SUYI’QLI’Q HA’M WONI’N’ BO’LEKSHELERI.BETKERMLIK

SUYI’QLI’Q HA’M WONI’N’ BO’LEKSHELERI.BETKERMLIK

doc
09.02.2020

150.000₽ призовой фонд • 11 почетных документов • Свидетельство публикации в СМИ

Опубликовать материал

№ 14-TEMA SUYI’QLI’Q HA’M WONI’N’ BO’LEKSHELERI.BETKERMLIK.doc

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis rayoni’ XBMXMThSHBne qarasli

№ - 22- sanli' uluwma worta bilim beriw mektebinin'

Fizika pa'ni mug'allimi

 

Ag’i’lash   Saylauovti’n’

 

SUYI’QLI’Q HA’M WONI’N’ BO’LEKSHELERI.BETKERMLIK

 

atli’ temasi’ boyi’nsha

sabaqli’q is jobasi’

 

 

2015-2016 ji’l

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

№ 14-TEMA    SUYI’QLI’Q HA’M WONI’N’ BO’LEKSHELERI.BETKERMLIK

Sabaqti’n’ maqseti

a)Bilimlendiriw maqseti

Woqi’wshi’larg’a Suyi’qli’q ha’m woni’n’ bo’leksheleri.betkermlik haqqi’nda uluwma tusinikler beriw ha’m bul temani’n’ basqa temalardan wo’zgesheligin ayti’p wo’tip temani’ baslaw.

b) Tarbiyali’q maqseti.

Woqi’wshi’larg’a temadan kelip shi’qqan halda wo’mirde jaqsi’ menen jamanni’n’ birdey juriwin biraq jaqsi’li’qti’n’ jen’ip shi’g’i’wi’n tusindirip, woqi’wshi’lardi’ jaqsi’li’q ruwxi’nda ta’rbiyalaw.

c)Rawajlandi’ri’w maqseti’

Woqi’wshi’lardi’n’ pa’nge degen qi’zi’g’i’wshi’li’g’i’n artti’ri’w na’tiyjesinde wolardi’n’ woqi’w ha’m jazi’w ko’nlikpelerin artti’ri’p bari’w

Sabaqti’ qurallandi’ri’w

Sabaqli’q kitap,tarqatpa materiallar, ha’m korgizbeli qurallar.

Sabaqta paydalani’lg’an metodlar: «Ba’seki sa’wbet» interaktiv metodi’ «Debatlar» interaktiv metodi’

Sabaq jobasi

 

1

Sholkemlestiriw bolimi

2-minut

2

Uyge tapsi’rmalardi soraw

10- minut

3

Taza temani tusindiriw

15-minut

4

Taza temani bekkemlew

16-minut

5

Uyge tapsi’rma beriw

2-minut

 

Sabaqti’n’ bari’si’

Sholkemlestiriw

Woqi’wshilardi’n’ nawbettegi sabaqqa tayarli’g’i’n tekseriw

Uyge tapsi’rma soraw

Ha’r qi’yli’ temperaturali’ suw aralasti’ri’lg’anda ji’lli’li’q mug’darlari’n sali’sti’ri’w temasi’n soraw

 

TEMA

Suyi’qli’qti’n’ qatti’ dene ha’m gazlardan parqi’:

Suyi’qli’q qatti’ ha’m gaz hallari’ndag’i’ zatlar arasi’ndag’i’ agregat hali’ boli’p yesaplanadi’.Gazlardi’n’ ayi’rmashi’li’g’i’ suyi’qli’qlarda molekulalar bir-birine ju’da jaqi’n turadi’ ha’m wo’zinin’ ko’lemin saqlaydi’.Molekulalar arasi’ndag’i’ tarti’si’w ku’shi wolardi’n’ bir-birinen uzaqlasi’wi’na jol qoymaydi’.Soni’n’ ushi’n:

Suyi’qli’q molekulalari’ yerkin ta’rtipsiz qozg’ala almaydi’.Gazlardan pari’qli’ ra’woshte suyi’qli’qlar wo’zinin’ ko’lemin sqlaydi’.Puwlani’w procesinen g’ana woni’n’ betinen ayi’ri’m mkolekulalar ushi’p shi’g’adi’.

