MOLEKULYAR KINETIKALI’Q TEORIYA HAQQI’NDA TU’SINIK

MOLEKULYAR KINETIKALI’Q TEORIYA HAQQI’NDA TU’SINIK

doc
09.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

№ 1 TEMA MOLEKULYAR KINETIKALI’Q TEORIYA HAQQI’NDA TU’SINIK.doc

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis rayoni’ XBMXMThSHBne qarasli

№ - 22- sanli' uluwma worta bilim beriw mektebinin'

Fizika pa'ni mug'allimi

 

Ag’i’lash   Saylauovti’n’

 

MOLEKULYAR KINETIKALI’Q TEORIYA HAQQI’NDA TU’SINIK

atli’ temasi’ boyi’nsha

sabaqli’q is jobasi’

 

2015-2016 ji’l

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

№ 1 TEMA     MOLEKULYAR KINETIKALI’Q TEORIYA HAQQI’NDA TU’SINIK

Sabaqti’n’ maqseti

a)Bilimlendiriw maqseti

Woqi’wshi’larg’a Molekulyar kinetikali’q teoriya haqqi’nda uluwma tusinikler beriw ha’m bul temani’n’ basqa temalardan wo’zgesheligin ayti’p wo’tip temani’ baslaw.

b) Tarbiyali’q maqseti.

Woqi’wshi’larg’a temadan kelip shi’qqan halda wo’mirde jaqsi’ menen jamanni’n’ birdey juriwin biraq jaqsi’li’qti’n’ jen’ip shi’g’i’wi’n tusindirip, woqi’wshi’lardi’ jaqsi’li’q ruwxi’nda ta’rbiyalaw.

c)Rawajlandi’ri’w maqseti’

Woqi’wshi’lardi’n’ pa’nge degen qi’zi’g’i’wshi’li’g’i’n artti’ri’w na’tiyjesinde wolardi’n’ woqi’w ha’m jazi’w ko’nlikpelerin artti’ri’p bari’w

Sabaqti’ qurallandi’ri’w

Sabaqli’q kitap,tarqatpa materiallar, ha’m korgizbeli qurallar.

Sabaqta paydalani’lg’an metodlar: «Blits» interaktiv metodi’ «Skarabey» interaktiv metodi’

Sabaq jobasi

 

1

Sholkemlestiriw bolimi

2-minut

2

Uyge tapsi’rmalardi soraw

10- minut

3

Taza temani tusindiriw

15-minut

4

Taza temani bekkemlew

16-minut

5

Uyge tapsi’rma beriw

2-minut

 

Sabaqti’n’ bari’si’

Sholkemlestiriw

Woqi’wshilardi’n’ nawbettegi sabaqqa tayarli’g’i’n tekseriw

 

TEMA

Molekulyar kinetikali’q teoriyani’n’ tiykarg’i’ faktorlari’.

Zatlarda bolatug’i’n ji’lli’li’q qubi’li’slari’n ha’m bul zatlardi’n’ ishki qa’siyetlerin,barli’q zatlari’ ta’rtipsiz qozg’ali’wshi’bo’lekshelerden ibarat,dep aytatug’i’n ko’z qaras tiykari’nda ko’rsetetug’i’n teoriya molekulyar kinetikali’q teoriya dep ataladi’.

Zatti’n’ du’zilisinin’ molekulyar kinetikali’q teoriyasi’ to’mendegi faktorlarg’a tiykarlanadi’.

1.Zatlar bo’lekshelerden – atom ha’m molekulalardan du’zilgen.

2.Atom ha’m molekula toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’aladi’.

3.Atom ha’m molekula wo’z-ara ta’sirlesedi.

Bul faktorlar gaz,suyi’q ha’m qatti’ hali’ndag’i’ zatlarda ju’z beretug’i’n diffuziya qubi’li’si’nda ani’q ko’rinedi.

 

 

 

1.Wo’jirenin’ bir mushi’na a’tir suwi’ sebilse,wo’jirenin’ basqa mushi’na jetip keledi.Bul iyis,yag’niya’tir molekulalari’nan quralg’an.

A’tir molekulalari’ wo’jire boylaptoqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’ali’sta boladi’.

A’tir iyisi bizge jetip kelgenge shekem belgili bir waqi’t wo’tedi.Bul na’rsege sebep – a’tir molekulalari’ wo’zinin’ joli’nda hawadag’i’ sansi’z molekulalar menen soqli’g’i’sadi’,yag’niy wo’z-ara ta’sir yetisedi.

