I’G’ALLANI’W.KAPILLYARLI’Q QUBI’LI’SLAR

I’G’ALLANI’W.KAPILLYARLI’Q QUBI’LI’SLAR

doc
09.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

№ 16-TEMA I’G’ALLANI’W.KAPILLYARLI’Q QUBI’LI’SLAR.doc

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis rayoni’ XBMXMThSHBne qarasli

№ - 22- sanli' uluwma worta bilim beriw mektebinin'

Fizika pa'ni mug'allimi

 

Ag’i’lash   Saylauovti’n’

 

I’G’ALLANI’W.KAPILLYARLI’Q QUBI’LI’SLAR

atli’ temasi’ boyi’nsha

sabaqli’q is jobasi’

 

 

2015-2016 ji’l

 

`No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

№ 16-TEMA    I’G’ALLANI’W.KAPILLYARLI’Q QUBI’LI’SLAR

Sabaqti’n’ maqseti

a)Bilimlendiriw maqseti

Woqi’wshi’larg’a I’g’allani’w.kapillyarli’q qubi’li’slar  haqqi’nda uluwma tusinikler beriw ha’m bul temani’n’ basqa temalardan wo’zgesheligin ayti’p wo’tip temani’ baslaw.

b) Tarbiyali’q maqseti.

Woqi’wshi’larg’a temadan kelip shi’qqan halda wo’mirde jaqsi’ menen jamanni’n’ birdey juriwin biraq jaqsi’li’qti’n’ jen’ip shi’g’i’wi’n tusindirip, woqi’wshi’lardi’ jaqsi’li’q ruwxi’nda ta’rbiyalaw.

c)Rawajlandi’ri’w maqseti’

Woqi’wshi’lardi’n’ pa’nge degen qi’zi’g’i’wshi’li’g’i’n artti’ri’w na’tiyjesinde wolardi’n’ woqi’w ha’m jazi’w ko’nlikpelerin artti’ri’p bari’w

Sabaqti’ qurallandi’ri’w

Sabaqli’q kitap,tarqatpa materiallar, ha’m korgizbeli qurallar.

Sabaqta paydalani’lg’an metodlar: «Ba’seki sa’wbet» interaktiv metodi’ «Debatlar» interaktiv metodi’

Sabaq jobasi

1

Sholkemlestiriw bolimi

2-minut

2

Uyge tapsi’rmalardi soraw

10- minut

3

Taza temani tusindiriw

15-minut

4

Taza temani bekkemlew

16-minut

5

Uyge tapsi’rma beriw

2-minut

Sabaqti’n’ bari’si’

Sholkemlestiriw

Woqi’wshilardi’n’ nawbettegi sabaqqa tayarli’g’i’n tekseriw

Uyge tapsi’rma soraw

Suyi’qli’qti’n’ betkerim koeficientin ani’qlaw temasi’n soraw

TEMA

I’g’allanbaw qubi’li’slari’:

Suyi’qli’q qatti’ dene shegarasi’nda i’g’allani’w yamasa i’g’allanbaw qubi’li’si’ boladi’.

Qatti’ dene betinde suyi’qli’q betinin’ iyrekleniwine sebep bolatug’i’n qubi’li’s ig’allani’w yamasa i’g’allanbaw qubi’li’si’ dep ataladi’.

 I’g’allani’w yamasa I’g’alanbaw suyi’qli’q ha’m qatti’ dene molekulalari’ni’n’ wo’z-ara ta’sirine baylani’sli’ boli’p yesaplanadi’.

Suyi’qli’q ha’m qatti’ dene molekulalari’ni’n’ arasi’ndag’i’ tarti’si’w ku’shleri suyi’qli’q molekulalari’ni’n’ wo’z-ara tarti’si’w ku’shlerinen u’lken bolsa, suyi’qli’q qatti’ dene betin i’g’allaydi’.

Bunda suyi’qli’q betinin’ qatti’ dene betine tiyip turg’an jeri 27-a, suwrette ko’rsetilgen formada boladi’.Ms: suw shiyshe betin i’g’allaydi’.Shiyshe menzurkag’a Sali’ng’an suw i’di’s diywallari’n i’g’allamaydi’ (27-b,suwret).Yeger suw gorizontal ayna betine tami’zi’lsa,wol jayi’li’p ketedi.(27-d,suwret)

Suyi’qli’q ha’m qatti’ dene molekulalari’ arasi’ndag’i’ tarti’si’w ku’shleri suyi’qli’q molekulalari’ni’n’ wo’z-ara tarti’si’w ku’shlerinen kishi bolsa,suyi’qli’q qatti’ dene betin i’g’allamaydi’.

