaza qilish to’g`risidagi Qonuni qabul qilindi. Sog’lom avlod davlat dasturi va «Ekologik ta'lim-tarbiya konsepsiyasi» ishlab chiqildi, «Ekosan» jamg’armasi tuzildi, o’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tabiatni muhofaza etish va ekologiyaga oid zarur hujjatlar qabul qiiib, ekologiya ishlarining huquqiy asosini yaratdi.

Aslida, ekologik madaniyat tabiatni barcha go’zalliklari bilan his qilishdan, sevishdan boshlanadi. Insonning tabiat kuchlari — sovuq va issiq, qurq'oqchilik, yong’inlar, turli ofatlar ustidan g`alabasi unga bo’lgan munosabatini o’zgartiradi.

2. Tabiat insonda vatan tuyg’usini uyg’otadi, uni mehnat va jasoratga undaydi, juda ko’p tuyg’ularni kamol toptiradi hamda ko’p narsalarni talab etadi. Madaniyatli, ma'naviy kamol topgan inson uchun o’z Vatani tabiatini muhofaza qilish hayoti va faoliyatining uzviy qismiga aylanib qoladi.

O’rta asrlarda yashab ijod etgan allomalar tabiat va undagi muvozanat, hayvonot olami va o’simliklar dunyosi, atrof-muhitni e'zozlash haqida qimmatii fikrlar aytganlar.     

Muhammad Muso al-Xorazmiy risolalaridan birida u odamlarni daryoga mehrli bo’lishga da'vat qiladi, agar daryoning ko’zlari yoshlansa, uning boshiga g’am kulfati tushgan bo’ladi, deydi. Ehtimol, buyuk bobomiz daryo suvini ortiqcha isrof qilmaslikni ham nazarda tutgandir.                                            

Abu Rayhon Beruniy esa tabiatning davomiyligi haqida shunday fikr aytadi: «Ekin ekish va nasl qoldirish bilan dunyo to’lib boraveradi».

Zahiriddin Muhammad Bobur «Boburnoma» asarida ko’rgan-kechirganlari, borgan joylarining tabiati, boyligi, hayvonoti, o’simliklari va odamlari, xalqlar-ning urf-odatlarini tasvirlagan. Unda yer, suv, havo, turli tabiat hodisalariga tegishli ko’plab fikrlar bor. Bobur o’lkani bilgan kishilarni hurmat qiigan, qadrlagan va ular bilan hamisha maslahatlashgan. Ayniqsa, u gullar, manzarali hamda mevali daraxtlarni ko’paytirishga e'tibor bergan.

Madaniyatli kishi tabiat va jamiyat o`rtasidagi muvozanatni saqlaydi, bu borada boshqalarni ham to’g’ri faoliyat ko’rsatishga da'vat etadi, hech bo’lmaganda ko’chalarga axlat tashlanmasligiga, suv va havo ifloslanmasligiga hissa qo’shadi.

 

3. Ekologik madaniyat tarkibiga tabiatni muhofaza qilish madaniyati, tabiat boyliklaridan foydalanish madaniyati, ekologik tizimni qaytadan o’zgartirish madaniyati ham kiradi. Bular bir kishining yoki hududning vazifasi bo’la olmaydi. Umum insoniyat bunday vazifalarni yechishga birgalikda kirishsagina ekologik muammolar hal bo’ladi.

Masalan, birgina Orol muammosi bunga yaqqol dalil boia oladi.

Orol dengizining suvi kamayib ketishi haqida dastlabki xavotirlar bildirilganidan beri yarim asrdan ortiq vaqt o’tdi. O’zbekiston mustaqilligi e'lon qilinishidan oldingi yillarda dengizning sathi keskin kamayib ketayotganligi baralla gapirilib, bu masalaga butun dunyo mamlakatlari va suvchi mutaxassislarning e'tibori tortildi.

          Orolning qurib ketishi faqatgina uning atrofida joylashgan O’zbekiston, Qozog’iston, Turkmaniston emas, butun dunyo iqlimiga salbiy ta'sir etadi. Shu-ning uchun Orolni saqlab qolish dunyo ahamiyatidagi muammodir,

biz kelajak avlodlarga yaratgan ma'naviy va moddiy boyliklarimizni, bizgacha mavjud bo’lgan tabiatni va unga munosabatimizni, ya'ni ekologik madaniyatimizni ham meros qoldiramiz.

Ekologik madaniyat, bu — faqat tabiatga zarar keltirmaslik emas, balki uning tiklanishi, yanada go’zallashuvi, gullab-yashnashiga hissa qo’shish, atrof-muhitni vayron etuvchilarga qarshi beayov kurash olib borish degani hamdir.

