“O`TKAN KUNLAR” ROMANIDA UFURIB TURGAN MILLIY RUH

“O`TKAN KUNLAR” ROMANIDA UFURIB TURGAN MILLIY RUH

Медиа
docx
03.12.2019
O1.docx

“O`TKAN KUNLAR” ROMANIDA UFURIB TURGAN MILLIY RUH

 

Abduazizova Dilfuzaxon Abdullajanovna – O’zbekiston, Yangiqo’rg’on tumani 12-maktab ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi

 

Barchamizga ma’lumki, ijodkor o’zining “O’tkan kunlar” asari bilan o’zbek romanchiligiga salmoqli hissa qo’shdi va romanchilikka asos soldi.  Milliy   ruhni to’laqonli aks ettirish va uni saqlab qolishda boshqa biror bir vosita badiiy adabiyotga tenglasha olmaydi. Buni chuqur anglab yetgan adib “O’tkan kunlar” romanida mana shu milliy ruh nafasini  singdirdi. Va  aynan  shu  milliy ruh asar qahramonlarining  taqdirlarida ham  o’z ifodasini topdi.  Davlatimiz rahbari ham adabiyot haqida gapirar ekan milliy adabiyot, avallo milliy ruhni aks ettirmog’i lozimligini bot-bot o’z nutuqlarida takrorlab keladilar. Hozirgi davr adabiblaridan ham o’zi yaratayotgan asarlarida milliy ruh nafasini har bir qahramonlar timsoli va  taqdirlarida namoyon qilishlari lozimligini, milliy ruhini  saqlab qolgan millat esa abadiy yashashini  alohida ta’kidlaydilar.

Har bir ishiga sitqidildan yondashadigan, talabchan adib  barchaga birdek qadrli bo’lgan asar yaratish uchun, puxta tayyorgarlik ko’rish kerak degan g’oyani ilgari surdi va 1917-1918-yillardan boshlab “O’tkan kunlar” romani uchun material yig’ishga kirishdi. Yozuvchi  xalqning hayoti, ahvoli, ruhiyatini yirik badiiy asarda tasvirlash zaruriyatini his etardi.  Adib romanni 1919-yildan yoza boshladi. 1922yil “Inqilob” jurnalida romanning dastlabki parchalari chop etildi  1925-yil IIbo’lim, 1926-yilda III-bobi nashr etildi. 1938-yilda esa qadrdon va qadrli bo’lgan asarimiz ilk bora Boku shahrida  dunyo yuzini ko’rdi. 

Adib o’z asari haqida:  “Yozmoqg’a niyatlanganim ushbu – “O’tkan kunlar”, yangi zamon ro’monchiligi bilan tanishish yo’lida kichkina bir tajriba, yana to’g’risi bir havasdir. Ma’lumki, har bir ishning ham yangi – ibtidoiy davrida talay kamchiliklar bilan maydonga chiqishi, ahllarining yetishmaklari ila sekin-sekin tuzalib, takomulga yuz tutishi tabiiy bir holdir. Mana shuning daldasida havasimda jasorat etdim, havaskorlik orqasida kecha turgan qusur va xatolardan chochib turmadim Moziyg'a qaytib ish ko’rish xayrlik deydilar. Shunga ko’ra mavzuni moziydan, yaqin o’tkan kunlardan, tariximizning eng kirlik, qora kunlarida  bo’lg’an keyingi “xon zamonlari” dan belguladim” , -  deydi. 

 Xon zamonlari va mustabid shurolar hukmronligi davrida xalq butunlay qoloq va achinarli ahvolga kelib qolgan edi. Buni  teran anlagan buyuk ma’rifatparvar adiblarimiz o’z harakatlari va yozgan asarlari bilan mudrab yotgan xalqni uyg’otishga da’vat etar ekanlar,  ularni mavjud mustabid tuzum  amaldorlari tomonidan  vatan xoini, xalq dushmani degan tamg’a bilan Sibrga va mehnat tuzatish lagerlariga yuborilganligini  Xamza, Behbudiy, Fitrat kabi  buyuk  adiblarimizning asarlarini o’qib, ularning hayot yo’llarini o’rganish davomida   chuqur anglab yetayapmiz.  Qodiriyning “O’tkan kunlar” asari ham  aynan ilmga va ma’rifatga chorlovchi asar bo’lganligi uchun  shunday ta’ziqlar ostida qoldi.  Ya’ni, asar dastlab chop etilganda uni kamsitish va buzib talqin etish hollariga yo’l qo’yildi. M.Sheverdin asar haqida qarashlarini: “Roman avvalo aholining quyi sinf tabaqasi to’g’risida tasavvur bermaydi. Romanni o’qir ekanmiz,o’sha vaqtlarda mehnatkashlarning qanday kun kechirganlari, ularning ahvoli, mafaatlari haqida biror xulosa chiqaraolmaymiz. Aksincha Qo’qon xonligining barcha fuqarolari savdogar bo’lgan va badavlat yashagan, deb o’ylash mumkin” –desa, tanqidchi Sotti Husayn “O’tkan kunlar” haqida yozgan maqolalarida A.Qodiriyni novatorligini4 payqamay, uni arab yozuvchisi  Jo’rji Zaydonning  taqlidchisi deb asossiz ravishda ayblaydi. Professor Sobir Mirvaliyev esa  adib  ijodini puxta o’rganib, xaqiqatdan ham Qodiriy Jo’rji Zaydonni  o’zining ustozi deb bilganini alohida ta’kidlab o’tadi ammo u: “ A.Qodiriy iste’dodi, mahorati va tasvirlash uslubi jihatidan ustozidan anch yuqorida edi. Agar  J.Zaydon tarixni tavsif etish yo’lidan borsa, A.Qodiriy uni tasvirlash, ko’rsatish yo’lidan bordi. U J.Zaydon kabi tarixchi-xronikachi emas,yozuvchi-san’atkor sifatida maydonga chiqdi. Bu yozuvchining novatorligi edi. Buning ustiga jo’rji zaydon romanlari qahramonlari o’z tili muallifnutqida bir ovozda harakterga keltirsa, Abdulla Qodiriy romanida realistik epik nasrga xos ko’p ovozlik ustivorlik qiladi”,- deydi.