2.Stakandag’i’ suwdi’n u’stine bir shay qasi’q su’t quysaq,suw menen su’t tez aralasi’p ketpeydi (1-a suwret).Wolardi’n’ aralasi’wi’ ushi’n belgili bir waqi’t ketedi (1-b suwret).

 

1-suwret

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Suw ha’m suyi’qli’qti’n’ wo’z-ara aralasi’wi’ wolardi’n’ bo’lekshelerden quralg’anli’g’i’n ha’m bul bo’lekshelerdin’ toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’ali’sta yekenligin ko’rsetedi.Toli’q aralasi’wi’na bir qansha waqi’tti’n’ ketiwi bo’lekshelerdin’ woz-ara ta’sir yetisiwin ko’rsetedi.

 

 

 

 

 

2-suwret

3-suwret

 

3.Alti’n ha’m qorg’asi’n metallari’ni’n’ betleri siypaq qi’li’ni’p u’sti-u’stine jaylasti’ri’lg’an (2-a suwret).Metallar arnawli’ qi’sqi’sh ja’rdeminde qi’si’p qoyi’lg’an.Bir ji’ldan keyin metallar qi’sqi’shtan ali’ng’an.Bunda metallardi’n’ bir-birine bekkem jabi’si’p qalg’’anli’g’i’,alti’n atomlari’ qorg’asi’nni’n’ ishine,qorg’asi’n atomlari’ bolsa alti’nni’n’ ishine kirip barg’anli’g’i’ belgili bolga’n (2-b suwret).

Alti’n ha’m qorg’asi’nni’n’ aralasi’wi’ wolardi’n’ bo’lekshelerden quralg’anli’g’i’n bul bo’lekshelerdin’ ta’rtipsiz qozg’ali’wi’n,a’ste aralasi’w bolsa metallardag’i’ bo’lekshelerdin’ wo’z-ara ta’sir yetisiwin ko’rsetedi.

Brown qozg’ali’si’

Anglichan ta’biyat izertlewshisi R.Brown 1827-ji’li’ na’wbettegi baqlawlardan son’ mikroskopti u’yinin’ da’lizine qaldi’rg’an.Jawi’nni’n’ asti’nda qalg’an mikroskopti’n’ islewin tekserip ati’ri’p,okulyar arqali’ bir na’rsenin’ qozg’ali’p ati’rg’ani’n ko’rgen (3-suwret).Bul na’rseni mayda jani’ bar zat dep woylag’an.

Qozg’ali’p ati’rg’an zatti’n’ ne yekenligin ha’m bunday qozg’ali’s sebeplerin ani’qlaw ushi’n Brown bir qatar ta’jiriybe wo’tkergen.Belgili boli’wi’nsha,mikroskopti’n’ aynasi’nda aldi’nnan shan’ bo’leksheleri bolg’an.Okulyar arqali’ ko’ringen qozg’ali’stag’i’ na’rse jawi’nni’n’ tamshi’si’na qosi’li’p ketken sol shan’ bo’lekshesi yeken degen juwmaqqa kelgen.Jawi’n tamshi’si’ndag’i’ suw molekulalari’ shan’ bo’lekshesine ha’r ta’repleme uri’li’p,woni’ toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’ali’wg’a ma’jbur yetken.Mikroskopta tek shan’ bo’lekshesi ko’rinip,wog’an uri’li’p ati’rg’an molekulalari’ ko’rinbeydi.

Suyi’qli’q yamasa gazlarda bo’lekshenin’ toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’ali’si’ xaotikali’q qozg’ali’s dep ataladi’.

 

 

 

 

«Xaotik» so’zi lati’n tilinde «xaos» so’zinen ali’ng’an boli’p, «ta’rtipsiz» degen ma’nisti bildiredi.Bo’lekshelerdin’ xaotikali’q qozg’ali’si’ R.Brown ta’repinen woylap tabi’lg’ani’ ushi’n woni’ Brown qozg’ali’si’ dep te ataydi’.

Shan’ bo’lekshesi Brown bo’lekshesinin’ toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’ali’wi’n’i’n sebebin u’yreneyik.

Brown bo’lekshesine bir ta’repten uri’li’p ati’rg’an molekulalardi’n’ sani’ basqa ta’repten uri’li’p ati’rg’an molekulalar sani’nan pari’q qi’ladi’.

4-suwret

5-suwret

 

Soni’n’ menen birge molekulalardi’n’ uri’li’wshi’ ku’shleri de birdey yemes.Brown bo’lekshesine ta’sir yetiwshi na’tiyjeli ku’sh bo’leksheni qozg’aydi’.