 

 

 

Qatti’ deneler wo’zinin’ formasi’n sqlaydi’.Sebebi qatti’ dene molekula (atom) lari’ bir jerde «woti’ri’qshi’» halatta boladi’.Wolar ten’salmaqli’ hali’nda turg’an jerinde ti’ni’msi’z terbelip turadi’.Qatti’ deneden pari’qli’ tu’rde suyi’qli’qlar wo’zinin’ formasi’n saqlamaydi’.I’di’sqa quyi’lg’an suyi’qli’q sol I’di’sti’n’ formasi’n aladi’ ha’m gorizontal betke iye boladi’.

Wonan basqa,qatti’ deneden pari’qli’ tu’rde suyi’qli’q ag’i’wshi’li’q qa’siyetke iye boladi’

 

 

23-suwret

24-suwret

 

Molekulalar arasi’nda ku’shli wo’z-ara ta’sir bolg’anli’gi’ sebepli suyi’qli’q penen basqa wortali’q shegarasi’nda betkerimlik payda boladi’.Betkerimliktin’ ta’siri sebepli suyi’qli’q penen qatti’ dene shegarasi’nda kapillyar qubli’slar ju’z beredi.

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Betkerm qubi’li’si’:

Suyi’qli’qti’n’ bet qatlami’n juqa perde dep ko’z aldi’mi’zg’a keltiriwimiz mu’mkin.Bul qatlamdag’i’ molekulalarg’a suyi’qli’q ishine bag’darlang’an ku’sh ta’sir yetedi.

Suw ag’atug’i’n kranni’n’ awzi’nda tamshi’ni’ qalay payda boli’wi’n ko’reyik (23-suwret).Awzi’nda payda bolg’an tamshi’ni’ serppeli qaltasha ishinde dep ko’z aldi’mi’zg’a keltireyik.Tamshi’ u’lkeygende woni’ ko’terip turi’w ushi’n qaltashani’n’ bekkemligi jetispeydi ha’m tamshi’ u’ziledi.

 Haqi’yqati’nda bolsa tamshi’ qaltashag’a Sali’nbag’an.Payda bolg’an tamshi’ni’n’ bet qatlami’ndag’i’ ha’r bir molekulag’a,tamshi’ worayi’na bag’darlang’an ku’sh ta’sir yetedi.Bunday ku’shler na’tiyjesinde,tamshi’ni’n’ bet qatlami’nda woni’ uslap turi’wshi’ bekkemlilik payda boladi’.

Betkerimlik suyi’qli’qti’n’ bet qatlami’ndag’i’ molekulalardi’n’ suyi’qli’q ishine bag’darlang’an ku’shlerdin’ bar yekenligine baylani’sli’ payda boladi’.

 

.

 

 

 

Betkerimlik na’tiyjesinde jawi’n tamshi’lari’ payda boladi’.Sabi’n yeritpesinen ko’bik payda yetiw de betkerimlik sebebinen boladi’ (24-suwret).

Suwdi’n’ betinde de betkerimlik payda boladi’.To’mendegi ta’jiriybeni wori’nlan’.Iyneni suwqdi’n’ betindegi qag’azdi’n’ u’stine qoyi’n’ (25-a,suwret).Qag’azdi’ suwdi’n’ asti’na a’ste aqi’ri’n bati’rsan’I’z,iyne suwdi’n’ betinde qaladi’ (25-b,suwret).Bug’an sebep,suwdi’n’ betkerimligi jin’ishke iyneniuslap turadi’

 

 

25-suwret

26-suwret

 

Betkerim ku’shi:

Suwdi’n’ bo’lekshelerin tamshi’ formasi’nda uslap turatug’I’n yamasa iyneni suwdi’n’ si’rti’na tuti’p turatug’I’n bet qatlami’ betkerimlik ku’shine iye.Kranni’n’ awi’zi’ndag’I’ tamshi’ woni’n’ betinde payda bolg’an betkerim ku’shi shi’dam bere alatug’i’n da’rejede u’lkeyedi.Betkerim ku’shinin’ ta’sirinde hawadag’i’ tamshi’lar beti sfera formasi’n aladi’.

 Betkerim ku’shin ani’qlaw maqsetinde to’mendegi ta’jiriybeni wo’tkizemiz.26-suwrette ko’rsetilgendey,si’m ramka alami’z.Bul ramkani’n’ to’mengi ta’repi qozg’ali’wshi’ AB=l uzi’nli’qtag’i’ si’mnan ibarat bolsi’n.Bul si’m ramkani’n’ yeki shetki qaptali’ boylap ji’lji’y aladi’.