1968-yilda Germaniyaning Berlin shahrida  “O’tkan kunlar’’ romani “Toshkentlik sevishganlar” nomi bilan nemis tilida nashr etilgan o’zbekning shoh asarida   obrazlari orqali taqdir  mavzusi juda chiroyli  yoritilgan. Aynan bosh qaxramonlarning emas, balki epizoddagi har bir obrazlar ularning hayot yo’llari  va  taqdirlari nihoyatta chiroyli va ishonarli qilib tasvirlab berilgan.  Bunga biz asarni o’qish jarayonida amin bo’lamiz.  Yana bu roman shunisi bilin ham ahamiyatliki, asarda milly tarovat ufurib turadi. Bu xususiyat obrazlarning ichki va tashqi  qiyofasida ham, peyzaj va sujet tasvirida ham yaqqol ko’rinadi.  Romanda ifodalangan milliy tarovat asar ta’sirligini kichaytirishga xizmat qiladi. Shuningdek, kitobxonga xalqimizning urf – odatlari, rasm – rusumlari, mehmon kutish, to’y qilish kabi marosimlariga oid juda ko’p qiziqarli ma’lumotlar beradi     Esimni tanibmanki, har doim   Kumushning guzal  xislatlarini  qizlarga   o’rnak qilib kelinadi.Agar kimning uyida qiz farzand  dunyoga kelsa unga albatta Kumushbibi erkalatib Kumushoy deb ism qo’yishadi.  Bu ham bo’lsa Kumushga bo’lgan cheksiz muhabbatdan nishonadir. Ammo meni bir narsa doimo qiynaydi nega hech birimiz Zaynabga havas qilmaymiz?   Zaynabni Kumushning achchiq qismatida birinchi galdagi aybdor shaxs sifatida bilamiz-u, lekin hech o’ylab ko’rganmizmi aslida “ achchiq qismat” kimning taqdiri? Zaynabning emasmi!? Aslida u emasmi jabirdiyda!? 

       “O’tkan kunlar”  shunday sehrli asarki, uni har o’qiganimizda  xulosalarimiz o’zgarib boradi. Masalan, maktab yoshidagi bolalar  o’qisa bolalarcha tushunadi,  uni sal ulg’ayib o’z shaxsiy fikriga  ega bo’lganda o’qisa ya’ni, kasb- hunar kollej, akademik litsey va oliy uquv yurtlari  talabalari yoshiga yetganda yana bir marotaba mutolaaga kirishishsa, asar  va uning qahramonlari haqidagi qarashlari butunlay bo’lmasada, qisman o’garadi. Mening o’zimda ham shunday holat yuz bergan. Maktabda o’qib yurga kezlarimda  ko’pgina tengqurlarim qatori Kumushni sevib, Zaynabni mutloq qoralaganman.  Kumushning yosh umri uvol bo’lishiga, uning taqdiri shu yusunda zavol topishida  faqat va faqat Zaynabni aybdor deb bilganman. O’sha kezlarda mening bu fikrimni xech narsa, xech qachon o’zgartira olmasdi. Biroq yaqinda o’qib, Zaynabni ham tushunish kerak,  Kumushning o’limida faqatgina u aybdor emas, bunda tantiq qizning o’zi va majnun oshiq Otabek ham qaysidir ma’noda sababchidir degan xulosaga keldim va  meni  qiynayotgan savollarga o’zimcha javob topgandek bo’ldim. Yo’q, o’zi aslida kimnidir qoralab, kimnidir yoqlay olmaymiz chunki bu- taqdir. Taqdirni esa biz emas, uni eng qudratli zot- Olloh  belgilaydi. Ammo shunday bo’lsada, uni qay yo’lga burilishida qaysidir ma’noda o’zimiz sababchi bo’lamizda, keyin taqdirim shu ekan deb, ko’nib qo’ya qolamiz. Aslida taqdirimizdagi salbiy o’zgarishlarga sabab, o’zimizning oxirini o’ylamasdan qilgan xatti-harakatlarimizdir.

 Qur’oni karimda yozilishicha  inson ona qornida uch oylik bo’lganida unga yaratgan tomonidan taqdiri, hayot yo’li ayon qilinib, undan  so’ng  shu taqdirga rozi yoki rozimasligi so’ralar ekan. Agar o’sha go’dak o’z taqdiriga rozi bo’lsagina, bu yorug’ olam yuzuni ko’radi, aksincha bo’lsa… Balki  shuning uchun ham taqdiri azal deyilar… Nima bo’lganda ham  bu yorug’ olamda yashayapmizmi, demak bizning taqdirimiz kimlarningdir hayot yo’lidan yaxshiroq…

Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)