KRISTALL HA’M AMORF DENELER

KRISTALL HA’M AMORF DENELER

doc
09.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

№ 17-TEMA KRISTALL HA’M AMORF DENELER.doc

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis rayoni’ XBMXMThSHBne qarasli

№ - 22- sanli' uluwma worta bilim beriw mektebinin'

Fizika pa'ni mug'allimi

 

Ag’i’lash   Saylauovti’n’

 

KRISTALL HA’M AMORF DENELER

atli’ temasi’ boyi’nsha

sabaqli’q is jobasi’

 

 

2015-2016 ji’l

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

№ 17-TEMA    KRISTALL HA’M AMORF DENELER

Sabaqti’n’ maqseti

a)Bilimlendiriw maqseti

Woqi’wshi’larg’a Kristall ha’m amorf deneler haqqi’nda uluwma tusinikler beriw ha’m bul temani’n’ basqa temalardan wo’zgesheligin ayti’p wo’tip temani’ baslaw.

b) Tarbiyali’q maqseti.

Woqi’wshi’larg’a temadan kelip shi’qqan halda wo’mirde jaqsi’ menen jamanni’n’ birdey juriwin biraq jaqsi’li’qti’n’ jen’ip shi’g’i’wi’n tusindirip, woqi’wshi’lardi’ jaqsi’li’q ruwxi’nda ta’rbiyalaw.

c)Rawajlandi’ri’w maqseti’

Woqi’wshi’lardi’n’ pa’nge degen qi’zi’g’i’wshi’li’g’i’n artti’ri’w na’tiyjesinde wolardi’n’ woqi’w ha’m jazi’w ko’nlikpelerin artti’ri’p bari’w

Sabaqti’ qurallandi’ri’w

Sabaqli’q kitap,tarqatpa materiallar, ha’m korgizbeli qurallar.

Sabaqta paydalani’lg’an metodlar: «Ba’seki sa’wbet» interaktiv metodi’ «Debatlar» interaktiv metodi’

Sabaq jobasi

1

Sholkemlestiriw bolimi

2-minut

2

Uyge tapsi’rmalardi soraw

10- minut

3

Taza temani tusindiriw

15-minut

4

Taza temani bekkemlew

16-minut

5

Uyge tapsi’rma beriw

2-minut

Sabaqti’n’ bari’si’

Sholkemlestiriw

Woqi’wshilardi’n’ nawbettegi sabaqqa tayarli’g’i’n tekseriw

Uyge tapsi’rma soraw

I’g’allani’w.kapillyarli’q qubi’li’slar  temasi’n soraw

TEMA

Kristall deneler:

Wozininformasin saqlaytugIn deneler qattideneler dep ataladi’.

Qattidenelerde atom (molekula)lar tensalmaqlijagdaylarinda terbelip turadi’.Qattideneler duzilisine qaray kristall ham amorf denelerge bolinedi.

Atom yamasa molekulalarihawada belgili tartipli dawirlik strukturanipayda yetken qattideneler kristall deneler dep ataladi

 

 

 

«Kristall» so’zi grek tilinen ali’ng’an boli’p, «muz» degen ma’nisti an’latadi’.

Kristall denelerdinatom (molekula)lariturgan jerleri turastirilsa,kristall reshetka payda boladi’.Atom (molekula)lari’ jaylasqan nohatllar kristall reshetkani’n’ tuyinleri dep ataladi’.31- ha’m 32-suwretlerde as duzi’ ha’m almasti’n’ kristall reshetkalari’ suwretlengen.

Kristall denelerde har turli bagdarlarda atom (molekula)lar arasindagiaraliq birdey yemes.Har turli bagdarlardagikristallar jilliliq, elektr togin ham jaqtiliqtiturlishe wotkeredi.

 

31-suwret

 

Denenin’ fizikali’q qa’siyetlerinin’ woni’n’ bag’darlari’na baylani’sli’g’i’ anizatropiya dep ataladi’.Kristall deneler anizatrop qa’siyetke iye.

Grek tilinde «anizos» - «birdey yemes» «tropos» - «bagdar» degen manislerdi bildiredi.

Metall bolekshesi juda kop mayday kristallrdan inarat.Metall quyiwda bunday kristallar bir-birine Salistirganda tartipsiz jaylasip qaladi’.Soninushin bunday metallardinfizikaliq qasiyetleri barliq bagdarlarda birdey boladi’.

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Bir-birine Sali’sti’rg’anda ta’rtipsiz halda ko’p kristallardan du’zilgen dene polikristall dep ataladi’.

 

 

 

Lati’n tilinde «poli» so’zi «ko’p» degen ma’nisti bildiredi.S: qati’p qalg’an duz bo’lekshesi ha’m shaqmaq qant polikristallar boli’p yesaplanadi’.Wolar mayda kristallardan quralg’an.Sanaat,quri’li’s,energetika,baylani’s ha’m basqa tarawlarda tiykari’nan polikristall hali’ndag’i’ wo’nimler isletiledi.

Yeger dene taza kristallardan ibarat bolsa,bunday kristall monokristall dep ataladi’.

Latin tilinde «mono» so’zi «bir» degen ma’nisti bildiredi.

Ms: mayda as duzi’, qumsheker bo’leksheleri monokristallar boli’p yesaplanadi’.Ayi’ri’m maqsetlerde,ms: elektronika tarawlari’nda monokristallar ken’ qollani’ladi’.