Ramkani’ sabi’nni’n’ yeritpesine bati’ri’p alsaq,wonda sabi’n perdesi tarti’li’p qaladi’.Soni’n’ menen bir waqi’tta ramkani’n’ qozg’ali’wshi’ si’mi’ AB haldan joqari’g’a ji’lji’ydi’.Bul na’rsege sebep,si’mg’a perpendekulyar tu’rde joqari’g’a bag’darlang’an ku’sh ta’sir yetedi.Bul ku’sh betkerim ku’shi boli’p yesaplanadi’.Bul ku’sh ta’sirinde si’m joqari’g’a qozg’aladi’ ha’m sabi’n perdeis beti qi’sqaradi’.

Betkerim ku’shin wo’lshew ushi’n ramkani’n’ to’mengi si’mi’na,woni’ ten’salmaqqa keltiriwshi qanday da bir F1 ku’shin qoyi’w kerek. Bul ku’shti payda yetiw ushi’n si’mdi’ jumsaq prujinag’a ildirip,prujinani’n’ yekinshi ushi’n shtativke bekkemlep qoyi’ladi’.Si’m ten’salmaqli’qta boli’wi’ ushi’n F1=2F boli’w kerek. Bunda F-betkerim ku’shi.Si’mg’a perdenin’ yeki beti ta’sir yetedi.Soni’n’ ushi’n 2 F ali’ng’an.

Ta’jiriybede ko’rsetiliwinshe,betkerim kushi F si’ni’n’ uzi’nli’g’I’ l ge,yag’niy bet qatlami’ni’n’ uzi’nli’g’I’na proporcional boladi’.

Bunda proporcionalli’q koeficienti   betkerim koeficienti dep ataladi’.

Bul formula gorizontal hali’ndag’i’ suyi’qli’qti’n’ beti ushi’n betkerim ku’shin ko’rsetedi.

Betkerim koeficientinin’ tiykarg’i’ birligi -N/m

Salmaqsi’zli’q hali’nda,ms: kosmosli’q kemelerde bet qubi’li’si’ sebepli,ha’tte,1 l suwdi’n’ shar siyaqli’ formada boli’wi’n ko’riw mu’mkin.

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash

 

Betkerim koeficienti tu’rli suyi’qli’qlar ushi’n ha’r tu’rli boladi’ (5-keste).

Zat

,N/m

Zat

,N/m

1

Spirt (20oC)

0,022

1

Suw (20oC)

0,076

2

Benzin (20oC)

0,024

2

Si’nap (20oC)

0,47

3

Sabi’n yerritpesi  (20oC)

0,04

3

Alti’n (1130oC)

1,1

 

Sabaqti’ bekkemlew

«Jalpi’ pikirge hu’jim» interaktiv metodi’ bunda woqi’wshi’lardi’ 3 toparg’a boli’p wolarg’a tema boyi’nsha qayta sorawlar berip,qosi’msha tapsi’rma tu’rinde yesaplar beriledi 10 minut ishinde berilgen tapsi’rmalar boyi’nsha topardan bir woqi’wshi’ juwap beredi ha’m yen’ ko’p duri’s juwap bergen topar jen’ilpaz boladi’. Son’ bosli’qlardi’ toli’qti’ri’w maqsetinde bilimlerin bekkemlep bari’w ushi’n yadtan formula jazi’wg’a kirisedi .

1.Suyi’qli’q molekulalari’ ne sebepten gaz molekulalari’ si’yaqli’ yerkin ta’rtipsiz qozg’ala almaydi’?

2.Betkerim qubi’li’si’ qalay payda boladi’?

3.Betkerim ku’shi degenimiz ne? Woni’n’ formulasi’ qanday ko’rsetiledi?

4.Suyi’qli’qti’n’ betkerim koeficienti haqqi’nda nelerdi bilesiz?

 

Uy tapsi’rma tapsi’ri’w

Suyi’qli’q ha’m woni’n’ bo’leksheleri.betkermliktemasi’n woqi’p keliw

 

Sabaqti’ juwmaqlaw

Uy jumi’si’n qayta yadi’na sali’p wo’tip,bugingi sabaqqa belsene qatnasqan woqi’wshilarga tiyisli bahalari’n qoyg’an halda bugingi sabag’i’ma juwmaq jasayman

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis Rayoni’                                                                                                          22-mektep  Saylauov Ag’i’lash


скачать по прямой ссылке
Заполните анкету и получите свидетельство финалиста.
Олимпиада-аукцион для вас и ваших учеников с мгновенными наградами.
Друзья! Добро пожаловать на обновленный сайт «Знанио»!

Если у вас уже есть кабинет, вы можете войти в него, используя обычные данные.

Что-то не получается или не работает? Мы всегда на связи ;)