открытый урок на тему: "Жизнь и творчество Саида Кочхюрского"

городской ОКРУГ С ВНУТРИГОРОДСКИМ ДЕЛЕНИЕМ «город МАХАЧКАЛА»

МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ

«СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА .У2 42 им. Н. Гаджимагомедова»

Улица Восьмая Источная, д. 2, Махачкала, Республика Дагестан, 367014 Телефон: +7 (938) 781-32-44

E-mail:                                                          ОТО 49166212, ОГРН 1070560001830,иннжгш0560034644/05730 001

Конспект ол кры п»го урока по родной (лезгинской) гературе па тему: шь л ворчесмво Саида Кочхкљрск•ого'

б-классда лезги литературадай

Кьуьчхуьр Саидан яратмишунрай тухвай ачух таре.

ЛЕЗГИ ЧIАЛАН ВА ЛИТЕРАТУРАДИН МУА.ЛЛИМ

Абдурашидова М.С.

Тарсунин мурад: аялрин рик1ел Кь. Саидан уьмуьрдин ва яратмишунин рекьикай малуматар хкун; абурук лезги литература к1ан хьунин гьиссер кутум; дидед ч1алаз вафалу хьуниз эвер гун; ч1ал гегьеншарун.

Тарсунин тадаракар: шаирдин шикилар, кгабар ва абурун выставка, щан газет, «Самур» журнал, проектор.

Тарс кьиле фин

Тарсунин тема проектордин экрандал пайда жеда. (слайд 1)

Тарсунин план

1. Муаллимдин гаф

2 .Кьуьчхуьр Саидан аял вахтар, ктелун ва к1валахуна сифте камар.

3.Кьуьчхуьр Саид Азербайжанда хьайи вахт.

4.  Кьуьчхуьр Саид ва Сурхай хан.

5.  Инсценировка « Саидаз жаза»

6.  Аялри шаирдин эсерар хуралай ктелун.

7.Мисалар ва миск1алар.

8.   Тест

9.   УмумЙ фикирар ва кьейдер

8. Ювализ Фалах

1.Муаллимдин гаф:

Зи суьгьбет цуькверикай я, вич цуьк яз, цуькверикай магьрум хьайи, зи суьгьбет экверикай я, вич экв яз, экверикай магьрум хьайи.

Аялар, чна исятда миск1 алар ачухарда, абурук кваз чи тарсунин темани ачух жеда. Кульн рази яни? Муаллимди миск1алар к1елда:

Гьуьрметлу аялар, муаллимар ва мугьманар! Кьенин чи тарс лезги халкьдин дамах тир, чи поэзиядин дибдин чешмейрикай сад тир ч1ехи шаир ва ашукь, Вичин вахтунда ханаринни беглерин аксина халкь бунтариз к-ьарагьариз алахъай женгчи тир лезги литературщин классик Кьуьчхуьр Саидан уьмуьрдикай ва яратмишунрикай жеда. Заз чи тарс лезги литературадин буба тир Етим Эминан гафаралди ачухариз к 1 анзава:

Хажалатар, хифетар зи дерин я,

Заз алахьай гуьлуьшан югь серин я, Вил ат1удач дуьньядихъай — ширин 8, Айиб мийир, инсан я лагь дустариз.

Эминан ч 1 аларихъ еке гуьрчегвал ава. Адан устадвили лезгийрин шаирриз ваф зурба таъсир авуна. Етим Эмина Кьуьчхуьр Саида кутур рехъ давамарна. Амма, гьайиф хьи, абурун кьведан уьмуьрни туькьулди хьана.

2. Кьуьчхуьр Саидан аял вахтар, к1 елун ва к1валахуна сифте камар.

Гаджибекова Алина (8а кл): Саид 1767 — йисуз гилан Кьурагь райондин Кьуьчхуьр хуьре лежбердин хзанда дидедиз хьана. Ада хуьруьн медресада к 1 елна. Буба кьена, етим хьайи гада, кГелун гадарна, са кап фу к-ъазанмишиз Къуба патаз фена. Дерин кьат1унар авай савадлу ЖеГЬИЛ дуьньядин гьавурда Фад акьуна: кесибар виринра девлетлуйрин зулумдик квай. Саида Вичин ч 1 алар гьа зулумдикай теснифиз башламишна.