Bunday jag’dayda suyi’qli’q betinin’ qatti’ betine tiyip turg’an jeri 28-a,suwrette ko’rsetilgen formani’ aladi’.Ms: Si’nap shiyshe betin i’g’allamaydi’. Shiyshe menzurkag’a Sali’ng’an si’nap I’di’s diywallari’n I’g’allamaydi’.(28-b, suwret) Si’nap ayna betine tami’zi’lsa,wol jayi’li’p ketpeydi (28-d,suwret).

Biraq suyi’qli’q bir dene betin i’g’allasa,basqasi’n i’g’allamawi’ mu’mkin. Ms: suw shiyshe betin i’g’allasa,paraffin betin i’g’allamaydi’.Si’nap bolsa shiyshe betin i’g’allamasa,metal betin i’g’allaydi’.

 Sabi’n yeritpesi denemizdi i’g’allaydi’.Sol sebepli sabi’n menen juwi’nami’z.Gaz ha’m u’yreklerdin’ denesi ha’m pa’rleri suwdan shi’qqani’nda qup-qurg’aq boli’wi’n bilesiz.Sebebi wolardi’n’ denesin ha’m pa’rlerin suw aytarli’qtay i’g’allamaydi’.

I’g’allani’w qubi’li’si’ u’lken a’meliy a’hmiyetke iye.Tiykari’nan I’g’allani’w qubi’li’si’nan jelimlew,kepserlew,qalayi’law,zatlardi’ boyaw,detallardi’ maylawda paydalani’ladi’.Suwda ha’r tu’rli I’g’allani’wi’na tiykarlani’p,taw ji’ni’slari’nan metal ruwdasi’n aji’rati’p ali’wg’a qollani’ladi’.Bunda taw ji’ni’slari’ maydalani’p 0,1-0,01 mm wo’lshemdegi untaq hali’na keltiriledi.Woni’ may qosi’lg’an suwg’a Sali’p shyqag’anda ko’bik payda boladi’.Maydi’n’ juqa perdesi menen woralg’an ko’biksheler may menen ig’allang’an metal da’neshelerine an’sat g’ana jabi’si’p,wolardi’ joqari’g’a ko’teredi.Kereksiz ji’ni’slar bolsa I’di’sti’n’ tu’bine sho’gedi.

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

Kapillyarli’q qubi’li’slar:

Suyi’qli’q i’g’allani’wshi’ yamasa i’g’allanbawshi’ boli’wi’na qaramastan,i’di’sti’n’ diywallari’ qasi’nda suyi’qli’qti’n’ beti iyreklenedi.I’di’sti’n’ ishi ju’da tar bolg’anda suyi’qli’q beti shetlerinin’ iyrekleniwi pu’tkil betin iyeleydi.

Jin’ishke shiyshe naydi’-kapillyardi’ suyi’qli’qti’n’ ishine tu’sireyik.Yeger suyi’qli’q i’g’allani’wshi’ bolsa,kapillyar ishinde woni’n’ beti ko’rsetiledi (29-a,suwret).Suyi’qli’q i’g’allani’wshi’ bolg’anda bolsa kapillyardag’i’ suyi’qli’qti’n’ beti ken’ i’di’stag’i’ suyi’qli’q betinen to’mende boladi’ (29-b,suwret).

Suyi’qli’qti’n’ jin’ishke nayshalari’nda kapillyarda ken’ i’di’stag’i’ qa’ddine Sali’sti’rg’anda ko’teriliwi yamasa pa’seyiwi kapillyarli’q qubi’li’s dep ataladi’.

 

 

 

 

Kapillyardi’n’ radyusi qansha kishi bolsa,suyi’qli’qti’n’ raadyusi sonsha ko’teriledi yamasa pa’seyedi.

Toli’q i’g’allani’wda yamasa toli’q ig’allanbawda kapillyardag’i’ suyi’qli’qti’n’ iyelegen betin yari’m sfera dep yesaplaw mu’mkin.Bul yari’m sferani’n’ radyusi r kapillyardi’n’ radyusina ten’ boladi’ (30-suwret).

Belgili bolg’ani’nday,kapillyar arqali’ h biyiklikke ko’terilgen suyi’qli’qti’n’ awi’rli’q ku’shi P=mg betkerim ku’shi F= l ge ten’leskende,yag’niy P=F bolg’anda suyi’qli’qti’n’ ko’teriliwi toqtaydi’.