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Molekulalar qozg’ali’si’ ta’rtipsiz bolg’ani’ ushi’n bo’lekshe qozg’ali’si’n uzaq dawam yettire almaydi.Woni’n’bag’dari’ni’n’ wo’zgeriwi na’tiyjesinde Brown bo’lekshesi wo’zinin’ bag’dari’nwo’zgertedi.

Brown qozg’ali’si’n J.Perren jaqsi’ u’yrenip,1908-1913-ji’llari’ xaotikali’q qozg’ali’p ati’rg’an bo’lekshenin’ birdey waqi’tlar arali’g’i’ndag’i’ hallari’n suwretke alg’an.Wonda Brown bo’lekshesinin’ traektoriyasi 4-suwrette suwretlengenindey ha’r tu’rli uzi’nli’qtag’i’ si’ni’q si’zi’qlardan ibarat bolg’an.

Brown qozg’ali’si’n qorshag’an a’tirapi’mi’zda da baqlaw mu’mkin.Ms: Quyash nuri’nda hawadag’i’ shan’ bo’lekshelerinin’ ti’ni’msi’z,ta’rtipsiz qozg’ali’p ati’rg’ani’ ko’rinedi.

Gaz yamasa suyi’qli’qtag’i’ molekulalarg’a basqa molekulalar ha’r ta’repten ta’rtipsiz qozg’ali’wg’a ma’jbu’r boladi’ (5-suwret).

Brown qozg’ali’si’ molekulalardi’n’ ta’rtipsiz qozg’ali’si’nan ti’sqari’ molekulalardi’n’ bar yekenligin de da’lillep beredi.

Xaotikali’q qozg’ali’p ati’rg’an ha’r bir molekula traektoriyasi’ni’n’ tuwri’ si’zi’qli’ bo’leginde tezligi ju’da u’lken boladi’.Biraq basqa bir bag’dardag’i’ ko’shiwi kishi boladi’.

Normal jag’dayda,yag’niy 1 atmosfera basi’m ha’m 0o C temperaturadag’i’ gaz molekulalari’ 1 sekundta wortasha 1010 ma’rte soqli’g’i’sadi’.Ha’r bir soqli’g’i’si’w arasi’ndag’i’ arali’q 10-8 – 10-7 m di quraydi’.

 

Sabaqti’ bekkemlew

«Jalpi’ pikirge hu’jim» interaktiv metodi’ bunda woqi’wshi’lardi’ 3 toparg’a boli’p wolarg’a tema boyi’nsha qayta sorawlar berip,qosi’msha tapsi’rma tu’rinde yesaplar beriledi 10 minut ishinde berilgen tapsi’rmalar boyi’nsha topardan bir woqi’wshi’ juwap beredi ha’m yen’ ko’p duri’s juwap bergen topar jen’ilpaz boladi’. Son’ bosli’qlardi’ toli’qti’ri’w maqsetinde bilimlerin bekkemlep bari’w ushi’n yadtan formula jazi’wg’a kirisedi .

1.Zatti’n’ du’zilisinin’ molekulyar kinetikali’q teoriyasi’ qanday faktorlarg’a tiykarlanadi?

2.A’tir iyisinin’ tarqali’wi’ mi’sali’nda molekulyar kinetikali’q teoriyasi’na tiyisli faktorlardi’ qanday tiykarlaw mu’mkin?

3.Su’ttin’ suwg’a aralasi’wi’na tiyisli ta’jiriybeden qanday juwmaqqa keliwi mu’mkin?.

4.Alti’n ha’m qorg’asi’n menen wo’tkerilgen ta’jriybede metallardi’n’ atomlari’ ne sebepten bir-birine wo’tken?

5.Xaotikali’q qozg’ali’s dep qanday qozg’ali’sqa ayti’ladi’? Ne ushi’n xaotikali’q qozg’ali’s Brown qozg’ali’si’ dep te ayti’ladi’?

6.Brown bo’lekshesi ne sebepten toqtawsi’z ha’m ta’rtipsiz qozg’aladi’? 3-suwretten Brown bo’lekshesinin’ qozg’ali’si’n tu’sindirip berin’.

7.4- ha’m 5-suwretlerde suwretlengen bo’lekshenin’ qozg’ali’si’n ta’riplep berin’.

 

Uy tapsi’rma tapsi’ri’w

Molekulyar kinetikali’q teoriya haqqi’nda tu’sinik temasi’n woqi’p keliw

 

Sabaqti’ juwmaqlaw

Uy jumi’si’n qayta yadi’na sali’p wo’tip,bugingi sabaqqa belsene qatnasqan woqi’wshilarga tiyisli bahalari’n qoyg’an halda bugingi sabag’i’ma juwmaq jasayman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                   22-mektep  Saylauov Ag’i’lash


скачать по прямой ссылке
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)