 

 Tabiatni asrash ahamaliyati

Har bir inson, maktab yoki korxona jamoasi tabiatni asrash bo’yicha amalga oshirishi mumkin bo’lgan ko’plab chora-tadbirlar bor. Masalan, maslakdoshlar bilan hamkorlikda «Tabiat — bizning do'stimiz» klubini tashkil etib, ekologiya ishlarini amalga oshirish, tashlandiq yerlarda bog’ va gulzorlar yaratish, ularni parvarishlovchi guruhlar ish tartibini tuzish, uyda, sinf va fan xonalarida, majlisxona va bino yo’laklarida, oshxona, ustaxonalarda tuvaklarda gullar o’stirish, botanika bog’i, issiqxona, qo’riqxonalar barpo etish, shuningdek, klub a'zolari o’rtasida ko’riktanlovlar uyushtirish kabilar.

Bundan tashqari, suvni tejash, elektr energiyasidan oqilona foydalanishni, korxonalar chiqindilarining aholiga, tabiatga zarar keltirmasligini, o’simllklar dunyosi va hayvonot olamiga ziyon yetkazmasligini nazorat qilish, mahalla va xonadonlar tozaligini asrash kabi muammolarni hal etilishida faollik ko’rsatish ham mumkin. Aytaylik, bitta nosoz mashinadan chiqayotgan tutun havoni buzadi, bundan qancha odam salomatligiga zarar yetadi. Hatto bitta niholning sindirilishi ham oxir-oqibatda muhit havosining o’zgarishiga salbiy ta'sir etadi. Biroq ana shunday xatti-harakatlarni sodir qilayotgan kishilar bizning ko’chamizda, mahallamizda yashaydi. Shunga ko’ra jamiyatda ekologik madaniyatni tarbiyalash ikki tomonlama ahamiyatga ega. Birinchidan, ijtimoiy hayot jamiyat taraqqiyotiga ta'sir ko’rsatadi, ikkinchidan, uning asosi bo’lgan oilada ijtimoiy-maishiy hayot darajasini yuksaltiradi.

Haqiqiy madaniyatli inson atrof-muhitning buzilishiga olib kelayotgan har bir xatti-harakatni to’xtatishi lozim.Qushlar, hasharotlar, yovvoya hayvonlar, ormonlar, daryo va tog’u toshlar — barchasi odamning mehriga zor. Maktab m’quvchilari muayyan sharoitlardan kelib chiqib, bu ishlarni ham tashkil etis`lari mumkin. Chunki yer, quyosh, suv, nabotot va hayvonot olami, tog’ va cho'l, daRyo va km’llar — barcha-barchasining «hayot tArzi»dagi muvozanat ongiMizga «oqib» kiradi va tarbi9alaydi. Ana shu tarb)ya ekologik madaniyatni ham shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega.  

Мустаҳкамлаш. Ўқитувчи дарсни мустаҳкамлашда “3х4” технологиясидан фойдаланиши мумкин.

Ўқитувчи ҳар бир гуруҳга қоғозларнинг  юқори қисмида қуйидаги ёзуви бўлган варақларни тарқатади:

1-варақ: «Ekologiya» so’zi...

2-варақ: Ekologik madaniyat, bu —

4-варақ: Ekologik madaniyat tarkibiga...

5-варақ: Tabiatni asrash ahamaliyati

         Ўқитувчи кичик гуруҳ аъзоларини  тарқатма материалда ёзилган асосий фикрни фақат учта фикр, яъни учта сўз ёки сўзлар бирикмаси, ёки учта гап билан давом эттиришлари мумкинлигини уқтиради ва буни амалга  ошириш учун аниқ вақт белгилайди;

         Гуруҳ аъзолари биргаликда тарқатма материалда берилган фикрни ёзиб давом эттирадилар;

         Вазифаи бажарилгач, гуруҳ аъзолаври ўринларидан туриб, соат мили йўналиши бўйича жойларини ўзгартирадилар, яъни 1-гуруҳ 2-гуруҳнинг, 2-гуруҳ учунчи гуруҳнинг , 3-гуруҳ эса 4-гуруҳнинг (бошқа кичик гуруҳлар бўлса, шу тариқа) ўрнига ўтадилар;

         Гуруҳ аъзолари яна юқоридаги каби жойларини ўзгартирадилар, шу тариқа кичик гуруҳлар ўз жойларига қайтиб келгунларига қадар жойларини алмаштириб, тарқатма материалларга ўз фикрларини қўшиб борадилар;

         Ўз жойларига қайтиб келган кичик гуруҳлар тарқатма материалда тўпланган барча фикрларни диққат билан ўқиб, уларни умумлаштирган ҳолда битта яхлит таъриф ёки қоида холатига келтирадилар;

         Ҳар бир кичик гуруҳнинг муаллифлик таърифлари ёки қоидаларини гуруҳ аъзоларидан бири тақдимот қилади;

         Ўқитувчи кичик гуруҳлар томонидан берилган таърифлар ёки қоидаларга изоҳ бериб, уларни баҳолайди.

        

Darsning yakuni :

Uyga vazifa:

O`tilgan mavzuga doir rasmlar topib kelish .

Tabiatni asrash”mavzusida  mustaqil fikrlarini yozib kelish.


скачать по прямой ссылке
Заполните анкету и получите свидетельство финалиста.
Олимпиада-аукцион для вас и ваших учеников с мгновенными наградами.
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)