 

 

27-suwret

28-suwret

 

Bunda m=pV-kapillyar ishindegi suyi’qli’q massa,p-suyi’qli’qti’n’ ti’g’i’zli’g’i’,Vsuyi’qli’qti’n’ ko’lemi,g-yerkin tu’siw tezleniwi,   -betkerimlik ku’shi. l=2r- kapillyar ishki diywali’ aylanasi’ni’n’ uzi’nli’g’i’ r-kapillyar radyusi.

P=mg=pVg=phr2g ha’m F= l=2r ko’rsetpelerdi wo’z-ara ten’leymiz.

  yamasa  

Bul formula i’g’allani’wshi’ suyi’qli’qti’n’ kapillyarda ko’teriliw ba’lentligin,i’’allani’wshi’ suyi’qli’qti’n’ bolsa to’menlew shuqi’rli’g’i’n ko’rsetedi.Kapillyar radyusi r qansha kishi bolsa,suyi’qli’qti’n’ ko’teriliw ba’lentligi h sonsha u’lken boladi’.

 

 

 

 

 

 

 

 

29-suwret

30-suwret

 

Jin’ishke kanallari’ (kapillyarlari’) bolg’an denelerde kapillyar qubli’slari’ baqlanadi’.Mi’sali’: kapillyarli’q qubli’si’ sebepli qoldi’ su’rtkende su’lgi suwdi’ wo’zine ko’p tartadi’.Shayg’a Sali’ng’an qant shaydi’ wo’zine sin’dirip aladi’.Gerbish gewek bolg’ani’ ushi’n wol suwdi’ wo’zine tartadi’.

Topi’raq gewek bolg’ani’ ushi’n shi’ldi’rlap ag’i’p ati’rg’an suw jaqsi’ i’zg’arlaydi’.I’zg’ar topi’raqta woni’n’ qurami’ndag’i’ azi’qli’q zatlar yeriydi.Payda bolg’an yeritpeden wo’simlik tami’ri’ arqali’ azi’qlanadi’.Bunda wo’simlik kletkadan da gewek bolg’ani’ uwshi’n woni’n’ denesi arqali’ yeritpe ko’teriledi.Wo’simlik kapillyar tami’rlarg’a iye.Kapillyarli’q qubli’slar sebepli jerdin’ teren’ qatlamlari’nan i’g’alli’q joqari’ qatlamg’a ko’teriledi.

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Sabaqti’ bekkemlew

«Juwmaqlar qabi’l yetiw texnologiyasi’» interaktiv metodi’ bunda woqi’wshi’larg’a bir qansha quramali’raq temalardi’ wo’zlestiriw,belgili mashqalalardi’ ha’r ta’repleme puxta analiz yetiw tiykari’nda wolar boyi’nsha belgilengen juwmaqlarg’a keliw bir mashqa tiykari’nda bildiriletug’i’n bir neshe juwmaqlar arasi’nan yen’ qolayli’ ha’m de tuwri’si’n tabi’wg’a u’yretiw.Woqi’wshi’larg’a woqi’wli’qtan ti’sqari basqa a’debiyatlardan qosi’msha sorawlar,krossvordlar beriw menen bilimlerin bekkemlep bari’w.

1.I’g’allani’w ha’m i’g’allanbaw qubi’li’slari’ dep qanday qubli’slarg’a ayti’ladi’?

2.Suyi’qli’qti’n’ dene betin I’g’allaw ha’m I’g’allamaw nege baylani’sli’?

3.Ne sebepten g’az ha’m u’yrekler suwdan qurg’aq shi’g’adi’?

4.Kapillyarli’q qubli’s dep qanday qubli’sqa ayti’ladi’?

5.Toli’q I’g’allani’wshi suyi’qli’qti’n’ kapillyarda ko’teriliw ba’lentligi ha’m toli’q I’g’allani’wshi’ suyi’qli’qti’n’ to’menlew shuqi’rli’g’I’ formulasi’ qalay ko’rsetiledi?

6.Ne sebepten imaratti’n’ fundamenti betonnan Sali’ni’p,gerbish bolsa woni’n’ u’stine teriledi?

 

Uy tapsi’rma tapsi’ri’w

I’g’allani’w.kapillyarli’q qubi’li’slar  temasi’n woqi’p keliw

 

Sabaqti’ juwmaqlaw

Uy jumi’si’n qayta yadi’na sali’p wo’tip,bugingi sabaqqa belsene qatnasqan woqi’wshilarga tiyisli bahalari’n qoyg’an halda bugingi sabag’i’ma juwmaq jasayman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash


скачать по прямой ссылке
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)