32-suwret

 

Buni’n’ ushi’n arnawli’ usi’llar ja’rdeminde monokristall wo’siriledi.Suyi’lti’ri’lg’an qumshekerdi wo’siriw arqali’ tayarlang’an nabat monokristall boli’p yesaplanadi’.

Monokristall anizotrop qa’siyetine iye boladi’

Amorf deneler:

Kristallardan ayi’rmashi’li’g’i’ amorf denelerde atom (molekula)lar belgili ta’rtipte jaylasqan boladi’ (33-suwret). Shiyshe,smola,olassmasslardi’ amorf denelerge mi’sal yetip keltiriw mu’mkin.

Amorf denelerdin’ fizikali’q qa’siyetleri barli’q bag’darlarda birdey boladi’.Denenin’ fizikali’q qa’siyetleri woni’n’ ishki bag’darlari’na baylani’sli’ bolmasli’g’i’ izotropiya dep ataladi’.Amorf deneler izotrop qa’siyetine iye.

 

 

 

Yunon tilinde «izos» so’zi «birdey» degen ma’nisti bildiredi.Si’rtqi’ ta’sir asti’nda amorf denelerde qatti’ denelerdey si’ni’wshi’,ha’m suyi’qli’qlarday ag’i’wshi’ boladi’.Amorf deneni ku’sh penen ursa,wol bo’leklenedi.Biraq ku’shler uzaq ta’sir yetse, amorf  dene sezilerli da’rejede ag’adi’.Ms: smola bo’lekshesi qatti’ bet ju’zinde a’ste aqi’ri’n ag’i’p jayi’li’p baradi’.Shyshe de belgili da’rejede ag’adi’.Ms: Uzaq waqi’t vertikal halda turg’an tereze aynasi’ni’n’ qali’n’li’g’i’ wo’lshengende,woni’n’ to’mengi bo’limi qali’n’lasi’p qalg’anli’g’i’ ani’qlang’an.

Kristall deneler ani’q yeriw temperaturasi’na iye boladi’.Biraq amorf deneler ani’q yeriw temperaturasi’na iye yemes.Wolar qi’zdi’ri’lg’anda aldi’n jumsaq boli’p,keyin a’ste suyi’qli’qqa wo’tip baradi’.

33-suwret

 

Beruniy – mineral tani’wshi’ ali’m:

Qatti’ denelerdin’,a’sirese,qi’mbat bahali’ taslardi’n’,ha’r tu’rli metallardi’n’ qa’siyetlerin biliw a’yyemnen adamlardi’ qi’zi’qti’ri’p kelgen.X-XI a’sirlerde jasag’an illi’ babami’z Abu Rayxan Beruniy qi’mbat bahali’ taslardi’n’,ha’r tu’rli metallardi’n’ qa’siyetlerin u’yreniwde de u’lken jumi’slar ali’p barg’an.

Beruniy qi’mbat bahali’ taslardi’n’ ren’in,ji’lti’raqli’g’i’n suwretlep berdi,qatti’li’g’i’n elektr ha’m magnit qa’siyetlerin baqladi’.Minerallardi’ ta’riplewde wo’zi jaratqan a’sbaplardan paydalani’p,50 den aslam zatti’n’ Sali’sti’rmali’ awi’rli’g’i’n ani’qladi’,qa’siyetlerin u’yrendi.Bul tarawdag’i’ izertlew jumi’slari’n Beruniy wo’zinin’ «Mineralogiya» shi’g’armalari’nda jazi’p qaldi’rdi’.Beruniydin’ mineralogiya tarawi’ndag’i’ jumi’slari’n Abdiraxman Hozin dawam yettirdi.

 

Sabaqti’ bekkemlew

«Klaster» interaktiv metodi’ woqi’wshi’larg’a qalegen mashqala (tema) lar haqqi’nda yerkin,woni’n’ woylaw jeke pikirlerin biyma’lel bayan yetiwi ushin sha’rayat jarati’wg’a ja’rdem beredi.Ha’r bir woqi’wshi’g’a jeke tu’rde sorawlar ha’m tapsi’rmalar beriw ja’rdeminde taza tema bekkemlenedi..

1. Kristall deneler dep qanday denelerge ayti’ladi’? Wolarg’a mi’sallar keltirin’.

2.Ne sebepten barli’q kristall deneler anizatropli’q boladi’?.

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

3.Qanday kistallar monikristallar dep ataladi’? Polikristallar ne?

4.Ne sebepten barli’q amorf deneler izotrop boladi’?

5.Amorf deneler qanday qa’siyetlerge iye?

6.Breuniy mineralogiya tarawi’nda qanday jumi’slardi’ a’melge asi’rg’an?

 

Uy tapsi’rma tapsi’ri’w

Kristall ha’m amorf deneler temasi’n woqi’p keliw

 

Sabaqti’ juwmaqlaw

Uy jumi’si’n qayta yadi’na sali’p wo’tip,bugingi sabaqqa belsene qatnasqan woqi’wshilarga tiyisli bahalari’n qoyg’an halda bugingi sabag’i’ma juwmaq jasayman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash


скачать по прямой ссылке
Заполните анкету и получите свидетельство финалиста.
Олимпиада-аукцион для вас и ваших учеников с мгновенными наградами.
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)