Савзиев Рагимхан (7 кл. ) : Кесиб хизан хуьн патал сифте Вичин хуьре, ахпа Ахцегьа, Шеки пата идаз-адаз цанар цаз, чубанвал ийиз Вичин хизан хуьз хьана.

З.Кьуьчхуьр Саид Азербайжанда хьайи вахт.

Муаллим: Ашукь Саид Азербайжанда т1вар-ван авай ашукьриз мукьва жезва. Гьабурухъ галаз азербайжан ч 1 ал хъсан чирунин, манияр лугьунин вердишвилер артухарзава. Вичихъ хъсан сес авай Саида сифтедай маса ашукьрин манияр, гьаваяр ягьиз, гуьгьуьнлай вичи ч!алар ттуьк1уьриз ва Вичин гьавайралди манияр лугьуз ашукьрин ва халкьдин арада гьуьрмет къазанмишна.

Расулова Эльнара ( 8в класс) :

Гьа йисара Мурсал ханди Кьурагь дередин халкьар инсафсузвилелди Вичин хийирдиз ишлемишзавай. Вилер акьудун, япар ат1ун, гатун-ягьун — ибур ханари чпин гьилик квай зегьметчи халкьдиз гузвай жазаяр тир. Мурсал ХаНДИ ва адан нуькверри ийизвай кьван гьахъсузвилер акурла, ашукь Саид, чуытгуьр хурал хкажна, жемятдин дердерикай хандиз акси ялавлу ч]алар туьктуьриз, ХШжЬДИН къатара абур ван хкажна лугьуз эгеч1на. Гьелбетда, ГЪИЛе еке кьуват авай хандиз аксивал авун гзаф четин ва хаталу тир. Гьак1 тирт1ани, кесибрин терефдар тир Саидан чталари и женг мадни кьизгьинарзавай:

КЫ Саида еке устадвилелди Мурсал хандин алча,х суфатдиз лянет гузва: Шиир «Кьарагуьн»

Аялри шиирар к1елда.

Авайвилиз хьурай лянет, кур байкъуш, ( Абдурашидова Амина, 5в кл. )

Ви а мурдар суфат низ хьуй бес кье хуш!

Гъилер, беден ивид курут, келле буш, Бес мус жеда са гьакь — дуван, къарагуьн.

Яхул бармак чтулав рекьел п1ир хьана.

Чи хуьр уба-уф!- вирина ч1ур хьана.

Ругун чтугвар рат рушарин хур хьана.

Бес гьикьван хьуй и хар т]урфан, къарагуьн.

                  Вилаят ви хьанач секин,         (Имирбеков Саид).

Гьарда ваз ртида бед — кин,

Хьанач ваз дуьньяда ширин,

Гьич са нямет, зат1, къарагуьн.

Амач билбил, безег, сиргьа,

Вилаятда рахаз къаргьа,

Ат1уй рик1ин ивид паргьа,

Напак беден гвай, къарагуьн.

Саидан шиирар ктелайла, вак ахьтин гьисс акатда хьи, на лугьуди адан гьар са гафунихъ галаз шаирдин рик1ин са kIyc акьатзава.

4. Кьуьчхуьр Саид ва Сурхай хан.

Муаллим: И зулумар эхиз тахьай халкьар ханарин аксина женгиниз экъеч Та.- Саидан шииррай хандин пацук квай кесиб хшткьди ийизвай сузадин ван къвезва:

Я алпанд ц1ай, вуч я мурад? ( Мамедгусейнова Наида )

Бес я элди ваз авур дад.

Ви лувак шехьзава гьар сад,

Бес я, залум, дерт, къарагуьн.

«Душман ханариз» шиирда Саида мадни ялавлу туьмбуьгьралди ханар русвагь ийизва:

Хан я лугьуз, ийиз зулум,           ( Багиров Эмран. 7 кл.)

Экуь йикьахъ хьана магьрум.

Са зеррени тийиз фагьум,

Кана эллер вуна, душман.

Чандал лана вири халкьар,

Селлер хьана вилин накъвар,

Язух текъвез аял- папар,

Кана эллер вуна, душман.

Рагь авай югь хьана серин,

Гьикьван хьурай рик1ер ц 1 ивин.

Я чан амач, я чахъ иви,

Кана эллер вуна, душман.

4.Инсценировка «Саидаз жаза».

Саида халкьдин бахтуникай, адан азад уьмуьрдикай фикирзавай. Гьавиляй намерд ханди ашукьдиз тахьай хьтин къаст авуна — Вичин жаллат1рив адан вилер ак-ьудиз туна. Халкь лук1виле тунвай ихьтин къанунар беябурзавай шаирдиз Сурхай ханди кар кьун кьет1 на. Ада Саидаз Вичин к 1 вализ шадвилер ийиз теклифна.

Муал.лим: Гила, чна «Саидаз жаза» т твар гана са гьвеч1и сегьне эцигнава.

Буюр, тамаша.

Иштиракзавайбур 6 классдин аялар я:

Ашукь Саид — Гасанов Кадир ( 6 м класс )

Хан — Эмиров Эмир ( бг кл.)

Жал.лат1ар — Мусаев Мухаммад, Кахраманов Саид (бг кл.) Саидан дуст гада — Таибов Мухаммад. ( бг кл.) Саид:

1.Эй, Эренлер, зи чарх кьулухъ элюьвена,

Рагь игисай уьмуьр къакъудна хьи зи.

Икьван напак тир залум Сурхая Даим шад вилер акьудна хьи зи.

5. Аялри.шиирар к1елун.

«Зи чарх кьулухъ э.лкьвена» шиирда Саида мадни Аллагьдихъ, Эренлердихъ элкьвена шикаят ийизва.

2.Я аллагь! Дуьнья ик1 кую ят1а яраб? (Рамазанова Амина).

Кана зи жигерар, .хьана хьи кабаб.

Напак тир Сурхая гана заз азаб, Вилерин пак ишигъ къакьудна хьи зи.

З.Муаллим:

Сад буруз къизил жез, садбуруз гимиш, Садбуру хеб-мал хуьз, садбуру гамиш..

Эй дуьнья! Вун нивди хьанва гуьруьшмиш? На девранрикай пай хкудна хьи м.

«Аквазвач заз»

4.Муаллим. Амма ашукьдин ялавлу, гьахълу ва къагьриман сес яваш хьанач—вилерай ивидин селлер физвай Саида мадни хци, мадни дерин ч 1 алар теснифна, ханарин чиркин фикирар русвагьна.

Ихьтин гуж авур хандиз Саида «Эй, залум ц Тай» шиирда икт лугьузва:

Эй, залум го ай, залай алат, ( Абасова Исфахан )

Бес я гайи уф, хажалат!

Яхул шалдин лацу халат

Ивидай хьай гуж хьана заз.

Ивид вире авай гьуьлягь, Мич1и хьурай ваз экуь рагь. Я Эренлер, я Шалбуз дагь, Эхи тежер гуж хьана заз.

Ингье гамаш, саз кьур гьилер Зурзазава, вучин, эллер?!

Кьве виляй зи ивид селлер

Дат] ана къвер гуж хтана заз.

7.       Са т1имил ял ягьин. «Мисалар к1ват1 хъия»

Аялриз пайда мисалар квай чарар, абуру жагьурда квахьай мисалдин пай. Ахпа муаллимди эцигда къиметар.

8.       Тест. Тарс мягькемарун. Аялриз тапшуругъ гуда, абуру фикир гана гьалзава.

Кхьей чарар к1ват1 хъувуна, къиметар эцигда.

9.       Умуми фикирар ва кьейдер.

1.Саидан хайидалай инихъ 254 йис тамам хьанва. Къведай 2022- йисуз шаирдин 255 йис жезва, умуд кутазва гьа вакъиани чна шад гьалара КЬИЛе тухуда.

Вичин эхиримжи нефесдалди хайи халкьщв вафалу яз амукьай шаир 1812йисуз, 45 йисан яшда аваз кечмиш хьана.

2.Кьейдер.

а) Заз тарсуна вуч бегенмиш хьана?

б) Зи фикир гзафни ваф квел желб хьана?

в) За вуч дегиш ийидай тарсуникай?

10.  К1вализ к1валах: (слайд 13)

Кь. Саидан уьмуьрдикайни яратмишунрикай малуматар рик1ел хкун; Шаирдин эсеррик квай антонимар жагьурна литературадин тетрадриз акьудун.